Hamshahri corpus document

DOC ID : H-811113-59907S1

Date of Document: 2003-02-02

شكوه شيمل به انگيزه درگذشت آنه ماري شيمل; اسلام شناس، عرفان پژوه و مولوي شناس آلماني (آخر بخش ) دكتر خسرو ناقد تسلط كامل پروفسور شيمل بر اغلب زبان هاي شرقي براي او اين امكان را آماده ساخته است كه در تحقيقات خود به طور مستقيم به متون و منابع اصلي و اصيل مراجعه كند و از آنها بهره بسيار برد. در ميان آثار استاد كتابهاي بسياري يافت مي شود كه مستقيما از زبان هاي عربي، فارسي، تركي، اردو، هندي و پنجابي ترجمه شده است. گذشته از اين مي دانيم كه بيش از دو قرن است كه در دانشگاه ها و موسسات و مراكز علمي و پژوهشي غرب، تحقيقات گسترده و همه جانبه اي درباره فرهنگ و تمدن و تاريخ مشرق زمين انجام گرفته است و ثمره آن هزاران كتاب و رساله و مقاله است كه هم اكنون در دسترس پژوهشگران قرار دارد، هرچند در ميان آنها آثاري نيز يافت مي شود كه خالي از خلل نيست و در مطالعه و بهره وري از آنها بايد جانب احتياط را در نظر داشت. ابعاد عرفاني اسلام مطالعه و بررسي درباره عرفان شرق در مركز پژوهش هاي پروفسور شيمل قرار دارد و اكثر آثارش نيز در اين زمينه است. بي ترديد به راه مبالغه نرفته ايم اگر ادعا كنيم كه در حال حاضر در جهان غرب به ندرت محققي را مي توان سراغ گرفت كه همچون استاد شيمل با ابعاد معنوي اسلام، به ويژه عرفان، آشنا باشد و توانايي تفسير و تاويل متون كلاسيك را داشته باشد. البته كسي كه بخواهد درباره موضوعي چنان گسترده و دامنه دار چون عرفان اسلامي تحقيق كند، ناگزير براي خود محدوديت هايي بايد قائل شود. گرچه با نگاهي به فهرست آثار پروفسور شيمل، مي توان به سادگي ديد كه حوزه مطالعات و تحقيقات و تاليفات وي بسيار گسترده و متنوع است. بانو شيمل برخلاف تصورات و عقايد رايج در ميان اغلب شرق شناسان كه براي احكام و دستورهاي شرع در اسلام اهميت بيش از حد قائلند، بر اين باور است كه گوهر و اصل اصيل اسلام در عرفان نهفته است. درك وي از عرفان اسلامي به نگرش هانس هاينريش شدر خاورشناس معروف آلماني در كتاب تفسير عرفان اسلامي بسيار نزديك است. هانس شدر در اين كتاب مي نويسد: عرفان اسلامي كوششي است براي دست يافتن به رستگاري فردي از راه رسيدن به توحيد حقيقي. آنه ماري شيمل نيز خلاصه و جوهر تاريخ تصوف را در اثبات و بيان هميشگي و جديد اين حقيقت عظيم مي داند كه خدايي جز خداي تعالي نيست. (لا اله الا الله ); و تحقق يافتن اين امر كه فقط او شايسته ستايش است. مطالعه و بررسي درباره عرفان اسلامي در كشورهاي اروپايي پيشينه دراز دارد. نخستين اثري كه درباره عرفان انتشار يافت در سال 1821 ميلادي به قلم عالم پروتستان مذهب آلماني آگوست دئوفيدوس تولوك بود. تولوك كتابش را كه درباره حكمت الهي و عرفان ايراني است هنگامي نوشت كه بيست و يك سال داشت. چهار سال بعد در سال 1825 ميلادي مجموعه اي از وي انتشار يافت با عنوان گلچيني از عرفان شرقي. اين كتاب اولين اثر به زبان آلماني بود كه عرفان اسلامي را از طريق ترجمه آثار عارفان شرق معرفي مي كرد. در ميان آثار استاد شيمل نيز كتابي با عنوان باغ معرفت وجود دارد كه به همين سياق تحرير شده است و در آن بعد از شرح حال كوتاهي از زندگي چهل عارف مسلمان، با ترجمه و نقل قطعه اي از آثار آنان، سعي شده است تا خواننده تا حدي با ادبيات عارفانه شرق آشنا شود. كتاب باغ معرفت يكي از نخستين كتابهايي است كه در بيست سال پيش ( ) 1982 يعني زماني كه موج گرايش اروپاييان به آثار عرفاني شرق