Hamshahri corpus document

DOC ID : H-811115-59936S1

Date of Document: 2003-02-04

جنگ در گهواره تمدن جنگ عليه تاريخ عراق نقاشي برج افسانه اي بابل گروه فرهنگ، صادق حيدري نيا: آمريكا از چندي پيش، شمارش معكوس براي حمله به عراق را آغاز كرده است. در صورتي كه اين جنگ قريبالوقوع در منطقه رخ دهد، عواقب و نتايج گوناگوني را درپي خواهد داشت. گفتگو درباره آينده سياسي عراق و وضعيت منابع نفتي اين كشور، از مهمترين مباحثي است كه اين روزهابه آن پرداخته مي شود. حلقه مفقود اين گفتگوها و تحليل ها، بررسي وضعيت ميراث فرهنگي عراق در خلال جنگ و پس از آن است. (البته با اين پيش فرض خوشبينانه كه سرمايه هاي انساني عراق در اين جنگ آسيب نخواهند ديد و حمله تنها معطوف به مراكز نظامي و استراتژيك خواهد بود ). پيش از حمله آمريكا به دولت طالبان در افغانستان، تخريب تدريجي آثار تاريخي در آن كشور و به ويژه انهدام مجسمه عظيم بودا در استان باميان، واكنش شديد كشورها و مجامع بين المللي را در پي داشت. تلاش عامدانه طالبان در افغانستان، فاجعه اي فرهنگي را به بار آورد كه جبران آن عملا غير ممكن است. هرچند صدام حسين و همفكرانش در عراق چنين انديشه اي را در سر ندارند و در تهديدهايشان صرفا به انهدام پالايشگاه ها و مخازن نفتي بسنده كرده اند، اما نبايد فراموش كرد كه پيامد ناگزير هر جنگي ويراني است و چه بسا ناديده انگاشتن اين وجه از جنگ در عراق سبب تكرار فاجعه باميان شود. براي درك حساسيت موضوع، ذكر اين نكته كافي است كه دولت عراق ميراث دار كهن ترين و شكوهمندترين تمدن بشري است. پنج هزار و پانصد سال پيش كه ساميان به جلگه بين النهرين وارد شدند، با تمدن شكوفاي سومر مواجه گشتند. به گواهي مستشرقان، ميان رودان ( بين النهرين ) گهواره تمدن بشري است. كهن ترين شهرها، معابد و كاخ ها براي نخستين بار در اين منطقه تاسيس شد. سامياني كه وارث تمدن سومر شدند، بعدها با نام آشوريان و بابليان آرامش جلگه حاصلخيز بين النهرين را با قدرت نظامي خود برهم زدند و براي نخستين بار آتش جنگ را در اين منطقه برافروختند. امروز با گذشت پنج هزار سال از آن تاريخ، وارثان تمدن عراق باستاني و حاكمان فعلي آن به تقليد از اجداد خود، بار ديگر خاك سرخ جلگه ميان رودان را عرصه تاخت و تاز دشمنان قرار داده اند. بين النهرين چند دوره تاريخي مهم را پشت سر نهاده است; سومر، آشور و بابل سه تمدن باستاني اين منطقه هستند كه با تاسيس سلسله هخامنشيان به دست كوروش، آخرين دولت آنها (بابل ) هم سقوط كرد و از آن تاريخ تا ورود اسلام به ايران، ميان رودان نه تنها بخشي از امپراتوري ايران شد بلكه در دوران ساساني به پايتخت ايران بدل گشت. پس از ورود اسلام به اين منطقه، بغداد تا ميانه قرن هفتم (مقارن حمله مغول ) پايتخت عباسيان شد. ميراث عظيمي كه از اين پيشينه كهن برجاي مانده است نه تنها ارزش فرهنگي بسزايي دارد، بلكه براي مردم عراق سرمايه اقتصادي ارزشمندي محسوب البته مي شود در دو دهه اخير به دليل جنگ ايران و عراق، جنگ كويت و جنگ خليج فارس (و مسايل پس از