Hamshahri corpus document

DOC ID : H-811109-59820S1

Date of Document: 2003-01-29

زينت القفسات... طرح هاي جامع شهري; چرا و چگونه بازگشت به اصول و ضوابطي كه طرح هاي جامع شهري تعيين مي كنند شايد گام نخست براي ساماندهي شهرهاي ايران باشد. اگرچه اغلب شهرهاي ايران داراي طرح هاي جامع و تفصيلي هستند، اما بررسي ها نشان مي دهد كه اغلب اين طرح ها زينت القفسات بوده و در عمل آنچه كه در شهر مي گذرد ارتباطي با اين طرح ها ندارد. نكته آن است كه اجراي يك طرح جامع مدون و فراگير نيازمند مديريت متمركز و با ثبات شهري است، و اين نكته اي است كه در سطوح بالادست برنامه ريزي شهري در ايران چندان مورد اعتنا قرار نگرفته است. يعني انتظار داريم مديري كه امروز آمده و خود نمي داند تا چه وقت اين مسئوليت را به عهده خواهد داشت و از سوي ديگر بسياري از حوزه هاي مورد اشاره در طرح جامع اصلا در حيطه اختيارات و وظايف او نيست، مجري طرحي باشد كه سالها پيش از او تصويب شده و اجراي نهايي آن قرار است تا سالها پس از اين نيز به طول بينجامد. در اين صفحه قصد داريم به نقد و بررسي طرح هاي جامع شهري و اقتضائات اجراي آنها در سطوح كلان مديريت شهري بپردازيم. آنچه كه در پي مي خوانيد، فتح بابي در اين باره و مروري بر ساختار يك طرح جامع شهري است. اين روزها بحث در مورد مسائل شهري يكي از مباحث عمومي جامعه اينكه است چرا تراكم فروشي در برخي از نواحي متوقف شده؟ است چرا تراكم فروشي تا سالهاي اخير مجاز تلقي؟ مي شد و آيا اصولا تراكم فروشي درست است يا؟ نادرست شايد تاكنون از طرف شهرسازان و تشكل هاي حرفه اي شهرسازي ارزيابي هاي متعددي صورت گرفته است. در اين مقاله در صدد افزودن به ارزيابي پيشين نيستيم بلكه در صدد معرفي اهداف و فرايند تهيه طرح جامع و تفصيلي به شهروندان هستيم. اين طرحها، توسعه برنامه ريزي شده شهرها را هدايت مي كند و شايد پاسخ برخي از مباحث مذكور را بتوان در آنها يافت. طرح هاي جامع شهري در ايران مسبوق به سابقه اي بيش از 35 سال است كه با تهيه طرح جامع تهران در دهه 1340 آغاز و در سالهاي بعد از انقلاب با عنوان طرح هاي توسعه و عمران و حوزه نفوذ براي اغلب شهرهاي بزرگ كشور تهيه طرحهاي شد مذكور با متولي گري وزارت مسكن و شهرسازي، توسط مهندسين مشاور شهرساز و معمار تهيه و بعد از تصويب در شوراي عالي معماري و شهرسازي كشور و يا شوراي معماري و شهرسازي استان به شهرداريها براي اجرا ابلاغ مي گردد. اين طرحها داراي افق زماني 10 ساله هستند. هدف كلي طرح هاي جامع ارتقاء كيفيت هاي محيطي به منظور ارتقاء بهره وري ساكنين شهرها است كه با پيگيري برخي از اقدامات تحقق مي يابد، اهم اقدامات فوق عبارتند از: الف ) مداخله دولت يا نهادهاي عمومي در ايجاد خدمات يا تاسيسات عمومي كه به علت عدم سودآوري بخش خصوصي رقبتي به سرمايه گذاري در ايجاد آنها ندارد، خدمات و تاسيسات فوق لازمه زندگي جمعي است و نبود آنها باعث مشكلات متعددي براي تداوم زندگي خواهد شد. ب ) مداخله دولت يا نهاهاي دولتي در بهسازي و نوسازي محلات قديمي شهر. ساز و كار بازار باعث تخريب هر چه بيشتر برخي از نواحي شهر مي گردد. اين بدين نحو است در يك محله كه شامل ساختمانهاي فرسوده و قديمي مي باشد اقدام هر يك از مالكين ساختمانها به نوسازي و بهسازي از نظر اقتصادي عقلاني نخواهد بود، چرا كه ميزان هزينه اي كه براي بازسازي ساختمان خود صرف مي كند، بر ارزش ساختمان آنها افزوده نمي شود. اين مسئله ناشي از آثار منفي ديگر ساختمانهاي آن محله مي باشد كه هنوز بازسازي نشده اند. بنابر اين كساني كه در چنين محلاتي ابتدائا اقدام به نوسازي مي كنند از نظر اقتصادي متضرر مي شوند اين امر باعث