مسلمان تازه آغاز شده بود، منتشر شد. منبع اصلي اين كتاب تذكره الاولياء عطار است. ولي برخلاف انتظار با شرح حال اويس قرني يا حسن بصري آغاز نشده است، بلكه كتاب با سخناني از رابعه عدويه شروع مي شود. مولانا و اقبال مولانا جلال الدين محمد رومي و علامه محمداقبال لاهوري، دو عارف و متفكر برجسته جهان شرق، شخصيت هايي هستند كه مورد توجه و علاقه بسيار پروفسور شيمل قرار دارند. وي چند اثر مهم از آثار منظوم و منثور اين دو حكيم فرزانه را به زبان هاي آلماني و انگليسي و تركي ترجمه كرده است. افزون بر اين در ميان آثار استاد شيمل تحقيق و تاليف هاي بسياري نيز درباره شخصيت برجسته و آثار ارزشمند مولوي و اقبال ديده مي شود. پروفسور شيمل يكي ازاستادان مسلم حوزه مطالعات مولوي شناسي و اقبال شناسي است. زبان تصاوير مولانا جلال الدين محمد رومي كتابي است كه استاد با آن در چهل و چند سال پيش، كار پژوهش درباره آثار مولانا را آغاز كرد. از آن زمان تاكنون مولوي و آثارش يكي از موضوع هاي اصلي تحقيقات بانو شيمل را تشكيل مي دهند. ترجمه كتاب فيه مافيه به زبان آلماني، يكي از روشن ترين و زيباترين ترجمه هايي است كه تاكنون از متون كلاسيك فارسي منتشر شده است. در يادداشت كوتاه آخر كتاب مي خوانيم كه ترجمه آلماني كتاب از روي دو نسخه چاپ تهران انجام گرفته كه يكي همان نسخه معروف مرحوم فروزانفر است. پروفسور شيمل تصحيح فروزانفر را بهترين نسخه چاپي فيه مافيه مي داند و از آن شادروان به عنوان محقق خستگي ناپذير آثار مولوي ياد مي كند. من چو بادم تو چو آتش عنوان كتاب زندگينامه و تحليل آثار عارف بزرگ مولانا جلال الدين محمد است و تاكنون چندين بار تجديد چاپ شده است. در اين كتاب بعد از شرح احوال مولانا، شخصيت وي و عظمت شاهكارش، مثنوي معنوي مورد بررسي قرار گرفته است. استاد شيمل در اين كتاب اشاره مي كند: نبايد از ياد برد كه بزرگترين ملهم مولانا در كتاب مثنوي، قرآن بوده است. ازاين رو به عبدالرحمن جامي بايد حق داد كه مثنوي مولانا را قرآني به زبان فارسي مي خواند. بديهي است كه مولانا متون عرفاني پيشينيان را مطالعه كرده بود; متوني چون رساله قشريه و احياء علوم الدين امام غزالي. كتاب اخير امين آداب عرفان است و چنين مي نمايد كه مولوي احتجاجات آن را در چند مورد دقيقا دنبال كرده است. او مي بايد خمريه دل انگيز عارف مصري همعصرش، عمربن الفارض را نيز مي شناخته است، زيرا بعضي از ابيات مثنوي همچون دوباره نويسي ابيات خمريه است. به اين طريق شايد بتوان منابع بسيار ديگري نيز براي شيوه و سبك نگارش مولانا يافت (گذشته از سنت هاي گوناگوني كه شعر او بر آنها متكي است ) اما، آنچه در اساس قابل قبول است همان است كه او درباره خودش مي گويد: فسانه عاشقان خواندم شب و روز كنون در عشق تو افسانه گشتم نظر مولانا درباره خدا و جهان هبوط، آدم عروج، مخلوق مناجات،، آتش عشق و رقص و سماع عناوين فصل هاي ديگر اين كتاب را تشكيل در مي دهند تاليف اين كتاب منابع بسياري به زبان فارسي در اختيار استاد شيمل قرار داشته است كه گذشته از آثار منظوم و منثور مولانا، كتاب رساله در احوال مولانا جلال الدين رومي به قلم فريدون بن احمد سپهسالار (تهران ) 1325 و كتاب مناقب العارفين تاليف احمد بن محمد افلاكي (تصحيح تحسين بازيجي آنكارا) 1956 را مي توان نام برد. افزون بر اين ها كتاب مكتوبات مولانا كه عبدالباقي گلپيناري در سال 1963 در استانبول به زبان تركي ترجمه و منتشر كرد جزو منابعي است كه در دسترس استاد شيمل بوده است. از ميان منابعي كه به زبان هاي اروپايي براي تاليف اين كتاب مورد استفاده بانو شيمل قرار گرفته است مي توان چند عنوان زير را نام برد: مثنوي يا دوبيتي هاي شيخ مولانا جلال الدين رومي نوشته، گئورگ روزن ( آلماني، مونيخ ) 1913 رومي شاعر و عارف به قلم رينولد نيكلسون ( انگليسي لندن ) 1950 قصه هاي مثنوي نوشته آرتور آربري ( انگليسي لندن ) 1961 و جلال الدين رومي حكيم و شاعر بزرگ ايراني نوشته سيدحسين نصر ( انگليسي تهران ). 