آن تا امروز ) عملا، جهانگردان از دسترسي به اين آثار محروم شده اند و از سوي ديگر مردم عراق هم از درآمد حاصل از صنعت جهانگردي بي نصيب مانده اند. قطعا يكي از پيامدهاي مثبت سقوط دولت صدام، احياي مجدد صنعت جهانگردي در اين كشور خواهد بود. آثار عراق را با توجه به پيشينه تاريخي آن، مي توان به دو گروه تقسيم كرد. گروه نخست بقاياي تمدن باستاني عراق را شامل مي شود و گروه دوم آثار باقي مانده از دوران اسلامي است. از آنجايي كه بيشتر آثار دوران اسلامي (در كنار اهميت تاريخي ) جنبه مذهبي دارد، بخشي از صنعت جهانگردي عراق معطوف به زائران خواهد بود (Tourism Religious). البته آثار مذهبي محدود به مسلمانان نمي شود بلكه برخي از اماكن مذهبي ديگر اديان هم در عراق واقع شده است. بر اين اساس آثار تاريخي و مذهبي عراق به تفكيك در زير معرفي مي شوند. * * * شهرهاي سومري بقاياي شهرهاي سومري كهن ترين آثار تمدني در عراق هستند. از آنجايي كه بين النهرين دشتي وسيع و مسطح است، باستان شناسان در گمانه زني هاي خود در اين جلگه هر تپه يا برآمدگي را به اميد رسيدن به شهري باستاني حفاري شهرهاي كرده اند اور، ارك، لاگاش، نيپور كيش و اريدو مهمترين شهرهاي سومر باستان هستند كه در خلال ق 4500سالهاي. م تا ق. م 2300 در اوج شكوفايي به سر مي بردند. ادوارد شي يرا آشورشناس آمريكايي _ كه سالها در بين النهرين به كوشش پرداخته است _ مي گويد هر تپه اي در اين منطقه بقاياي يك شهر يا آبادي است. بر اين اساس، باستان شناسان موفق شده اند بيشتر شهرهاي سومري، آشوري و بابلي را از زير خاك بيرون البته آورند در صورتي كه كاوش علمي در اين تپه ها ادامه داشته باشد، بدون شك آثار تاريخي جديدي كشف خواهد شد. اور از ميان شهرهاي سومري، اور بيش از بقيه يادگارهايش را حفظ كرده است. زيگورات اور از معدود زيگورات هاي بين النهريني است كه همچنان رو به آسمان ( نيايش گونه )ايستاده است. ساخت زيگورات ابتكار آنان سومري هاست براي خدايان خود معابد مرتفعي مي ساختند كه شبيه هرم و داراي طبقات متعدد بود. موبدان در اين معابد به قرباني و نيايش مي پرداختند. آخرين طبقه معبد مكاني بود كه مجسمه رب النوع يا الهه شهر در آن قرار مي گرفت و هيچ كس جز بالاترين مقام روحاني شهر حق ورود به آنجا را نداشت. از اين معابد تنها چند نمونه در جهان باقي مانده است كه مهم ترين آنها زيگورات اور و زيگورات چغازنبيل در شوش (ايران ) است. زيگورات اور را اورنامو پادشاه اور ( ق. م ) 20962113 براي نانا خداي ماه و محافظ شهر ساخت. اين بناي عظيم كه پنج هزار سال از عمر آن مي گذرد، در سه طبقه احداث شده است. اورنامو 17 سال بر اور حكومت كرد و در همين ايام زيگورات شهر را برپا ساخت. با توجه به بقاياي اين بناي عظيم ارتفاع واقعي آن را 60 متر تخمين زده اند. همچنين اين معبد سومري بعدها در عصر نبونيد (آخرين پادشاه بابلي _ 539556 ق. م ) مرمت شده است. بناي فعلي زيگورات بيش از يازده متر ارتفاع دارد. پايه هاي اين بنا نيز در متراژ /62 5 در 43 متر احداث شده است. اين يادگار باستاني در حال