Hamshahri corpus document

DOC ID : H-811117-59980S1

Date of Document: 2003-02-06

شمايل ماندگار مادر سينما بزرگداشت حميده خيرآبادي عكس: مجيد برزگر امير پوريا ) 1 در اين مطلب با استناد به تيزرها و عناوين مختلفي كه در مراسم افتتاحيه جشنواره امسال آمد، به جاي نام جديد حميده خيرآبادي كه از دهه شصت به بعد نوشته و شنيده شد، ترجيح مي دهم از همان نام قديمي، اصيل و ماندگار نادره استفاده وقتي كنم مي گوييم نادره فقط، يك اسم معمولي را به زبان نياورده ايم. اين اسمي است كه با خود و در خود، بار يك عمر تجربه و تصويري عظيم و شمايل وار را يدك مي كشد. شمايل ها فراتر از ماديات و محسوسات، وجود و حضور دارند. ما نمي توانيم به واسطه تغيير نام، در ماهيت اصيل و راستين شان خللي وارد كنيم. پس به جاي محافظه كاري هاي مرسوم، بهتر است با حساسيت هاي مان كنار بياييم زندگي و كارنامه آدم ها را به دو دوره قبل و بعد از سال 57 تفكيك نكنيم و بدانيم كه نادره، نادره است. ) 2 همه جا نوشته اند و خوانده ايم كه نادره شمايل ماندگار تصوير مادر در تاريخ سينماي ايران است. نشانه هايي كه برشمرده اند، همه درست و عيني است: اينكه نقش هاي او، هميشه نگران فرزندانشان هستند، اينكه با چاي عنابي و خورش قيمه و پلوي زعفراني از عزيزان پذيرايي مي كنند، اينكه فرزندان را به راستي و درستكاري فرامي خوانند و... ولي كسي نمي گويد؟ چرا! چرا چهره مثالي مادر اصيل و سنتي و پربركت اين سرزمين را در نادره ؟ مي بينيم به عبارت بهتر، مگر خيلي از بازيگران دائمي نقش مادران خانواده ها و مادربزرگ هاي نسل تازه بچه ها در سينماي ايران، همين نوع نقش ها را ايفا؟ نكرده اند مگر مهري وداديان، مليحه نيكجومند، مهين شهابي، صديقه كيانفر، مهري مهرنيا، نيكو خردمند يا مثلا دختر خود نادره، ثريا قاسمي هم از سال ها پيش نقش مادران نگران و دلسوز و كدبانو و اهل نصيحت را ايفا؟ نمي كنند پس چگونه است كه ما اين مادري و مادرانگي ابدي را فقط به نادره نسبت مي دهيم، نه به؟ ديگران ) 3 در جايگاه يك معترضه كوتاه عرض مي كنم كه اين هم _ بار ديگر _ يادآور همان معضل ظاهرا حل نشدني اغلب نوشته ها و نويسندگاني است كه وارد عرصه تحليل بازيگري شده اند و به غير از نمونه هاي شاخص و معدود (مثلا ايرج كريمي و رضا كيانيان ) معمولا فقط به تحليل نقش مي پردازند و در بهترين حالت _ مثل نمونه نادره _ موفق مي شوند ويژگي هاي مشترك و تكرار شونده خود نقش ها را رديف كنند و ضمن غافل ماندن از ويژگي هاي كار بازيگر، مدعي ترسيم پرسوناي بازيگري او شوند. به همين خاطر است كه اعمال و خصوصياتي مثل دست پخت عالي، حضور در حصار امن خانه هاي سنتي، روي خندان و روحيه نگران، به عنوان دليل جلوه مادرانه ماندگار نادره ذكر مي شود. در حالي كه اينها همه خصوصيات نقش هاست و حتما خيلي هاي ديگر هم نقش مادران مشابهي را با همين دستپخت و لبخند و غيره بازي كرده اند، آنچه نادره را به عنوان مادر، دلپذيرتر و دوست داشتني تر جلوه مي دهد، نوع بازي و فيزيك و حركات و خصوصيات خود اوست كه نگاه محتوازده متمايل به تحليل نقش، در تحليل اين ويژگي هاي بازيگري درمي ماند. عكس: عباس كوثري ) 4 بزرگداشت هنرمندان فعال بهترين فرصت است براي مرور و بازنگري دقيق و دوباره كارنامه شان، به منظور دستيابي به ويژگي ها و شگردها و شيوه هاي اصلي كار و همچنين نتيجه كار آنها. بدين ترتيب، اگر من به سراغ جزئيات منعكس در حالات و حركات نادره مي روم، دقيقا به همين هدف است كه مي خواهيم دلايل تمايز و امتياز او را نسبت به همه مادران ديگر اين سينما بيابيم. به عنوان بزرگ ترين، مهم ترين و اصلي ترين نكته كه بي بروبرگرد در حافظه مردم و اهالي سينما مانده، هيچ چيزي را با چاقي او عوض نمي كنم. اين خصوصيت كه در گوشه اي از عادات اصيل و سنتي اغلب ما باقي مانده، در پذيرش نادره به نقش مادر و مادربزرگ، موثرتر از هر عامل فرضي ديگر است. ما بنا به همان عادات، تصوير نمونه اي مادر مهربان خانواده هاي اصيل و نجيب را بيشتر چاق و تپل مجسم مي كنيم و وقتي نادره به شكلي چشم گيرتر از بازيگران نقش مادر در دور و اطرافش، اين خصوصيت را دارد، خود به خود پذيرفتني تر به چشم شايد مي آيد مثلا لوريك ميناسيان (دختر مرحوم آرمان و بازيگر قديمي تئاتر و سينما و تلويزيون كه اخيرا در نقش مادام سريال كارآگاه شمسي خوش درخشيد ) ويژگي