Hamshahri corpus document

DOC ID : H-811118-59999S3

Date of Document: 2003-02-07

مذهب و مدرنيسم چالش مذهب و مدرنيسم; سيرانديشه سياسي مذهبي در ايران ترجمه: مسعود كوهستاني نژاد ناشر: نشر ني قيمت: تومان 3200 يكي از مهمترين مباحث در تاريخ معاصر ايران چگونگي پيدايش و تكوين انديشه حكومت اسلامي است. صرفنظر از مباني فقهي، براي نخستين بار موضوع ولايت فقيه به شكل امروزي آن و به طور جدي در كتاب تنبيه الامه و تنزيه المله مرحوم نائيني مطرح شد. در آن كتاب كه به قصد طرح برخي موضوعات مطرح در انقلاب مشروطيت نگارش يافت، مباحث مهمي در رابطه با ولايت فقيه و مالا حكومت اسلامي بيان مي شود. ولي آنچه كه در اين ميان مهم مي نمايد علت طرح مباحث مربوط به حكومت اسلامي توسط آيت الله نائيني (و نيز ديگر انديشمندان ) است. در يك بررسي تاريخي در خصوص زمينه هاي پيدايش انقلاب مشروطه در ايران، اين نكته اساسي مشخص مي شود كه آنچه به عنوان حكومت اسلامي و ولايت فقيه در انقلاب مشروطه مطرح شد ريشه در يك جريان عظيم سياسي، عقيدتي ديگري دارد كه حداقل از يك قرن قبل از آن در دنياي مسلمين آغاز شده بود. اگر اين فرض را قبول داشته باشيم كه مباحث و نظريات طرح شده از سوي علما در انقلاب مشروطه درواقع پاسخي به انديشه مشروطيت غربي بوده است، طرح اين گونه انديشه ها و تقابل با آنها قبل از انقلاب مشروطه نيز در جهان اسلام وجود داشته و به قرن هجدهم ميلادي بازمي گردد. از آن زمان، دور جديدي از رويارويي تمدن غرب با تمدن اسلامي آغاز شد. اين تقابل داراي دو وجه سياسي و عقيدتي - فرهنگي بود. بديهي است پاسخ دنياي اسلام نيز بر همين مبنا شكل گرفت. انديشه پان اسلاميزم با اتحاد اسلام، مسلمين را براي مقابله با هجوم غربيان به سرزمين هاي مسلمان نشين دعوت به بازگشت به اصول راستين و اوليه اسلامي و دوره مجد و عظمت مسلمين مي كرد. اتحاد اسلام، اتحاد مسلمين در مقابله با دنياي غرب بود، ولي اين مقابله تنها در سرنيزه ها، اسلحه و سربازان معنا نمي يافت. وجوه دوگانه تهاجم غرب، پاسخ مشابه اي را در دنياي اسلام به وجود آورد. از نظر سياسي اتحاد دولت هاي مسلمان سبب قوت يافتن آنان در مقابل نيروهاي نظامي دول غربي مي شود و در وجه عقيدتي و فرهنگي، بازگشت به اصول، معيارها و ارزش هاي اسلامي تنها راه حل مقابله با طرح انديشه هاي فرهنگي، عقيدتي غربي و رواج ارزش هاي آنان در ميان مسلمانان به شمار مي رفت و در همين چارچوب، انديشه سياسي نيز مطرح مي شود. مشروطيت به عنوان يك نظام سياسي برآمده از انديشه هاي غربي بر مبناي انديشه سياسي اي استوار بود كه از نيمه دوم قرن نوزدهم به تدريج در ممالك مسلمان نشين به عنوان ايده آلي براي تغيير نظام سياسي موجود مطرح شد. در مقابله با اين ايده كه درواقع آن را مي بايد بخشي از وجه عقيدتي تهاجم غرب به دنياي اسلام تلقي كرد، علما، روحانيون و پاسداران شريعت از موضع مسئوليت برانگيخته شدند. واكنشي كه در ايران به روشني و وضوح در انقلاب مشروطيت خود را نمايان ساخت. علما و روحانيون شركت كننده در انقلاب مشروطه چه آن دسته اي كه به عنوان مخالف مشروطه مشهور گشته و چه آن گروهي از آنان كه خواهان بقاي مشروطيت در مقابله با استبداد بودند، هر دو گروه در نفي اصول فكري مشروطيت غربي اشتراك داشتند. فارغ از رفتار سياسي آنان كه بر مبناي عوامل مختلفي شكل مي گرفت، چارچوب عقيدتي هر دو دسته علماي فوق يكي بود: نفي مشروطيت به معناي غربي آن و بيان اصول اسلامي ( شيعي ) درباب حكومت. كتاب چالش مذهب و مدرنيسم كه مسعود كوهستاني نژاد آن را نگاشته و نشر ني آن را منتشر كرده است به شرح و تفسير واكنش مذكور منابع مي پردازد مورد استفاده در اين كتاب عمدتا بر اساس رساله هايي است كه در زمينه انديشه سياسي اتحاد اسلام، حكومت اسلامي و ولايت فقيه طي سال هاي مورد بحث نگارش يافته است. در ميان منابع مورد بحث نخست مي بايد از هفته نامه حبل المتين كلكته به مديريت مرحوم مويدالاسلام ياد كرد. در هفته نامه مذكور، به عنوان ارگان انديشه اتحاد اسلام در ايران، طي مقالات يا سلسله مقالاتي چارچوبهاي انديشه مذكور بيان مي شود. در جريان انقلاب مشروطه ايران نيز تقابل مذكور در رساله هاي به جاي مانده از انديشمندان آن زمان به وضوح مشخص است. رساله هاي مذكور عمدتا چاپ و منتشر شده اند كه با استفاده از آنها، از زاويه اي ديگر محتوايشان مورد بررسي قرار مي گيرد. بررسي موضوع حكومت اسلامي در فاصله سال هاي 1327 قمري تا 1342 قمري ( شمسي 1288 تا 1303 شمسي ) نيز عليرغم بحران عميق سياسي در ايران ادامه يافته و محصول بررسي هاي انجام شده، تدوين رساله هايي در زمينه حكومت و حكومت از ديدگاه اسلام ( شيعه ) بود. ادامه اين مباحث پس از حدود بيست سال از سال 1322 مجددا آغاز شد. سال 1322 را مي بايد زمان تكوين انديشه حكومت اسلامي در ايران تلقي كرد. چاپ و انتشار رساله هايي در زمينه بيان اصول شيعي در باب حكومت و دولت، در آن سال، نقش ارزنده اي در شكل گيري چارچوب نظري حكومت اسلامي و ولايت فقيه در ايران ايفا كردند. بدين ترتيب چارچوب و اصول انديشه مذكور كه به معناي امروزين آن را مي بايد محصولي از رويارويي دو تمدن غربي و اسلامي تلقي كرد، شكل گرفته و به سرعت در جامعه ايران مطرح شد.