حاضر در 340 كيلومتري شمال بغداد، در استان قادسيه و در غرب رود فرات (پانزده كيلومتري جنوب شهر ناصريه ) واقع شده است. اكد اكد يا آگاده شهري است كه امپراتوران اكدي از آن سر برآوردند و بر سومري ها فايق گشتند. از اين شهر كه در گذشته بسيار آباد بوده، آثار اندكي بقاياي باقيست ويران شده زيگورات الهه اكد مهمترين اثر آن است. اين شهر در 271 كيلومتري جنوب بغداد واقع شده است. آشور شهر آشور در صد كيلومتري جنوب موصل و در سمت راست دجله قرار دارد. اين شهر در 1900 تا ق. م 1500 پايتخت امپراتوري آشور بود. پس از اين تاريخ پايتخت آشور به كالاه ( نمرود ) و سپس به نينوا منتقل شد. در اين شهر آثار معابد آشوريان، برج هاي شهر و قلعه اي معروف به شرقاط باقي مانده است. كالاه (كالح ) كالاه يا نمرود (نيمرود ) دومين پايتخت آشوريان در 400 كيلومتري شمال بغداد در سمت چپ رودخانه دجله و سي و پنج كيلومتري جنوب شرقي موصل قرار گرفته است. خرابه هاي اين شهر باستاني كه در اواسط قرن نوزدهم كشف و مورد حفاري قرار گرفت، در ميان مردم عراق به خرائب نمرود مشهور است. حصاري قديمي، دورتادور مساحت دويست هكتاري شهر را فرا مي گرفته است و آثار دژ مركزي، كاخ هاي آشوري و دو زيگورات شهر در داخل حصار باقي مانده است. در جنوب غربي كالاه معبد نينورتا خداي نگهبان شهر قرار دارد و كنار آن معبد نابو ربالنوع هنر و نقاشي مشاهده مي شود. تعدادي از كاخ هاي اين شهر از زير خاك بيرون آمده است كه مهمترين آنها كاخ آشورباني پال است. حجاري هاي سنگي اين كاخ از ظرافت و زيبايي خاصي برخوردار است. شيرهاي بالدار با پنج پا، به عنوان نگهبانان كاخ در مدخل هاي ورودي به چشم مي خورند. بعدها اين نقوش با اندكي تغيير در صفه تخت جمشيد حك گرديد و زينت بخش كاخ هاي هخامنشي اين شد شهر از رونق و ثروت فراواني برخوردار بوده از همين روي در حفاري هايي كه در اين شهر صورت گرفته است اشياي زيبا و ارزشمندي كشف شده است كه بخشي از آن در موزه هاي پاريس و شيكاگو نگهداري مي شود. نينوا آخرين پايتخت آشوريان در بين النهرين كه خرابه هايش در ساحل رود دجله و مقابل شهر موصل واقع شده است. اين شهر در 1080 ق. م پايتخت شد. از اين رو آثار كاخ ها و معابد و مجسمه هاي اساطيري در آن كشف شده امروزه است برج و بارو و ديوارهاي آن به گونه اي قرار گرفته كه جاده ورودي به شهر موصل از ميان آن مي گذرد. بابل شهر بابل در 88 كيلومتري جنوب بغداد و شمال حله قرار گرفته است. اين شهر قدمتي چهارهزار ساله دارد و از دوران حمورابي (قدرتمندترين پادشاه بابلي ) پايتخت امپراتوري بابل شد. وي در چهل و سه سال سلطنت خود ( 2067 2025 تا) اين شهر را به اوج قدرت رساند. مجموعه قوانين حمورابي كه توسط عيلامي ها از اين شهر به غارت رفته بود در قرن حاضر در خرابه هاي شوش كشف گرديد و بر اعتبار تمدن كهن منطقه افزود. نام اين شهر در تورات نيز ذكر شده در است زمان آشور اين شهر توسط سناخريب پادشاه آشوري ويران شد ولي بعدها نبوكدنصر دوم پادشاه كلداني ( ق. م ) 652605 آن را آباد كرد. باغ هاي معلق بابل كه از