Hamshahri corpus document

DOC ID : H-810118-54644S2

Date of Document: 2002-04-07

بورس تحصيلي خارج از كشور چرا و با چه ?هدفي تحليلي در خصوص اعطاي بورس تحصيلي دكتراي خارج از كشور * متوسط هزينه تحصيل يك دانشجوي بورسيه خارج از كشور حدود 100 هزار دلار معادل 800 ميليون ريال است كه با اضافه كردن هزينه هاي اجتماعي ناشي از مشكلات كه براي اين دانشجويان بورسيه به وجود مي آيد رقم بورسيه رقم بسيار بالاتري مي شود چندي پيش وزارت علوم، تحقيقات و فناوري، اطلاعيه اي در مورد اعطاي بورس تحصيلي دكترا منتشر كرده و در آن داوطلبان رشته هاي مختلف تحصيلي را از علوم تربيتي، مديريت، حسابداري، آمار و رياضي گرفته تا مهندسي برق، مهندسي مكانيك، مهندسي كشاورزي و.. براي دريافت بورس تحصيلي خارج از كشور فرا خوانده است. اين وزارتخانه سه هدف اصلي را براي فرستادن دانشجو به خارج ذكر كرده كه عبارت است از: - تامين نيروي انساني متخصص و متعهد مورد نياز كشور، دستيابي به يافته هاي تازه علمي در جهان و فراهم آوردن رقابت سالم براي راهيابي و ايجاد شرايط مناسب براي شركت كنندگان. صرف نظر از سومين مورد كه در واقع روش انتخاب دانشجو را مشخص كرده، دو هدف در اين فراخوان به چشم مي خورد كه يكي تامين منابع انساني و ديگري دستيابي به يافته هاي تازه علمي درجهان است. با توجه به هزينه اي كه به طور متوسط براي تحصيل يك دانشجو صرف مي شود يعني 100 هزار دلار آمريكايي يا به عبارتي حدود 800 ميليون ريال به ازاي تحصيل هر دانشجو، جاي اين سوال وجود دارد كه آيا با تحميل اين هزينه و پرداخت آن به دانشگاه هاي خارجي به اين اهداف بلند دست? مي يابيم اگر هزينه هاي اجتماعي ناشي از مشكلات فرهنگي و اجتماعي دانشجوياني كه به اين روش فرستاده مي شوند را به آن اضافه كنيم، آيا براي تامين منابع انساني و دستيابي به آخرين يافته هاي علمي، روش هاي كم هزينه تري وجود? ندارند اگر هزينه هاي مربوط به فرار مغزها را كه اين روش زمينه سازي مي كند نيز به آن بيفزاييم، آيا چاره ديگري براي جلوگيري از پرداخت اين هزينه ها وجود? ندارد در اين روش، تحقيقات مورد نياز خارجيان از طريق دانشجويان فرستاده شده انجام مي شود; يا به عبارت ساده تر در اين شيوه براي رفع مشكلات علمي كشورهاي پيشرفته در قالب انجام پايان نامه هاي تحصيلي تلاش مي شود. آيا براي دستيابي به اين اهداف ضرورت دارد تا به اين شيوه كه در واقع نوعي بيگاري جديد محسوب مي شود، متوسل? شد به علاوه آيا دانش آموختگان خارج از كشور، پس از بازگشت به وطن، از امكانات مشابه خارجي براي استفاده از آن در امور تحقيقات و آموزش در داخل كشور ?برخوردارند آيا شيوه جايگزيني كه هزينه هاي اقتصادي و اجتماعي آن به مراتب از اين روش كمتر باشد، براي دستيابي به اين دو هدف وجود? ندارد آيا به جاي پرداخت 100 هزار دلار به ازاي تربيت هر دانشجو، پرداخت معادل آن به دانشگاه ها و مراكز تحقيقاتي داخلي، منجر به تربيت چندين دانشجو و افزايش توان علمي دانشگاه و مركز تحقيقاتي ?