مي شود هيچ كس در چنين مناطقي پيش قدم در امر نوسازي و بازسازي نشود و ترجيح مي دهد در محلات نوسازتر سرمايه گذاري كند. در نتيجه محله فوق هر روز فرسوده تر مي شود و معمولا در داخل شهرها تبديل به خرابه هايي مي شوند. بهسازي و نوسازي اين محلات مداخله و پيش قدمي آگاهانه دولت و نهادهاي دولتي و در راس آنها شهرداري ها را مي طلبد. يكي از اهدافي كه معمولا براي برنامه ريزي به طور عام قيد مي شود موضوعي است كه به رفع خروجي هاي منفي معروف است. فرض كنيد در يك محله كه همه ساختمانها با كيفيت مناسب و در قطعات مناسب ساخته شده يك يا چند ساختمان وجود دارند كه با كيفيت نازل ساخته شده اند و يا داراي كاربري نامناسب (مثلا صنعتي با آلودگي صوتي ) هستند اين ساختمان يا ساختمان ها باعث كاهش ارزش ساختمانهاي مجاور و كل محله خواهند شد و در واقع كل ساكنين محله از اين بابت متحمل خسارت خواهند شد. بنابر اين به منظور كاستن از اين آثار منفي (خروجي هاي منفي externality negative) تهيه طرحي كه ساختمانها را به شكلي هماهنگ از نظر كاربري، تعداد طبقات، اندازه قطعات و غيره دسته بندي كند، لازم خواهد بود. برنامه ريزي بدين نحو را زونينگ مي گويند. علاوه بر سه اقدام عمده فوق كه به عنوان اهداف اصلي از آنها ياد مي شود اهداف ديگري نيز براي طرح هاي جامع شهري قيد مي شود، كه از آن جمله عبارتند از: - رعايت عدالت در توزيع خدمات عمومي و دسترسي به آنها - بهبود سيماي بصري شهر و اصلاح بهداشت عمومي در شهر - هدايت جمعيت به سكونت در اراضي كم خطر طبيعي ( زلزله خيز، گسل، روان گرايي، سيل گيرو... ) - احياي هويت تاريخي شهرها و معرفي آن به ساكنين شهر و تلاش در جهت ايجاد حس مكان در ساكنين. طرحهاي جامع شهر معمولا براي نيل به اهداف فوق تهيه مي شوند. تحقق اهداف و اقدامات فوق مستلزم مطالعه همه جانبه شهر است. مطالعه همه جانبه شهر شامل تعيين موقعيت شهر در منطقه، تعيين حوزه نفوذ مستقيم شهر و مطالعه در ويژگي هاي متفاوت شهر است. مطالعه در سطح منطقه هدفش تعيين نقش شهر در منطقه و تعيين حوزه هاي نفوذ متفاوت (آموزش عالي، خدمات درماني، خدمات هفتگي، خدمات روزانه ) است. مطالعه در سطح حوزه نفوذ هدفش تعيين ميزان وابستگي سكونتگاههاي واقع در حوزه نفوذ به شهر مادر است كه با مطالعات تفصيلي در باره خصوصيات فوق حاصل مي شود. مطالعه در سطح شهر كه به تفصيل بيشتر صورت مي گيرد در هر يك از حوزه هاي مطالعاتي در پي اهداف خاصي است كه به طور خلاصه در زير فهرست شده اند. مطالعات جغرافيايي - 1 تعيين عرصه هاي مناسب و نامناسب براي توسعه شهر از نظر شيب - 2 تعيين عرصه هاي مناسب و نامناسب براي توسعه شهر از نظر ارتفاع - 3 تعيين عرصه هاي مناسب و نامناسب براي توسعه شهري از نظر قابليت خاك - 4 تعيين عرصه هاي مناسب و نامناسب براي توسعه شهري از نظر چينه شناسي - 5 تعيين عرصه هاي مناسب و نامناسب براي توسعه شهري از نظر زلزله گسل و پديده هاي مرتبط با زلزله - 6 تعيين عرصه هاي مناسب و نامناسب براي توسعه شهري از نظر سيل گيري اراضي - 7 تعيين قابليت تحمل خاكهاي سطح شهر و نواحي اطراف (قابليت بارگذاري ) - 8 تعيين جهات غالب باد براي مكانيابي جهات مناسب توسعه و استقرار صنايع آلوده ساز - 9 تعيين نقاط آسايش اقليمي - 10 تعيين نحوه تامين آب شهر و مشخص كردن محدوديت هاي ناشي از كمبود آب در توسعه كل شهر و نواحي متفاوت آن. مطالعات اجتماعي - 1 پيش بيني جمعيت شهر با تفكيك گروههاي سني و چگونگي تاثير آن بر توسعه كالبدي شهر (مراكز آموزشي، تفريحي و... ) -تعيين 2 خصوصيات اجتماعي محلات متفاوت شهر از نظر قومي و تاثير آن بر توسعه كالبدي شهر - 3 تعيين خصوصيات اجتماعي محلات شهر