عجايب هفتگانه است در اين دوران ايجاد شده است. همچنين وي دروازه ايشتر را بر ورودي شهر احداث كرد كه از شگفتي هاي دنياي باستان به شمار مي رود. اين دروازه در خلال سال هاي 1899 تا 1914 مرمت و بازسازي شد. دروازه ايشتر با آجر لعابدار زينت شده است. بر ديوارهاي آن نقش شصت شير افسانه اي با آجر لعابدار منقوش گشته است. اين بناي سه هزار ساله داراي 15 متر ارتفاع و ده متر عرض است. همچنين در اين شهر تعدادي شير سنگي هم به چشم مي خورد كه احتمالا نگهبانان ورودي شهر بوده اند. هترا (الحضراء ) شهر هترا كه به شهر الهه خورشيد نيز معروف است از معدود آثار تاريخي دنياي باستان است كه از چند فرهنگ و تمدن تاثير عميقي پذيرفته است. اين شهر در عصر پارتيان (اشكانيان ) بنا شده است. از اين رو تاثير هنر هلني كه توسط يونانيان و در پي حمله اسكندر، به ايران راه يافت در آن به وضوح مشاهده مي شود. همچنين اين شهر به دليل موقعيت جغرافيايي خود و ارتباط با روم از هنر رومي هم بهره گرفته البته است عقايد ايراني هم در احداث اين شهر سنگي بي تاثير نبوده است. شهر هترا را خواهر شهر پالمير در سوريه خوانده اند، زيرا اين دو شهر شباهت هاي زيادي به يكديگر دارند. برج و باروي هترا و ديوارهاي تودرتوي آن دو بار در برابر حمله امپراتوران روم (تراژان و سپتميوس سوروس ) مقاومت كرده است. در عصر ساساني اين شهر توسط شاپور اول فتح شد و بقاياي خاندان اشكاني سقوط كردند و بعدها زلزله آن را ويران كرد. در دوران اسلامي ياقوت حموي ( ه. ق ) 626575 جغرافي دان مسلمان آن شهر را ديده و در كتاب خود از آن ياد كرده است. چندين معبد، قصر و مجسمه سنگي در اين شهر باقي مانده است. آگارگوف (عقرقوف ) از جمله آثاري كه در نيمه دوم قرن بيستم در عراق كشف شده بقاياي شهر و زيگورات آگارگوف اين است شهر سومري كه تقريبا بيشتر قسمت هاي آن ويران شده است، داراي زيگوراتي كهن است. زيگورات آگارگوف 57 متر ارتفاع دارد كه بخش هاي فوقاني آن ويران شده و خود زيگورات از زير تپه اي خاك بيرون آمده است و بيش از 3500 سال از عمر آن مي گذرد. اين شهر در حال حاضر در 30 كيلومتري شمال غربي بغداد قرار گرفته است. تيسفون (مدائن ) تاريخ تاسيس اين شهر ايراني، به زمان اشكانيان بازمي گردد. آنان پس از فتح جلگه ميان رودان در ق 129م سال تيسفون را پايتخت زمستاني خود قرار دادند. در زمان ساسانيان بر وسعت شهر و ساختمان هاي آن افزوده شد به گونه اي كه اعراب مسلمان هنگام فتح ايران، در برخورد با تيسفون آن را مدائن (شهرها ) ناميدند. مهمترين اثر باقي مانده از اين شهر كاخ تيسفون است كه به ايوان مدائن معروف است. اين بناي بي همتا روزگاري كاخ ابهت انگيز خسرو اول ( انوشيروان ) بوده است. آنچه امروز از آن بنا باقي است نيمي از يكي از طاق هاي اين كاخ است. زيرا در اصل دو ايوان قرينه يكديگر در دوسوي حياط كاخ قرار داشته است. طرحي كه در سال 1824 از اين ايوان برداشته شده است، نمايانگر يك طاق كامل است كه متاسفانه امروز نيمي از آن طاق هم فروريخته است. ايوان بي نظير اين بنا 35 متر ارتفاع 