هاي ظاهري مشابهي داشته باشد. ولي چشم هاي مهربان و لبخند دلنشين نادره، فرصت ايفاي نقش مادر مهربان خانواده را بيش از همه، به او داده است. ) 5 لحن و جنس صداي نادره هميشه همان چيزي بوده كه از مادري با دلواپسي هاي او انتظار داشته ايم: صدايش گرم و كمي خش دار است، اما اين قابليت و انعطاف بياني را دارد كه با تغييري كوچك در آهنگ اداي كلمات، نازك تر به نظر بيايد. بنابراين نادره در موقعيت هاي مختلف، از اين نوسان صوتي بيشترين بهره را مي برد. از آنجا كه با صداي زير و همراه با بغض و گريه در اجاره نشين ها (داريوش مهرجويي ) 1365 از عباس آقا سوپر گوشت (عزت الله انتظامي ) مي خواهد كه دست از شارلاتان بازي هايش بردارد تا آنجا كه سال ها پيش، در فيلم كاكو (شاپور قريب) 1350 مي خواهد سرش را حنا بگذارد و هر بار پسر بزرگش (ناصر ملك مطيعي ) مي آيد و صدايش مي زند و مانع مي شود و مادر / نادره با صدايي بم، از خدا مي خواهد كه اين بار ديگر پسر نيايد تا حنا رنگ بگيرد، اين نوسان ها همه شكل هاي مختلف لحن مادرانه را در بازي نادره متجلي كرده اينكه است او موقع عصبانيت، خيلي جدي و محكم حرف زده; هنگام تلاش براي آشتي دادن فرزندانش، صدايي لرزان و سرشار از اشتياق داشته و در زمان يادآوري خاطره با حسرت تلخي از گذشته، لحني غمگين و صدايي گرفته و بغض آلود به خود گرفته، نادره را به عنوان مادري با همه اين حالات مختلف، قابل قبول و قابل ستايش جلوه مي دهد. )ويژگي 6 كاملا منحصربه فرد او نوع حركات دست و سر و صورت و نوع نگاه هايش در ايفاي نقش مادر خانواده سنتي ايراني است. نادره هميشه بيش از آنچه انتظار مي رود، حركت و تركيب حركات را ضميمه نقش آفريني هايش مي كند. معمولا هنگام بازي، ترجيح مي دهد به جاي بازگويي صرف ديالوگ هايش، مقداري از حركات دست براي القاي حس و حال شخصيت استفاده كند. همه ما به خاطر داريم لحظه هاي فراواني را كه او با كف دست راستش روي پشت دست چپ زده و عبارت هميشگي مادران اصيل ايراني _ خدا مرگم بده را به زبان آورده. يا در حالتي نگران و مضطرب، دستش را مشت كرده و از پهلو، به نشانه درماندگي يا حيرت، روي دهانش گذاشته است. نادره با وجود فيزيك سنگينش، جزو معدود بازيگران هم نسلش (به ويژه در بين زنان كه در باسابقه ترين نمونه ها، دست كم يك نسل بعد از او هستند ) به شمار مي رود كه تقريبا در همه كلوزآپ هايش از ميميك فراوان و حركات چشم و ابرو بهره مي گيرد و به ندرت پيش مي آيد كه بدون تغيير حالت چهره اش، ساكن و مستقيم ديالوگ بگويد. اين كيفيت استثنايي، بار ديگر او را باوركردني تر از هر مادر ديگر اين سينما جلوه گر مي سازد. ما همواره نادره را ديده ايم كه چگونه هنگام ابراز گله يك مادر از پسر يا عروسش، به اصطلاح چشم و ابرو مي آيد، چگونه موقع تذكر دادن به فرزند يا شوهرش لب خود را ظريف و نجيبانه گاز مي گيرد يا در زمان اشك ريختن يا غصه خوردن آن انحناي غريب و بس متاثركننده و آن چين هاي سرشار از اندوه را در ابروان و پيشاني اش پديد مي آورد. حس زندگي و بروز بيروني ملايمت ها و نگراني ها و _ حتي _ دغدغه هاي خاله زنكي مادر نمونه اي ايراني كه در اين حركات ريز چهره و نگاه نادره جاري مي شود، مادري اش را براي همه ما متقاعدكننده مي نماياند. ).. و 7 با اين ويژگي هاي فيزيكي و تكنيكي و حركتي است كه نادره شمايل جاودانه مادر ايراني را از خود به جا گذاشته است. حالا و بعد از همه اين دلايل كيفي، مي توان به زمينه هاي كميتي نيز اشاره اي كرد و گفت كه خانم نادره با حضور در بيش از 150 فيلم سينمايي و حدود 70 سريال تلويزيوني بدون هيچ گونه ترديدي ركورددار تعداد بازي در تاريخ سينماي ايران است. اين اطلاعات آماري در كنار بخش بسيار مهمي از اخلاقيات اجتماعي تاريخ مردمي ميهنمان يعني ارج و قرب بي حد و حصر شخصيت مادر و عزت و احترام و مهر و محبتي كه نثارش مي كنيم يا بايد نثارش كنيم، عملا از ايشان دوست داشتني ترين و مهربان ترين تصوير تمامي تاريخ اين سينما را اين مي سازد دوست داشتن در مورد مادر، مي تواند كاملا خودجوش و بي نياز از دلايل زيبايي شناختي باشد. ولي با برشمردن و تشريح كيفيات خاص نقش آفريني خانم نادره در اين مطلب، مي توان ديد كه پاي دلايل زيبايي شناختي هم به طور جدي در ميان است و همه چيز به نقش هاي پرشمار مادرانه كه خيلي هاي ديگر هم به عهده داشته اند، محدود نمي شود.