1974 يكي ديگر از آثار مهم بانو شيمل درباره مولانا، كتاب شكوه شمس است. اين كتاب سيري در آثار و افكار مولاناست و خوشبختانه به همت استاد حسن لاهوتي و با مقدمه علامه جلال الدين آشتياني، به زبان فارسي نيز ترجمه شده بانو است شيمل در كتاب زندگينامه خود كه در پاييز امسال منتشر شده است، از خاطرات نخستين سفر خود به ايران بعد از انقلاب در سال 1995 ياد مي كند و از ديدار اين دو استاد در شهر مشهد. او مي نويسد: براي من افتخار بزرگي بود كه در فرودگاه مشهد نه تنها حسن لاهوتي كه كتاب پرحجم من، شكوه شمس را به فارسي ترجمه كرده است، بلكه علامه آشتياني نيز كه مقدمه اي بر ترجمه فارسي اين كتاب نگاشته، به استقبال من آمده بودند. علامه آشتياني يكي از برجسته ترين علماي روحاني ايران است; انساني سرشار از حكمت ژرف عرفاني. گزيده ديوان شمس به زبان آلماني مجموعه اي است از غزليات و رباعيات مولانا جلال الدين محمد رومي كه نخستين بار در سال 1964 ميلادي منتشر شد و تاكنون چندين بار تجديد چاپ شده است. در اين كتاب كه در سال 1957 منتشر شد پيام مشرق و زبور عجم دو مجموعه منظوم ديگر از اقبال هستند كه استاد شيمل به زبان آلماني به نظم درآورده است. يكي از تاليفات اين بانوي گرانقدر كتابي است با عنوان محمد ( ص ) كه مورد استفاده دانش آموزان دبيرستاني و دانشجويان قرار مي گيرد، استاد شيمل تعدادي از غزليات و رباعيات مولانا را به نظم درآورد و به خوبي پيداست كه در اين راه با استاد مسلم و سرمشق خود فريدريش روكرت هم آوازي مي كند. پروفسور شيمل از همان آغاز فعاليت هاي علمي خود به موازات مطالعه و بررسي در آثار و افكار مولوي، به تحقيقات دامنه داري نيز در مورد شخصيت اقبال و انديشه هاي وي دست يكي زد از نخستين ترجمه هاي منظوم استاد شيمل به زبان آلماني كتاب جاويدنامه علامه محمد اقبال لاهوري است كه با مقدمه اي از هرمان هسه، نويسنده اقبال، فيلسوف شاعر، شاعر پيام گزار شامل زندگي نامه و پژوهش در آثار و انديشه هاي اجتماعي و سياسي و ديني اقبال است. پژوهش در جاويدنامه يكي از فصل هاي مهم و ارزشمند كتاب است. جان كلام پروفسور آنه ماري شيمل در پژوهش ها و نوشته هاي خود موفق شده است كه حاصل تحقيقات گذشتگان و آنچه خود ساليان دراز با شكيبايي و صرف وقت بسيار درباره فرهنگ و تاريخ و معارف شرق، هم از راه مطالعه و پژوهش و هم با سير و سلوك و گشت و گذار در گوشه و كنار جهان، فراهم آورده است، با زباني روشن و كلامي شعرگونه و جذاب، در اختيار خوانندگان قرار دهد. ازاين رو آثار اين بانوي دانشور نه تنها ماخذي معتبر بري اهل تخصص و تفحص و دانش پژوهان و دانشجويان رشته هاي گوناگون خاورشناسي است، بلكه عامه كتابخوان نيز با سعي اندك مي تواند از اين تحقيقات سود فراوان برد. خاصه آن كه در ميان تاليفات و ترجمه هايش، كمتر نوشته اي را مي توان يافت كه جاي جاي آن قطعه شعري زيبا از سرايندگان شرق گنجانده نشده باشد. به باور او جهان شعر، جهان آشتي است. آري، جهان بانوي فرزانه ما، جهان شعر است; جهان شعر عطار و مولانا و اقبال.