25 متر عرض و 50 متر عمق دارد. پايه هاي ايوان در هر سو هفت متر پهنا دارد. همچنين ضخامت تاج بنا در ضخيم ترين قسمت به يك متر ياقوت مي رسد در توصيف خود از اين بنا، جزييات را با دقت بيان مي كند و همين امر سبب گشته كه امروز اطلاعات جامعي از آن بنا وجود داشته باشد. البته يكي از عوامل تخريب بنا، استفاده از مصالح آن در احداث شهرهاي عربي _ اسلامي بوده زيرا است در صدر اسلام تيسفون به منزله خرابه اي انگاشته مي شد كه تنها آجرهاي آن (به عنوان مصالح ) به كار مي آمد. ايوان مدائن بزرگترين طاق ضربي شناخته شده در جهان است كه بدون كمك داربست هاي طاقزني بيش از 1500 سال پابرجا باقي مانده است. قصر الاخيصر از كهن ترين قصرهاي اسلامي در بين النهرين كه تاريخ احداث آن به اوايل دوران عباسي باز مي گردد، قصر الاخ يض ر است. اين قصر در پنجاه كيلومتري جنوب غربي كربلا واقع شده است و علي رغم آسيبهاي فراواني كه ديده است، بقاياي عظيمي از ديوارها و برج و باروي آن به چشم مي خورد. ضخامت ديوارها به گونه اي است كه آن را شبيه به يك دژ نظامي كرده است. اين بنا با تلفيق سنگ و ساروج و ملهم از هنر ساسانيان، مشرف بر رود فرات احداث شده است. ديوارهاي اين بنا به طول 170 متر ارتفاع 21 متر و قطر 4 متر در بسياري قسمت ها سالم از زير خاك بيرون آمده است. در چهار گوشه اين قصر برج هاي بلندي مشاهده مي شود. شهر حيره در نزديكي كوفه، آثار خرابه هاي شهر حيره پايتخت شاهان مناذره به چشم مي خورد. سلسله محلي مناذره اعراب تابع دولت ساساني بودند كه در حيره حكومت داشتند و در حقيقت مانند حايلي ميان ايران و روم قرار گرفته بودند. امروز ويرانه يك شهر كامل را در آنجا مي توان مشاهده كرد. پس از فتح اين منطقه توسط مسلمانان، شهر كوفه _ كه در ابتدا پادگان نظامي اعراب بود _ با آجرها و ديگر مصالح حيره ساخته شد. مدرسه مستنصريه در زمان المستنصربالله سي و هفتمين خليفه عباسي مدرسه مستنصريه به منظور تدريس همه علوم زمان از فقه و لغت تا پزشكي و نجوم، در ساحل دجله (در بغداد ) تاسيس اين شد مدرسه به شكل مستطيل و در زميني به وسعت 4836 متر مربع احداث گرديد. خليفه عباسي يك ميليون دينار طلا براي احداث آن هزينه كرد. سالانه هفتاد هزار دينار طلا به محصلان و مدرسان اين مدرسه حقوق پرداخت مي شده است. در آن زمان كتابخانه مدرسه بالغ بر هشتاد هزار جلد كتاب را در خود جاي داده بود. مدخل ورودي مدرسه از بخش هاي زيبا و هنرمندانه آن است كه با گذشت ششصد سال از تاسيس مدرسه همچنان باقي مانده است. همچنين بقاياي آشپزخانه، حجره ها، كلاسهاي درس و... در بناي فعلي مدرسه به چشم مي خورد. هم اكنون اين بنا در بازار خفافين (منطقه رصافه ) در شرق بغداد واقع شده است. جامع الصفويه جامع الصفويه كه امروزه به نام الاصفيه مشهور است هم زمان با مدرسه مستنصريه احداث شده و در دوران صفويه مرمت شده اين است بنا _ كه گاهي آن را مولوي خانه هم مي خوانند _ در شرق بغداد واقع شده است و شيخ جعفر كليني (متوفاي 329 ه. ق ) در آن جا مدفون است. مسجد متوكل مسجد جامع سامرا كه به جامع