Hamshahri corpus document

DOC ID : H-811030-59739S3

Date of Document: 2003-01-20

خوشحال؟ نشديد خاتمي به آنكارا دعوت شد گل به تهران آمد كمال خرازي وزير امور خارجه ايران به عبدالله گل نخست وزير تركيه نسبت به بهبود روابط تهران و آنكارا ابرازخوشبيني كردند فرشاد محمودي آقاي نخست وزير با تاخير 3 ساعته وارد سالن كنفرانس شد با ته ريشي كه حاصل 2 سفر پي درپي 24 ساعته بود و محافظاني كه برخورد خوبي با خبرنگاران ايراني نداشتند. ملاقات هاي او با خاتمي بيش از آنچه تصور مي شد طول كشيد و اتومبيل اش همراه 15 ماشين اسكورت در شلوغي خيابان هاي تهران گرفتار شده بود. با اينكه قرار شد هواپيماي نخست وزير ساعت 2 ديرتر از زمان مقرر تهران را ترك كند اما گل ترجيح داد به چند سوال بيشتر پاسخ ندهد و سر آخر در حالي كه از پشت ميزي كه ميكروفون هاي زيادي اشغالش كرده بودند برخاست و گفت: دوستان عزيز آمده بودم تا از تحولات خطرناك جلوگيري كنم. براي به وجود آوردن صلح پايدار. گل صبح يكشنبه بيست و دوم دي ماه در پنجمين و آخرين دور سفرش به كشورهاي منطقه، به تهران آمد و در سعدآباد با محمد خاتمي و محمدرضا عارف گفت وگو كرد. نخست وزير تركيه درباره تماميت ارضي عراق حرف زد و در مذاكره با معاون رئيس جمهور آنطور كه سايت بازتاب خبر داد از وي خواست كه ايران در رابطه با حمله احتمالي آمريكا به عراق به دنبال تعيين حق و باطل نباشد چون اين نگاه راه به جايي نمي برد و آمريكا كار خود را مي كند. تركيه تنها كشور مسلمان عضو سازمان پيمان آتلانتيك شمالي - ناتو - است و آمريكا خواستار استفاده از پايگاه ها و تسهيلات نظامي آن كشور در صورت حمله به عراق است. اينچنين است كه برخي از صاحبنظران عبدالله گل را مسئول هماهنگي سياست هاي آمريكا در منطقه مي خوانند و ديپلماسي تازه تركيه را در همين قالب تحليل مي كنند. از اين منظر شايد تركيه انتخاب خوبي براي اين هماهنگي باشد چرا كه تركيه به همراه سوريه و ايران ميزبان كردهاست و اين كشور روابط نسبتا خوبي با عربستان - متحد درجه اول سابق آمريكا در منطقه - و مصر دارد. سفر عبدالله گل به ايران را از منظر ديگر نيز مي توان تحليل كرد و آن گرمتر شدن روابط ميان تهران و آنكارا است كه از پس سقوط دولت نجم الدين اربكان هرگز به گرمي آن دوران نرسيد. دولت اسلامگراي تازه تركيه سعي دارد از همين ابتدا با نگاه به تجربه حزب رفاه و نتايجي كه اربكان از آن گرفت لائيك ها و ارتش تركيه را نسبت به خود حساس نكند چرا كه هنوز 6 ماه از آغاز به كار اسلامگراهاي تازه نفس نگذشته، ارتش تركيه به دولت درباره تشويق فعاليت هاي اسلامي اخطار كرده و اين نخستين نشانه علني از تنش ميان ارتش و دولت گل است. ارتش تركيه كه خود را حافظ و نگهبان اصول لائيك مي داند از سال 1960 تاكنون سه بار كودتا كرده است. كابينه ائتلافي اربكان آذرماه سال 74 به دست آوردن بيش از 21 درصد آرا نخستين دولت اسلامگراي اين كشور شد كه قدرت را به دست گرفت. اربكان، سالخورده اي كه خود را سياستمداري ميانه رو مي دانست و معتقد بود كه غربي ها تصويري غلط از او و اسلام در ذهن دارند و مي گفت قصد ندارد حجاب اسلامي را تحميل كند و حاضر است با غرب هم روابط حسنه داشته باشد. با اين همه ارتش تركيه و سياستمداران وقت كاخ سفيد او را