Hamshahri corpus document

DOC ID : H-810119-54667S2

Date of Document: 2002-04-08

گنجينه نسخ خطي گنجينه نسخ خطي موسسه خاورشناسي فرهنگستان علوم ازبكستان يكي از باارزش ترين گنجينه هاي نسخ خطي دنيا به حساب مي آيد. اين موسسه در سال 1943 م تشكيل يافته وبه مرور زمان گسترش پيدا كرده است. در حال حاضر در اين گنجينه بيش از 60 هزار نسخه خطي و بالغ بر 50 هزار اثر چاپ سنگي نگهداري مي شود. آثاري كه در گنجينه محفوظند به زبانهاي عربي، فارسي، ازبكي، اردو، تركمني، تاجيكي، پشتو، ايغوري، قزاقي، تاتاري و آذري تاليف گرديده اند. اين آثار به رشته هاي مختلفي از علوم مانند: قرآن، تفسير، حديث، فقه، فلسفه، تصوف، نجوم، هندسه، رياضيات، شيمي، ادبيات، تاريخ، زبان، طب، جغرافيا و امثالهم اختصاص دارند. قديمترين كتاب گنجينه نسخه اي از قرآن كريم است كه در قرن يكم هجري كتابت شده است. اين نسخه با اين كه بيش از يك ورق نيست، ولي به خاطر زمان كتابتش، از ارزشي فوق العاده برخوردار است. بنابر روايتي، اين نسخه قرآن به امر امير تيموراز سوريه آورده شده و اولين بار در مسجد ((شهر سبز ) ) نگهداري شده است. بخشي از اين نسخه را روسها به ((سانكت پطربورگ )) برده اند و بخش ديگر آن در دوران اتحاد شوروي از بين رفته است. فعلا دوازده برگ آن در شهر سبز، دو برگ آن در بخارا و يك برگ آن در گنجينه نسخ خطي موسسه خاورشناسي محفوظ مي باشد. برخي از پژوهشگران برآنند كه اين قرآن در عهد خليفه عثمان (رض )يا حضرت علي (ع ) كتابت شده است. همچنان، در اين موسسه نسخه قديمي ديگري از قرآن كريم نيز موجود است كه در سده نهم ميلادي با خط كوفي كتابت شده است، اما در آن آثاري ازخط ثلث نيز به چشم مي خورد. همچنين در اين گنجينه نسخه ديگري از قرآن نيز موجود است كه در قرن نهم ميلادي كتابت شده است. ولي در اين هر دو نسخه سال كتابت ثبت نشده و فقط با توجه به علائم نسخه شناسي به تقريب مي توان گفت كه به سده نهم ميلادي مربوط از است اين گونه نسخ قديمي، ( ( غريبالحديث ) )ابن سلام (متوفي به سال 222 هجري )مي باشد كه در اواخر سده نهم ميلادي كتابت شده است. در گنجينه آثار متعددي از هزاران نفر شاعر و انديشمند از قبيل امام البخاري، امام الترمذي، فخرالدين رازي، ابوعلي ابن سينا، ابوريحان بيروني، فارابي، الخوارزمي، برهان الدين زمخشري، المرغيناني، اميرخسرو دهلوي، نظامي گنجوي، خواجه حافظ سعدي شيرازي، عمر شيرازي، خيام، جامي، فردوسي، مولوي جلال الدين بلخي و نوايي نگهداري مي شود. ((كتاب اسرالاسرار ) )ابوبكر الرازي نيز كه در اين جا محفوظ است، نسخه منحصر به فردي در دنيا به شمار مي آيد. اين اثر از طرف محقق ازبك ع. ا. كريموف تحقيق و ترجمه شده است. گذشته از اينها، نسخه خطي كتاب ( (التفهيم ) ) بيروني كه در قرن سيزدهم ميلادي، ( (القانون في طب ) ) ابن سينا كه در قرن شانزدهم ( (زيج، جديد كورگاني ))ميرزا الغ بيك كه در قرن پانزدهم ميلادي كتابت شده اند، در اختيار گنجينه است. تعدادي از اين آثار از طرف محققان ترجمه شده و پيرامون آنها تحقيقاتي نيز انجام پذيرفته است. ( (قلندرنامه )) ابوبكر قلندر در 5 نيز جلد از آن نسخ در دنيا است كه به سال 720 هجري در كريمه به فارسي تاليف شده و در حال حاضر از نوادرگنجينه به شمار مي آيد. قديمترين نسخه ((تاريخ ابوالخيرخاني ) ) (قرن شانزدهم ميلادي )تاليف مسعود ابن كوهستاني نيز در اختيارموسسه است. همچنان نسخه منحصر به فرد كتاب ( (الاكتفا باالدوا من خواص الاشياء )) تاليف ابوالمطربعبدالرحمن ابن اسحاق ابن الهيتم كه در قرن دهم ميلادي