المتوكل معروف است، يكي از بزرگترين مساجد اسلامي بوده كه امروز جز منار و بخشي از ديوارهاي آن چيزي از آن باقي نمانده است. اين مسجد در ابعاد 240 160 در متر و با هزينه اي قريب به پنج ميليون دينار طلا به فرمان متوكل عباسي احداث شده است. مناره بلند آن به سبك برج معروف بابل و به صورت حلزوني ساخته شده است. پلكان اين منار برخلاف ديگر ماذنه ها در بيرون منار قرار گرفته است. طول اين منار كه به ملويه شهرت دارد 52 متر است و از اين رو يكي از يادگارهاي معماري اسلامي محسوب مي شود. آثار پراكنده ديگر خلفاي عباسي در دوران خلافت طولاني خود آثار بسياري در بغداد، سامرا و ديگر شهرهاي عراق ايجاد كرده اند كه اكثر آنها روبه ويراني نهاده است. دروازه وسطاني يا ظفريه (الطلسم ) در بغداد تنها دروازه از چهار دروازه مهم شهر است كه در زمان المسترشدبالله ساخته شده است. همچنين تعدادي پل از دوران عباسيان باقي مانده كه در بغداد و شمال موصل آثار آن را مي توان ديد. همچنين در شمال شهر بغداد آثاري از ساختمانهاي الناصرلدين الله به چشم مي خورد. كاروانسراي خان مرجان از بزرگترين كاروانسراهاي باقي مانده در عراق است كه حدود ششصد سال پيش توسط سلطان اويس در مركز بغداد ساخته شده است. مزارشيخ عبدالقادر گيلاني صوفي ايراني، كه توسط سلطان سليمان قانوني (امپراتور عثماني ) در بغداد ساخته شده است. قصر عباسي كه در شرق بغداد و در حاشيه دجله قرار دارد و داراي گچبري ها و تالار و ايوان زيبايي است. جامع الخفافين از مساجد دوران عباسي است كه به دستور زمرد خاتون (مادر خليفه عباسي الناصرلدين الله ) در سال 599 ق ه در مجاورت مدرسه مشهور نظاميه بغداد بنا شده است البته امروز اثري از مدرسه موجود نيست. قبر شيخ عمر سهروردي صوفي ايراني و شافعي مذهب (متوفاي 632 ه. ق ) كه امروزه مزار او در شرق بغداد مورد توجه و احترام اهل سنت است. آثار مذهبي با نگاهي گذرا به شهرهاي عراق، مي توان تعداد زيادي مقبره و اماكن زيارتي را مشاهده كرد كه گذشته از اعتبار مذهبي، به منزله سرمايه اقتصادي، براي جذب زائران محسوب وجه مي شوند اقتصادي آثار مذهبي، در شرايط فعلي نيز به ياري عراق آمده است. بافت ناهمگون مذهبي عراق در تقويت اماكن مقدس بي تاثير نبوده است. به گونه اي كه مي توان آثار مذهبي عراق را به سه گروه مسيحي، اهل سنت و شيعه تقسيم كرد. شيعيان از اكثريت مذهبي برخوردارند (درصد 60حدود) و پس از آن گروه هاي اهل سنت بزرگترين گروه مذهبي عراق را تشكيل مي دهند. گروه هاي مختلف مسيحي ( نسطوري، يعقوبي، كلداني، كاتوليك هاي سرياني و ارمنيان گرگوريوسي ) عمدتا در اطراف موصل و يا در شهرهاي بزرگ زندگي مي كنند يهود، يزيديه و صابئين ديگر اقليت هاي عراق را تشكيل مي دهند. به اين ترتيب بيشترين آثار مذهبي متعلق به شيعيان است و پس از آن اهل سنت نيز بعضي اماكن خاص خود را دارند. البته بايد به اين دو مورد مساجد را هم اضافه كرد كه عمدتا مورد اتفاق مسلمانان است. مسيحيان نيز _ كه از دير باز در اين سرزمين پراكنده بودند _ برخي آثار و ابنيه مذهبي دارند كه