در شمار تندروها قرار دادند. اين حساسيت زماني بيشتر شد كه او را در نخستين سفر خارجي اش برخلاف نخست وزير قبلي مهمان تهران شد و نه واشنگتن. اربكان در همان سفر عليرغم تهديدهاي ايالات متحده، مبني بر مجازات طرف هاي تجاري با ايران توافق نامه اي چند ميلياردي در زمينه نفت و گاز با جمهوري اسلامي منعقد كرد. همين رفتار نخست وزير اسلامگرا موجبات بدبيني بيشتر لائيك ها را فراهم كرد اما روابط ايران و تركيه كه پس از مرگ تورگوت اوزال به سردي گراييده بود، بيش از هميشه پر حرارت شد. تهران خوشحال از اينكه در سرزمين همسايه شمالي لائيك اسلامگراها به قدرت رسيده اند و آنكارا دلخوش به حمايتهاي تهران از دولت اسلامگرا. اربكان چند هفته پس از سفر به تهران و بالا گرفتن انتقادها نسبت به او در مصاحبه اي با مجله اشپيگل گفته بود ملت ايران مي خواهند براي منافع خود كار كنند تنها مشكل اين است كه غرب نمي خواهد اين موضوع را بپذيرد چرا كه ايران در مقابل تسلط خواهي غرب ايستاده است. با روي كار آمدن عبدالله گل به عنوان نخست وزير گويي نقش تازه اي به دست و شرايط اضطراري منطقه همسايه متكبر ايران كه در انتظار پيوستن به اتحاديه كردن همسايه ها با جنگ عليه صدام است همزمان با روي كار آمدن اربكان ايران نيز با فعاليت هاي تبليغاتي سعي در حمايت از دولت وي حمايتي داشت كه در درازمدت منافع هيچ يك از دو طرف را تامين نكرد. دولت اربكان سقوط كرد و اين بار حزب مام ميهن به رهبري مسعود ييلماز به رهبري رسيد و به سرعت روابط گرم دو كشور برادر به زمستان رسيد و اين سرما تا روي كار آمدن دولت خاتمي در ايران ادامه داشت و سياست تنش زدايي او چندان با تركيه همخوان نشد. يكسال پس از قدرت گرفتن خاتمي هنگامي كه او اولين روز سفر خود به سوريه را مي گذراند خطيب نمازجمعه تهران گفته بود: ما سعي مي كنيم روابطمان را با ديگر كشورها به خصوص همسايگانمان بهبود ببخشيم ولي اين امر مانع از اين نمي شود كه يك خطيب نمازجمعه و يا روزنامه اي انتقاد نكند. وي سپس به انتقاد از رفتار حكومت تركيه با خانم مروه كاواكچي نماينده محجبه اي كه از پارلمان تركيه اخراج شده اشاره و آن را محكوم كرده بود. پس از اين سخنراني وزارت خارجه تركيه كه بيشتر در اعتراض به تظاهرات حمايت آميز از مروه كاواكچي در تهران سفير ايران در آنكارا را احضار كرده بود براي باردوم سفير را به وزارتخانه فراخواند و نسبت به سخنان آيت الله جنتي اعتراض كرد. خود كاواكچي هم در اين اعتراض با لائيك هاي تركيه همراه شد. روابط ديپلماتيك تهران و آنكارا از نيمه هاي ارديبهشت سال 75 در پي تظاهرات در تهران و سخنراني مرضيه وحيد دستجردي نماينده مجلس در ميان تظاهركنندگان و نامه نمايندگان زن مجلس در اعتراض به اقدام تركيه به سردي بيشتر گراييد. سليمان دميرل رئيس جمهور پيشين و بولنت اجويت نخست وزيري كه هرگز قدم به تهران نگذاشت در اظهاراتي به ايران حمله كردند و تا آنجا پيش رفتند كه ايران را پناهگاه چريك هاي حزب كارگران كردستان تركيه خواندند. در پي اين واكنش ها بود كه اين بار سفير تركيه به وزارت خارجه احضار شد و دولت ايران به اين اظهارات اعتراض كرد. واكنش مطبوعات ايران هم به اين مسائل متفاوت بود. برخي از همان ابتدا كه موضوع اخراج كاواكچي مطرح شد به حمايت كامل از او