نمي شود آيا براي دستيابي به يافته هاي تازه علمي در جهان، نمي توان از طريق فراهم آوردن فرصت هاي مطالعاتي عمل? كرد تا به حال در قبال فرستادن صدها نفر به خارج از كشور براي تحصيل، چند نفر از دانشجويان داخلي براي استفاده از فرصت مطالعاتي فرستاده? شده اند چه تسهيلاتي فراهم شده است تا دانشجويان يا دانش آموختگان داخلي بتوانند بدون عبور از بوروكراسي هاي دست و پاگير، از اين فرصت استفاده? كنند آيا تاكنون در قبال فرستادن هزاران دانشجو به خارج از كشور، چند دانشجو از طريق ايجاد دوره هاي مشترك يا دعوت از استادان خارجي و فرستادن دانشجويان به صورت پاره وقت و ترددي استفاده? كرده اند نگاهي گذرا به كشورهاي آسيايي كه به پيشرفت نائل شده يا در حال پيشرفت سريع هستند، همچون ژاپن، چين و هندوستان، نشان مي دهد كه با وجود پيشرفت هاي علمي و فني تاكنون كمتر از چنين روشي يعني فرستادن دانشجوي تمام وقت به خارج از كشور استفاده كرده اند. برعكس در كشورهاي عربي كه داراي ثروت هاي بادآورده ناشي از فروش نفت هستند، فرستادن دانشجويان تمام وقت به خارج از كشور و پرداخت شهريه هاي هنگفت به دانشگاههاي خارجي بسيار مرسوم است و در عوض اين كشورها، هيچگاه به پيشرفت هاي علمي قابل ملاحظه اي هم دست نيافته اند. در حال حاضر بويژه با ورود اينترنت به عرصه علم و دانش، روش هاي بسيار مختلفي براي دستيابي به آخرين دستاوردهاي علمي جهان وجود دارد كه فرستادن دانشجويان به مدت 4 تا 5 سال و به همراه همسر و فرزندانشان به خارج از كشور و تحمل ضررهاي فرهنگي و اجتماعي ناشي از آن كه به اين دانشجويان و خانواده هاي ايشان تحميل مي شود، جاي سوال دارد با وجود اين پديده ارتباطي، علاوه بر كسب آخرين دستاوردهاي علمي، رابطه بسيار سريع و بي ملاحظه اي را مي توان ميان استادان خارجي و دانشجويان داخلي فراهم آورد. جالب است بدانيم كه يكي از دانشجويان فرستاده شده به كشور فرانسه براي ادامه تحصيل، در حالي كه ساكن ناحيه شمال فرانسه بوده با استاد خود كه در جنوب فرانسه اقامت داشته، از طريق ارتباط اينترنتي به تحصيل مي پرداخته و كار تحقيقاتي خود را انجام مي داده است. از سويي تقويت بنيه علمي مراكز تحقيقاتي، از طريق انجام پروژه هاي مورد نياز اين مراكز كه در واقع مورد نياز كشور است و سرمايه گذاري براي تامين امكانات و تجهيزات اين مراكز، تامين نيروي انساني را نيز در پي خواهد داشت. به عنوان نمونه، يكي از دانشجويان ترددي كه براي انجام دادن طرح تحقيقاتي خود نياز به آزمايشگاه مجهزي در زمينه بيوتكنولوژي داشت، با صرف بخشي از هزينه هاي فرستادن دانشجوي تمام وقت موفق به راه اندازي چنين آزمايشگاهي با كمك استاد مشاور داخل خود در موسسه تحقيقات جنگل ها و مراتع كشور شد و از اين طريق هم پايان نامه خود را به اتمام رساند و هم آزمايشگاه مجهزي را براي اين موسسه تهيه كرد. جالب است بدانيم كه استفاده از روش پاره وقت و ترددي در كشورهاي پيشرفته كاملا پذيرفته شده و مرسوم است و عناويني چون برنامه هاي جدا از هم (Program Split) يا