از قدمت و اعتبار ويژه اي برخوردار است. با توجه به كثرت اين آثار، در زير به مهمترين آنها كه جنبه تاريخي نيز دارند اشاره مي شود. نجف مرقد امام علي ( ع ) كه در عراق به روضه حيدريه معروف است. ساختمان امروزي حرم از آثار صفويه است و گنبد طلايي آن به دستور نادر شاه افشار نصب شده است. ضريح خاتم و قديمي حرم در زمان شاه اسماعيل ساخته شده است و هم اكنون داخل ضريح فلزي _ كه كار هنرمندان شيعي هند است _ قرار گرفته است. مسجد عمران بن شاهين كه متصل به حرم امام علي (ع ) است و بنيان آن در قرن چهارم ايجاد شده است. تكيه بكتاشي ها اين بنا نيز متصل به حرم است و در زمان عثمانيان براي برگزاري مراسم صوفيان بكتاشي احداث شده است كه امروز به انبار حرم تبديل شده است. آرامگاه شيخ طوسي كه در نزديكي حرم امام قرار دارد و در قرون گذشته به يكي از مراكز حوزه علميه نجف تبديل گشته و امروز آن را جامع الشيخ الطوسي مي خوانند. كربلا حرم امام حسين ( ع ) به همراه حرم حضرت ابوالفضل (ع ) هسته مركزي شهر را تشكيل مي دهند. ساختمان كنوني حرم از ساخته هاي دوران صفويه است كه در دوران قاجار بخش هايي به آن افزوده شده است. گنبد حرم امام حسين (ع ) را صفويه بنا كردند و آغامحمدخان قاجار آن را طلاكاري كرد. حرم داري چهار ايوان است كه يكي از آنها با طلا و كاشي هاي نفيس اصفهان پوشيده شده است و ستون هاي مرمرين و زيباي آن نيز كار هنرمندان اصفهاني است. آرامگاه حربن يزيد رياحي كه در نه كيلومتري شهر واقع شده است و ساختمان آن به دستور شاه اسماعيل صفوي بنا شده است. آرامگاه دو طفلان مسلم با دو گنبد به هم پيوسته، مدارس ديني متعدد و مساجد و حسينيه هاي گوناگون از ديگر آثار مذهبي كربلا است. كوفه اين شهر نخستين شهر اسلامي است كه در ه 17ق سال توسط اعراب در عراق (حوالي تيسفون ) بنا شد. مسجد كوفه از كهن ترين بناهاي شهر است كه در ابعاد 110 در 116 متر در زمان عضدالدوله ديلمي ساخته شده آرامگاه هاي است مسلم بن عقيل، هاني بن عروه، مختار ثقفي و ميثم تمار در اين شهر واقع است. دارالاماره كوفه در ابعاد تقريبي 110 در 110 متر كهن ترين بناي شهر است كه بناي اوليه آن توسط سعد ابي وقاص احداث شده است. سامرا شهر سامرا در 221 ه. ق توسط المعتصم خليفه عباسي به عنوان پايتخت تعيين گرديد و سه دهه پايتخت باقي ماند. حرم امام هادي (ع ) و امام حسن عسگري (ع ) در مركز اين شهر واقع شده است. ساختمان اصلي حرم به قرن چهارم و زمان آل بويه باز مي گردد. گنبد طلايي و عظيم آن با محيط 68 متر در سال 1200 به جاي گنبد قديمي بنا شده است. گنبد پيشين را ناصرالدوله حمداني در سال 333 ه. ق احداث كرده بود. در گنبد كنوني 72 هزار كاشي طلا بكار رفته است و در دوسوي آن دو گلدسته طلايي به ارتفاع 36 متر قرار دارد. در بخشي از حرم زيرزميني است كه شيعيان آن را سرداب غيبت مي خوانند و معتقدند كه امام دوازدهم (ع ) در آن محل عبادت مي كرده اند. در اين سرداب پنجره اي ارزشمند از دوران عباسيان موجود است كه در سال 606 ق ه توسط الناصرلدين الله (خليفه عباسي ) ساخته شده است