پرداختند چنانكه روزنامه جمهوري اسلامي دولت تركيه را سركوبگر مسلمانان خواند و كيهان از كشته شدن 7 تن از مرزنشينان كشورمان به دست نيروهاي تركيه خبر داد. در اين ميانه بعضي از روزنامه ها هم مسير محتاطانه تري را انتخاب كردند و در انتظار سرانجام ماجرا ماندند تا اينكه به محض آنكه معلوم شد مروه كاواكچي به خاطر ازدواج ناكام تبعيت آمريكايي نيز دارديكي از روزنامه ها در تيتر خبر خود زير عكسي از كاواكچي نوشت: آمريكايي از آب درآمد. در اين ميان اظهارات كاواكچي در مورد طرفداران ايراني خود همچون آب سردي بر آتش اختلاف ها بود. او در مصاحبه اي با روزنامه الوسط گفته بود در ايران زن ها مجبورند موي خود را بپوشانند چنين كشوري حق ندارد عليه تركيه تبليغ كند. روزنامه هاي تهران با نقل اين گفته كاواكچي كه: اينكه در كشوري مثل ايران در حمايت از من تظاهرات شود، مرا عصباني مي كند، نوشتند: متاسفانه عادت عجيبي در جامعه ما رواج يافته است كه وقتي ظاهر فردي با آنچه ما رعايت مي كنيم مشابهت هايي داشته باشد احساس تكليف مي كنيم كه بدون بررسي و تفحص و ارزيابي دقيق تبعات اجتماعي، فرهنگي و حتي اقتصادي از وي حمايت مي كنيم. مجموع اين اتفاقات باعث شد كه روابط ميان تهران و آنكارا هرگز به گرماي سابق خود نرسد. حتي ديدار چند روزه احمد نجدت سزر رئيس جمهور جديد تركيه در خرداد ماه امسال در تهران نيز توان كمي داشت تا از ضخامت يخ هاي دو طرف كم كند چرا كه در اين ديدار نيز تنش تازه اي ميان مسئولان تشريفات دو كشور ايجاد شد تا اينكه سرانجام سزر با حالتي شبيه قهر ترجيح داد همسرش را با خود به تهران نياورد. ماه 4 پس از اين ديدار در تهران خاتمي براي شركت در اجلاس سران كشورهاي عضو سازمان همكاري اقتصادي (اكو ) به استانبول تركيه رفت اما اين بار بر سر مذاكرات حاشيه اي حمله آمريكا به عراق سايه انداخته بود و همين موضوع مي توانست بهانه خوبي براي نزديك تر شدن دو كشور خاتمي باشد هنگامي كه از تركيه به تهران بازگشت به خبرنگاران گفته بود با سزر در همه زمينه ها صحبت كرده و دريافته كه ديدگاه هاي ايران و تركيه در مورد عراق خيلي به هم نزديك است. خاتمي مهمترين وجوه مشترك ايران و تركيه را حفظ تماميت ارضي عراق و حل مسالمت آميز مسئله اين كشور خوانده بود. هر چند كه خاتمي از موضوع كردها سخني به ميان نياورده بود اما اين دو كشور بيم آن دارند كه حمله احتمالي آمريكا به عراق و سرنگوني صدام، زمينه براي روياي كردها در تشكيل دولت مستقل محقق بشود. كردهاي عراق هم اكنون نيز در شرايطي از خودمختاري اند كه فاصله چنداني با استقلال ندارند. حكومت صدام نيز فاقد كنترل بر اين مناطق كردنشين است كه تحت اداره دو حزب اتحاديه ميهني به رهبري جلال طالباني و حزب دموكرات كردستان به رهبري مسعود بارزاني است. در حال حاضر نيازهاي اين دو حزب به حمايت ايران و تركيه مانع از خودمختاري كامل كردهاي شمال عراق مي شود. با اين همه حمله احتمالي آمريكا به عراق و وجود كردستاني خودمختار در شمال اين كشور مي تواند انگيزه اي براي كردها باشد و در آينده دردسرهاي پيش بيني نشده اي را فراهم كند. اين نقطه مشتركي است كه مي تواند تهران و آنكارا را به هم نزديك تر كند با اين تفاوت كه تركيه بر سر شهر كركوك ادعاهايي دارد و با حمايت از تركمن هاي