Hamshahri corpus document

DOC ID : H-811015-59455S4

Date of Document: 2003-01-05

حوزه عمومي و خصوصي در اسلام _ 3 جرم در حوزه عمومي محسن كديور هيچ كس بر انسان حق سرپرستي و امر و نهي ندارد مگر اينكه با دليل معتبر شرعي از جانب خداوند چنين اجازه اي به او داده شده باشد، مستفاد از اين دو قاعده آزادي مردم در زندگي خصوصي در چارچوب شريعت اسلامي است. بر اين اساس تعيين شغل، محل سكونت، همسر، نام، شكل زندگي و لباس، از اجزاي زندگي خصوصي است و با رعايت ضوابط ديني افراد در آن آزادي كامل دارند. انسان در حريم خصوصي خود - كه ما آن را خانه مي ناميم و غالبا از ديدگان ديگران پنهان است - مجاز است هر كاري انجام دهد. اين آزادي يك قيد بيشتر ندارد، به ضرر ديگران نباشد، همين. اما همين كه شخص وارد حوزه عمومي شد در هر جامعه اي به حكم قانون محدوديت هايي براي او ايجاد مي شود. اشخاص در حوزه عمومي محدوديت هايي در لباس، در رفتار جنسي، و در برخي اعمال اجتماعي خواهند داشت كه در فرهنگ ها و جوامع مختلف فرق مي كند. در يك جامعه اسلامي محدوديت هاي ويژه اي براي اشخاص در حوزه عمومي قائل است، كه در مقايسه با ديگر جوامع از جمله جوامع غربي قابل مطالعه است. اين محدوديت ها كه در لباس، روابط جنسي، خوردن و آشاميدن، در روابط اقتصادي و حتي روابط عبادي قابل ذكرند; حوزه خصوصي را در فرهنگ اسلامي كوچك تر از قلمرو رايج در جهان معاصر، و به تبع آن حوزه عمومي را گسترده تر از حد متعارف نشان عدم مي دهد رعايت اين قلمروها به لحاظ ديني گناه است و در جامعه اي كه قوانين آن مبتني بر شريعت است، ارتكاب آنها در حوزه عمومي جرم محسوب مي شود، و قابل مجازات آنچه است در حوزه عمومي رعايت آن لازم است ظاهر شريعت است چه در عبادات و چه در واضح معاملات است كه باطن ديانت جز از سوي خداوند يا وجدان انسان قابل ارزيابي نيست. بنابراين حتي در حوزه عمومي نيت و باطن عمل قابل اجبار نيست و تنها پيكره بيروني عمل مي بايد رعايت شود. از آنجا كه احكام ديني همه ساحت هاي زندگي بشري را در برگرفته است و احكام الزامي بخش قابل توجهي از اعمال را به واجب يا حرام تقسيم كرده، ترك واجبات و انجام محرماتي كه به نحوي بازتاب منفي ظاهري در حوزه عمومي دارد مجاز شمرده نشده است. امر به معروف و نهي از منكر يكي از واجبات مهم اسلامي است كه بدون در نظر گرفتن آن نمي توان از حوزه عمومي و خصوصي در اسلام بحث كرد. به عبارت ديگر بحث آزادي عمل شخص در حوزه عمومي با اين فريضه مقيد مي شود. لذا بهتر است قبلا محدوده و قلمرو آن را تعيين كنيم. امر به معروف و نهي از منكر براساس اين فريضه مسلم اسلامي كه در قرآن و سنت بسيار مورد تاكيد قرار گرفته است 26 همه مسلمانان موظفند نسبت به رعايت معروف و ترك منكر چه از جانب اشخاص و چه از جانب دولت حساس باشند و با رعايت شرايطي از جمله احتمال تاثير در تارك معروف و مرتكب منكر و اصرار او بر استمرار آن ابتدا قلبا اعتراض كنند، سپس با زبان تذكر دهند و در مرتبه سوم، اگر دو مرتبه قبلي كافي نبود متعرض او مرحله شوند اول ابراز تنفر، پشت كردن، روترش كردن را شامل مي شود و مرحله دوم كه تعرض زباني است، قطعا دخالت در زندگي خصوصي افراد است و اگر اجازه بلكه توصيه اكيد ديني نبود مجاز شمرده نمي شد. اين دو مرحله به شكل وجوب كفايي بر همگان لازم است و اگر برخي آن را انجام داده اند از بقيه ساقط مي شود. به عبارت ديگر وظيفه همگاني و عمومي است و حتي در غياب دولت ديني نيز قابل اجرا است. مرتبه سوم يعني تعرض فيزيكي شامل ضرب و جرح و احيانا قتل در زمان استقرار دولت ديني از وظايف دولت شمرده شده كه 27 جداگانه به آن مي پردازيم و در غياب دولت ديني ظاهرا تكليف همگاني است، اگر چه مرحله نهايي يا دو مرحله آخر غالبا بدون اجازه مجتهد مجاز شمرده نشده است. اگر چه ممنوعيت تجسس به جاي خود باقي است، كليه واجبات و محرمات ظاهري مشمول امر به معروف ونهي از منكر مي شوند و در ساكنان يك جامعه اسلامي مجاز نيستند حوزه عمومي مرتكب گناه علني شوند يا تظاهر به گناه كنند. در اين صورت مي بايد منتظر ابراز نارضايتي يا تذكر زباني و احيانا (با شرايطي ) تعرض فيزيكي مسلمانان باشند. معناي اين سخن اهتمام شارع به رعايت احكام شرعي در حوزه عمومي است و به افراد لاابالي و كم توجه اجازه نداده زمام عرصه عمومي را به دست گيرند. به هر حال امور خصوصي در حوزه عمومي در جامعه اسلامي بسيار محدودند. امر به معروف و نهي از منكر از سويي اهرمي بسيار قدرتمند در دست مسلمانان براي نظارت و مقابله با دولت هاي جائر است به نحوي كه تازماني كه اين فريضه مورد اهتمام مسلمانان باشد سلامت دولت ها قابل تضمين است. پي نوشت: - 26 براي نمونه رجوع كنيد به سيد احمد خوانساري جامعه الاحكام ج 7 رساله في الامر بالمعروف و النهي عن المنكر. - 27 امام سيد روح الله موسوي خميني تحرير الوسيله كتاب الامر بالمعروف و النهي عن المنكر.