Hamshahri corpus document

DOC ID : H-811012-59401S4

Date of Document: 2003-01-02

از امويان تا صفويه زرتشتيان اصفهان اكبر شيراني پس از ورود مسلمانان اصفهان به يكي از كانون هاي مهاجرت قبايل عرب تبديل شد. در ايام مروان، هذيل بن قيس عنبري والي اصفهان شد و از آن زمان عنبريان به اصفهان رفتند ] همان، [صفحه 441 اين مهاجرت ها بيشتر به سه انگيزه بود: يكي نگهباني از پادگان شهرهاي اشغالي براي جلوگيري از شورش مردم، دوم ترغيب زرتشتيان به مسلمان شدن و پشتيباني از نومسلمانان در برابر اكثريت پايبند به دين نياكان و سوم تمايل براي مهاجرت به مناطق خوش آب و هواي ايران و ايجاد تغييرات نژادي. نظر به اهميت اصفهان، قبايل عرب، بيشتر به اين شهر مي آمدند مانند بني ثقيف بني تميم خزاعه عبدالقيس و بني منبه تاريخ ] اصفهان [صفحه 14 براي اين كه جايگاه اصفهان را در نگاه اعراب آن عصر بهتر بشناسيم به نقل سه مورد تاريخي مي پردازيم ) 1 حجاج نايب اصفهان را گفت: تو را به شهري مي فرستم كه سنگش سرمه مگسش نحل و گياهش زعفران است ) 2000 عبدالملك مرواني كه به جنگ مصعب آمد هر يك از روساي كوفه تمناي ولايت اصفهان را از او نمودند، پرسيد: اصفهان چه جا است كه همه توليتش را مي طلبند) 3000 وليدبن يزيد اموي كه از پرتغال تا ديوار چين را به زير نگين داشت در حضرياتش شراب اسپهان را ستوده آن جا كه گويد: عللاني و اسقياني امن شراب اصفهان ] همان [صفحه 15 اين كه در آن زمان نيز مكان هايي مانند ورزنه هنوز داراي اكثريت جمعيت زرتشتي بوده اندو به هر روي پس از ابن خرداد به ابن، رسته ابن، حوقل و ابوحمزه اصفهاني مسعودي (متوفي 957 م. ) آخرين نويسنده اي است كه به حضور زرتشتيان در اصفهان مي پردازد، آن جا كه در مروج الذهب به آتشكده نزديك اصفهان اشاره مي كند و مي نويسد: ويشتاسب كه به دين مجوس در آمد بتكده را به آتشكده تبديل كرد و فاصله آن از اصفهان سه فرسخ است و هنوز نزد مجوسان داراي احترام زياد است ] همان [صفحه 580 و پس از آن نزديك به پانصد سال هاله اي از ابهام بر زرتشتيان اصفهان سايه مي افكند. زرتشتيان اصفهان در عهد صفوي آن چه از زرتشتيان در اين دوران مي دانيم بيشتر از خلال سفرنامه هاي اروپاييان به دست مي آيد. گزارشاتي كه مي تواند وضعيت عمومي حاكم بر زرتشتيان را به شكلي تقريبا واقعي نشان دهد. ماجرا از آن جا آغاز مي شود كه شاه عباس بزرگ در پي گزينش اصفهان به عنوان پايتخت، در راستاي گسترش بيش از پيش اين شهر، مي كوشد به آن چهره اي بين المللي و چند قومي بدهد. بنابراين با افزودن ارمنيان مسيحي و زرتشتيان به يهوديان بومي و جلب مهاجراني از كشورهاي خارجي كه بيشتر براي كارهاي بازرگاني يا ماموريت هاي سياسي به ايران آمده بودند درصدد كسب اعتبار و شكوفايي اقتصادي برآمد. نخستين و جالبترين گزارش را از زبان مورخ ارمني هاروتون درهوهانيان مي شنويم; آن جا كه مي گويد: در ميان 20 هزار مهاجر ارمني كه توسط شاه عباس به ايران كوچ داده شدند تعدادي يهودي و زرتشتي نيز بودند تاريخ ] جلفاي اصفهان هاروتون درهوهانيان 1379 [صفحه 6 زرتشتياني كه احتمالا پس از حمله اعراب به مدت چند صد سال در ارمنستان زندگي مي كرده اند. برخي محققين تعداد زرتشتيان ايران را تا پيش از عصر صفوي 3 تا 5 ميليون نفر مي دانند كه با توجه به كل جمعيت آن روز ايران و روند مهاجرت زرتشتيان به خارج از كشور و مسلمان شدن بخشي بزرگ از آنان درست به نظر نمي رسد. جهانگير اشيدري با ذكر آمار فوق مي نويسد: زرتشتيان كرمان در زمان صفويه، خارج شهر در گبرمحله نقل مكان پيدا نمودند وعده اي را به اجبار از كرمان و يزد به اصفهان كوچ دادند و در گبرآباد نزديك (جلفا حسين آباد كنوني ) اسكان دادند مجرمان ] و زرتشتيان، جهانگير اشيدري چيستا بهمن 1365 [صفحه 470 گبر عنواني توهين آميز است كه به زرتشتيان داده مي شد. اين واژه كه در زبان كردي به معني بزرگ آمده است بررسي ] جمعيت شناسي اقليت هاي مذهبي در ايران لينا ملكميان 1362 [صفحه 18 بعدها به معني كافر، مشرك، ملحد، بت پرست، گور و مجوس به زرتشتيان اطلاق شد فرهنگ ] فارسي، محمد معين، 3193 1376 [صفحه حال آن كه زرتشتيان خود را بهدين يا فرديسنا و يا زرتشتي مي نامند. جهانگردان اروپايي و زرتشتيان اصفهان در عصر صفوي دن گارسيا دو سيلوا فيگوئرا نجيبزاده اسپانيايي و سفير فيليپ سوم كه در 1614 م. ( _ه. ق ) 1013 به دربار شاه عباس در اصفهان آمد مي نويسد: گبرها باقيمانده سكنه اوليه و قديم ايران هستند، آن ها به شيوه پدران خويش كه روزگاري حكومتشان سرآمد امپراتوري هاي جهان بود مهر را ستايش مي كنند و همواره در خانه هاي خود آتش افروخته را همچون نمادي از خورشيد پايدار نگهداري مي نمايند... در هنگام مرگ بهترين لباس مردگان را بر آنان مي پوشانند و نعش را به حالت ايستاده دور از خانه هاي خود در معرض هواي آزاد نگه مي دارند تا طعمه پرندگان شوند.. اينان به طور روزمزد كار مي كنند و ستوربان و كشاورزند، بين آن ها صنعتگر و بازرگان نيز هست. صداقت بسيار و منش آزاده اين مردم حاكي از آن است كه اگر روحانيون مسيحي اصفهان فعاليت كنند هدايت آنان به كيش مسيحي دشوار نيست... محله گبرها بيرون شهر مركب از تقريبا 3 هزار خانه با كوچه هاي پهن و دراز و مستقيم و غالبا مشجر است تا گرماي هوا را جبران كند و با اين كه بيش از 10 سال نبود كه به زمان شاه عباس و به منظور توسعه اصفهان، اين مردم را از زادگاهشان كوچانده در اين محله اسكان داده بودند، اين مجموعه توانست محله اي ممتاز و زيبا از حومه شهر و حتي شهري زيبا به حساب آيد اصفهان ] از ديدگاه سياحان خارجي صفحات 70 [تا. 72