عراق، كردها را كه در تركيه به آنها ترك كوهستان مي گويند تهديد مي كند اما ايران هنوز سياست مشخصي در قبال آينده كردها ندارد يا لااقل به طور شفاف و علني آن را اعلام نمي كند چنانكه معاون وزير خارجه ايران از پاسخ دادن به سوال همشهري درباره اين موضوع آن را بي پاسخ مي گذارد. بولنت اجويت نخست وزيري كه هرگز قدم به تهران نگذاشت در اظهاراتي به ايران حمله كردند و تا آنجا پيش رفتند كه ايران را پناهگاه چريك هاي از واپسين ديدار روساي جمهور ايران و تركيه زمان زيادي نگذشت كه دولت اجويت سقوط كرد و حزب كارگران كردستان تركيه خواندند دومين دولت اسلامگراي تركيه به رهبري اردوغان قدرت در پارلمان و سپس در دولت را به دست گرفت. با روي كار آمدن عبدالله گل به عنوان نخست وزير و شرايط اضطراري منطقه، گويي نقش تازه اي به دست همسايه متكبر ايران كه در انتظار پيوستن به اتحاديه اروپا است گذاشته شده و آن همراه شدن و همراه كردن همسايه ها به جنگ عليه صدام است. به تازگي وزير دفاع بريتانيا براي مذاكره با مقامات تركيه در مورد همكاري اين كشور در جنگ احتمالي عليه عراق بر اين كشور سفر و سعي كرد دولت اين كشور را قانع كند كه در صورت بروز جنگ عليه عراق تسهيلات نظامي در اختيار غربي ها قرار دهد. پس از اين ديدار بود كه عبدالله گل با نام ديپلماسي فعال صلح عازم مصر، سوريه، اردن و عربستان و دست آخر ايران شد. او با خنده به خبرنگاري كه از او مي پرسد چرا آخرين كشوري را كه به آن سفر كرديد، ايران بود مي گويد خوشحال؟ نشديد من سعي كردم به كشورهايي سفر كنم كه بحران عراق برايشان تاثيرگذارتر بود. پيشتر از اين سفر، شايعه هاي زيادي در مورد سفر محرمانه گل به تهران منتشر شد كه مقامات دو كشور آن را تاييد و تكذيب نكردند اما سفر گل در آخرين مرحله به ايران را هم مي توان فهميد همانگونه كه وزارت خارجه ايران در روز پيروزي اسلامگرايان خوشحالي اش را نشان نداد و تنها به تبريكي بسنده كرد، گل هم در قالب يك دوره سفري به ايران آمد تا مثل سلف خود - اربكان - واكنش هاي تند براي خود نخرد. و اين ديپلماسي، سياستي است كه به نظر مي رسد هم براي ايران و هم براي تركيه منافع بلندمدتي را در پي خواهد داشت. او هنگامي كه سالن كنفرانس خبري را در تهران ترك مي كرد در حالي كه آثار خستگي وكم خوابي در چهره اش هويدا بود در پاسخ به سوال همشهري گفت كه باز هم به ايران برمي گردم. اينچنين است كه ايران و تركيه در قراري نانوشته سعي دارند آرام و آهسته روابط نزديكي با هم برقرار كنند اما جنبه تبليغي به آن ندهند. كسي نمي داند گل در تهران تصميم گرفت كه خاتمي و 5 ميزبان ديگرش در هفته هاي اخير را به اجلاس صلح به تركيه دعوت كند يا در آنكارا مصمم به اين كار هر شد چه بود عبدالله گل نخست وزير تازه نفس تركيه هنگام بازگشت از تهران به آنكارا با خبرنگاران همراهش در هواپيما بر تداوم همكاري هاي تركيه و آمريكا در عالي ترين سطح به عنوان دو شريك استراتژيك و از ديپلماسي فعال اين كشور در قبال بحران عراق سخن گفته بود. ديپلماسي اي كه مي تواند الگوي كشورهاي منطقه باشد و نقشي است كه با توجه به تجارب ايران با عراق، تهران مي توانست عهده دار آن باشد. هر چند كه كشوري چون مصر كه داعيه رهبري جهان عرب را دارد خواهان چنين ميانجيگري اي نيستند.