از نظر فرهنگي (سطح سواد مذهب ) و تاثير آن بر توسعه كالبدي شهر - 4 تعيين خصوصيات اجتماعي محلات شهر از نظر اقتصادي (ميزان درآمد ) و تاثير آن بر توسعه كالبدي شهر. مطالعات اقتصادي - 1 تعيين نقش غالب اقتصادي شهر و تعيين مشاغل پايه در شهر و تاثير آن بر توسعه كالبدي شهر - 2 تعيين خصوصيات اقتصادي محلات شهري از نظر ميزان شاغلان و بيكاران و تاثير آن بر توسعه كالبدي شهر - 3 تعيين ارزش زمين در نواحي مختلف شهر - 4 تعيين ارزش ساختمان در نواحي مختلف شهر - 5 هزينه هاي مربوط به مسكن (قيمت تمام شده اجاره ) و نسبت آن از درآمدهاي خانوار و تاثير آن بر توسعه كالبدي شهر - 6 برنامه هاي اقتصادي دولت و ارگانهاي محلي و خصوصي در شهر و پيش بيني در زمينه ميزان ايجاد اشتغال پايه در شهر. مطالعات امكانات ارگانهاي محلي - 1 امكانات مالي و اعتباري شهرداري و پيش بيني آن در آينده - 2 امكانات مالي و اعتباري ساير ارگانهاي موثر در توسعه كالبدي شهر و پيش بيني آن در آينده - 3 امكانات و چگونگي مشاركت مردم در فعاليت هاي عمراني شهر و پيش بيني آن در آينده - 4 چگونگي قوانين و مقررات موجود و تاثيرات آن بر توسعه كالبدي شهر. مطالعات كالبدي - 1 روند توسعه كالبدي شهر در ادوار گذشته - 2 نظام تقسيمات كالبدي شهر در حال حاضر - 3 نظام تقسيمات كالبدي پيشنهادي شهر - 4 ايدوگرام شهر در حال حاضر (ساختار ساده شده شهر ) و ايدوگرامهاي پيشنهادي - 5 نحوه توزيع كاربريهاي شهر در حال حاضر - 6 وضع كمي و كيفي كالبد كاربريهاي مختلف و محاسبه كمبودهاي آن در وضعيت موجود و وضعيت پيش بيني شده - 7 وضعيت كيفي ساختمانهاي شهر (قابل استفاده مرمتي تخريبي ) - 8 وضعيت مسكن محلات مختلف شهر (تعداد اتاق در واحد مسكوني تعداد نفر در اتاق... و كمبودهاي در وضعيت موجود ) - 9 الگوهاي مسكن در نواحي مختلف شهر - 10 وضعيت مالكيت در نواحي مختلف شهر ( عمومي خصوصي... ) - 11 وضعيت بعضي محوطه هاي تاريخي و ارتباط آن با هويت تاريخي ساكنين شهر و قابليت حفظو مراقبت از آنها به عنوان سنبلهاي شهر. مطالعات تاسيسات و تجهيزات شهري - 1 وضعيت تاسيسات شهري ( آب فاضلاب برق تلفن گاز و غيره ) و كمبودهايي در وضعيت موجود و پيش بيني شده - 2 وضعيت تجهيزات شهري ( كشتارگاه غسالخانه.. ) و كمبودهاي آن در وضعيت موجود و پيش بيني شده مطالعات ترافيك - 1 تحليل شبكه معابر موجود در ارتباط با نظام تقسيمات كالبدي موجود و كمبودهاي آن - 2 تحليل شبكه معابر موجود در ارتباط با توزيع كاربريها و كمبودهاي آن - 3 تعيين نواحي توليد سفر و جذب سفر - 4 تحليل شبكه معابر موجود در ارتباط با نواحي توليد سفر و جذب سفر و كمبودهاي آن - 5 تحليل شبكه معابر پياده شهر - 6 تعيين نواحي پرخطر و گره گاهي شبكه معابر - 7 پيشنهاد شبكه معابر در ارتباط با نظام تقسيمات كالبدي پيشنهادي مراكز جذب و توليد سفر پيش بيني شده و كاربريهاي پيشنهادي بعد از اتمام مراحل فوق با تبادل نظر گروهها، طرحها و برنامه هاي پيشنهادي شامل موارد زير تهيه مي شود: - 1 زون بندي طبقات شهري - 2 زون بندي كاربريهاي شهري - 3 زون بندي تراكم هاي خالص و ناخالص شهري - 4 تعيين نقاط كه نياز به طرحهاي بهسازي و نوسازي دارند. - 5 طرحهاي عمراني يك ساله يا پنج ساله كه شامل فهرستي از پروژه هاي زيربنايي و اضطراري با اولويت بندي اجراي آنهاست. - 6 نظام كالبدي پيشنهادي - 7 شبكه معابر پيشنهادي - 8 ضوابط و مقررات اجرا طرحها و برنامه هاي پيشنهادي طرحهاي جامع و تفصيلي به دو صورت مداخله و سرمايه گذاري بخش عمومي (به طور عمده شهرداريها ) و هدايت ساخت وسازهاي بخش خصوصي توسط شهرداريها در افق زماني طرح اجرا مي گردد. نقي كارشناس عسگري، ارشد شهرسازي