و داراي كتيبه اي كهن مي باشد. در كاشيكاري درون بقعه نام ناصرالدين شاه قاجار به چشم مي خورد كه در سفرش به عتبات، آن را حك كرده است. كاظمين اين شهر مدفن دو امام شيعيان، امام كاظم ( ع ) و نواده اش امام جواد (ع ) است و از اين رو به كاظمين شهرت يافته حرم است اين دو امام مركز شهر را تشكيل مي دهد. ساختمان وسيع حرم در دوران صفويه احداث شده است. رواق ها و ايوان هاي مرتفع آن باكاشي هاي معرق و آيينه كاري تزيين شده است. قبر هر دو امام هريك داراي صندوق خاتم نفيسي درون يك ضريح مستطيل شكل قرار گرفته است و برفراز ضريح دو گنبد طلايي نصب شده است. پيرامون حرم چهار شبستان زيبا قرار دارد كه هركدام با دروازه اي به يكي از خيابان هاي شهر متصل مي شوند. دروازه ها و برج و باروي هفتگانه صحن از ساخته هاي فرهاد ميرزاي قاجار (عموي ناصرالدين شاه ) است. در جنب حرم، مسجدي از ساخته هاي دوران شاه اسماعيل صفوي قرار دارد كه ستون هاي ضخيم و طاق هاي قوسي زيبايي داراست. همچنين درون حرم دو ضريح فلزي كهن به چشم مي خورد كه يكي متعلق به شيخ مفيد (متوفاي 413 ه. ق ) و ديگري متعلق به خواجه نصيرالدين طوسي (متوفاي 672 ه. ق ) است و نيز قبر قاضي ابويوسف (متوفاي 166 ه. ق ) اولين قاضي القضات اسلام در حجره اي درون حرم واقع شده است. سلمان پاك در چهل كيلومتري جنوب بغداد در محل قديمي شهر تيسفون، شهري به نام سلمان پاك واقع شده است كه به دوران امارت سلمان پارسي در مدائن باز مي گردد و امروزه مدفن وي با بنايي باشكوه در آن قرار دارد. دير مار بهنام اين دير قديمي هم اكنون در شهر موصل و بر فراز تپه اي قديمي قرار دارد. اين بنا داراي دو حياط وسيع در داخل و خارج ساختمان بوده كه امروز ديوار ضخيم و مستحكمي گرداگرد كل بنا و باغها به چشم مي خورد. باغها و درختان اين دير از زيبايي و شهرت خاصي برخوردار است. _ كليساي مريم عذرا (مريم آنا ) اين كليسا در بغداد واقع شده است و متعلق به كاتوليك هاي كلداني گردنبند است فلزي مقدسي در اين كليسا وجود دارد كه به هنگام عبادت آن را بر گردن مي آويزند تا موجب قبولي طاعات باشد. كليساي لاتين اين كليسا در شهر بغداد قرار دارد و گنبد فلزي و بلند آن با ارتفاع سي و دو متر جلوه خاصي به آن بخشيده است. دير مارمتي اين بناي كهن به دليل آنكه مدفن قديس متي ( متا ) است، از قداست زيادي برخوردار است. اين دير در 35 كيلومتري موصل و در كوه الفاف در دل غاري به نام غار متا واقع شده است كه از درون غار آب معدني بيرون مي آيد. كتابخانه اين بنا حاوي كتب ارزشمند و بسيار كهني است. مرقد عزرا (العزير ) بناي مقبره و ضريح عزراي نبي در شهر ميسان در 375 كيلومتري جنوب بغداد واقع شده است. تاريخ احداث اين بنا به سال هاي 457 تا 432 ق. م باز مي گردد. آنچه به عنوان ميراث فرهنگي عراق معرفي شد، تنها بخشي از آثار موجود در اين سرزمين كهن است. قرن هاي متمادي است كه خاك عراق در دل خود ميراث كهني را حفظ كرده است كه بخش عظيمي از آن هنوز در زير خروارها خاك مدفون است و براي بشر ناآشناست. بقاياي طاق كسري ياايوان مدائن