در اسپانيا زندگي مي كرد، اكنون در گنجينه نگهداري مي شود. قرآن كريم، ( (المجامع الصحيح )) امام البخاري ((شمايل، محمديه ) ) امام الترمذي نيز از طرف محققان ما ترجمه وتحقيق شده اند. لازم به يادآوري است، كه در موسسه بخش اسلام شناسي نيز موجود است. دستخط اصلي خواجه حافظ شيرازي كه از پرآوازه ترين و بزرگترين شاعران دنيا است، نيز در اين گنجينه نگهداري مي شود. خواجه حافظ شيرازي از كليات امير خسرو دهلوي سه مثنوي را كتابت كرده، در پايان آن اسمش را بدين طريق ثبت كرده است: ((محمدابن محمد ابن محمد الملقب به شمس الحافظ شيرازي سال كتابت 756 هجري ( ميلادي ).)) 1355 روابط فرهنگي و علمي و سياسي محققان ايران و آسياي ميانه بويژه ازبكستان، به گذشته هاي خيلي دوري برمي گردد. مثلاانديشمندان ماوراءالنهري ابوبكر رازي را استاد خويش دانسته اند. اينكه ابن سينا در ابتدا در بخارا و خوارزم به سر برده و در آنجا آثار خودرا تاليف كرده است و سپس به ايران رفته و در آنجا به تحقيق و تاليف ادامه داده و در همانجا وفات نموده است. مثال ديگري بر اين ابوبكر گفته هاست ربيع البخاري (وفات 983 ميلادي ) از شاگردان رازي خود ( (هدايه المتعلمين في الطب )) را به زبان فارسي تاليف كرده است، حال آن كه در آن موقع نوشتن به زبان عربي مرسوم بوده است. اسماعيل جرجاني به خوارزم آمد و برخي از آثاراو از قبيل ( (ذخيره خوارزم شاهي ))دراينجا نوشته شد. در قرن پانزدهم ميلادي نفيس ابن عوض الكرماني به سمرقندآمد و در اينجا آثار معروف خود ((شرح اسباب والعلامت )) را نوشت. طبيب مشهدي سيد محمد حسرت (متوفي به سال 1786 ميلادي ) در مرو زيست و هم در آنجا منظومه اي تحت عنوان ((نظام صحت )) را سرود. اين اثر به تحقيق و ترجمه نگارنده اين مقاله (م. حسني ) به چاپ رسيده است. مردم ازبك شاعراني را از قبيل حافظ، عمر سعدي، خيام، فردوسي و مولوي به عنوان شاعران خودي مي شناسند و آثارشان را از طريق ترجمه هاي ازبكي با عشق فراوان مطالعه مي كنند. روابط فرهنگي وعلمي محققان ازبكستان و ايران در زمان امروز نيز به دنبال سنت هاي قديمي ادامه دارد. بسياري از محققان ازبكستان هر سال به ايران مسافرت مي كنند و همچنين، انديشمندان ايران ضمن سفر خود به ازبكستان، از موسسه ما نيز ديدار به عمل مي آورند. در راستاي روابط علمي و فرهنگي قرار دادي نيز به امضا رسيده است و دراين مورد ما از كارمندان سفارت جمهوري اسلامي ايران در جمهوري ازبكستان اظهار قدرشناسي مي كنيم. زيرا ما توسط آنها تازه هاي كتاب، روزنامه و مجلات ايران را به موقع دريافت مي نماييم. در حال حاضر تعداد كتابهايي كه از سوي سفارت ايران به ما تقديم شده است بيش از 500 جلد كتاب است. اين كتابها جهت استفاده محققان در اتاقي مخصوص نگهداري مي شود. بايد گفت، كه بيش از سي درصد آثار گنجينه ما به زبان فارسي تاليف شده است. در حال حاضر محققان ازبكستان ع. اورون بايف، ع. بورييف و ش. موسي يف با همكاري محققان ايراني، فهرست آثار فارسي گنجينه را تنظيم وتهيه مي كنند كه تاكنون دو جلد از آن چاپ شده است (دو جلد در يك جلد سال 1378261 ص ). فهرست آثار فارسي گنجينه حميد سليمانوف نيز در ايران به چاپ مقالات رسيد علمي و پژوهشي دانشمندان و محققان ازبكستان پيوسته در مطبوعات ايران به چاپ مي رسد. محقق و مينياتوريست ازبكستان ش. محمدجانوف مدتي است كه در ايران به تحقيق مشغول است. خلاصه اينكه، روابط و همكاريهاي علمي و فرهنگي محققان ازبكستان با محققان ايران پيشينه خيلي ديرين دارد و بعداز اين نيز همچنان ادامه خواهد داشت. محمود حسني