دوره هاي ساندويچي (Course Sandwich) را نيز به آن اختصاص داده اند. مدرك تحصيلي اين قبيل آموزش ها كه مورد تاييد دانشگاه هاي معتبر خارجي است، در داخل كشور با مشكل مواجه مي شود. بسياري از دانشگاه هاي خارجي همچون دانشگاه هاي ژاپن از اين روش براي تكميل تحصيلات اساتيد خود استفاده مي كنند. ناگفته نماند تحصيل در برخي از دانشگاههاي غير معتبر خارجي يا تحصيل ترددي توام با داشتن مسئوليت، از آفات اين روش است كه بايد جداگانه به آن پرداخت و حساب آن را با اصل تحصيل با اين شيوه جدا كرد. فرستادن دانشجويان تمام وقت به كشورهاي خارجي از زمان ناصرالدين شاه مرسوم بوده است، هر چند اين روش از نظر نوع مدرك دانشجويان و تعداد آن تغييرات داشته، ولي نسبت به آن زمان، تغييراتي اساسي به لحاظ نحوه فرستادن، وجود نداشته است. اين در حالي است كه مي توان فقط براي گذراندن دروس خاص كه در ايران امكان ارائه آن وجود ندارد، يا براي انجام دادن روش خاصي در تحقيقات، دانشجو را اعزام كرد. البته اين روش ها يعني فرستادن پاره وقت و ترددي دانشجويان يا دعوت از استادان راهنماي آنها به داخل كشور يا دعوت از بعضي از مدرسان به داخل كشور، راهي دشوار و زمان بر است. شايد براي دانشجويان نيز راحت تر اين باشد كه با گرفتن ارز كامل به صورت تمام وقت به تحصيل در خارج از كشور بپردازند، ولي لطمات ديگري كه به لحاظ معضلات اجتماعي و فرهنگي براي آنها و خانواده هايشان در درازمدت به وجود مي آيد، بسيار ناخوشايندتر خواهد بود. استفاده از دوره هاي كوتاه مدت كه با اهداف معين در جهت رفع نيازهاي خاصي صورت مي گيرد، دعوت از استادان خارجي و ايجاد دوره هاي مشترك خارجي (نمونه آن دوره سنجش از راه دور است كه با همكاري موسسه بين المللي ITC هلند، مركز تحقيقات حفاظت خاك و آبخيزداري كشورو دانشگاه خواجه نصيرطوسي در حال راه اندازي است ) فرستادن، هدايت شده دانشجويان براي اهداف خاص تحقيقاتي به شكل ترددي، فراهم كردن فرصت هاي مطالعاتي براي دانشجويان دكتراي داخل و استادان و محققان و استفاده از منابع مالي مربوط به فرستادن دانشجو در جهت سرمايه گذاري براي تامين تجهيزات و امكانات راه اندازي دوره هاي دكترا در داخل كشور، از جمله روش هايي است كه مي تواند جايگزين روش فرستادن تمام وقت دانشجو باشد، ضمن آن كه اين روش ها هزينه هايي چون اقامت سرپرستان دانشجويان در خارج از كشور، رفت و آمدهاي مسئولان براي سركشي به دانشجويان، پيگيري هاي حقوقي براي جبران هزينه هاي از دست رفته دانش آموختگاني كه برنمي گردند و بسياري ديگر از هزينه هاي اضافي را دربردارد. ممكن است اين توجيه آورده شود كه فرستادن دانشجويان در سطح بسيار محدودي و در رشته هايي خاص و بنا به الزامات قانوني اعزام دانشجو صورت مي پذيرد. ولي در همين حد هم بايد دانسته شود كه هزينه هاي تحصيل دانشجويان در خارج از كشور در حدود 100 ميليون دلار در سال است. به عبارت ديگر در هر سال حدود يك صد ميليون دلار از درآمدهاي كشور به سمت دانشگاه ها و مراكز آموزشي خارج از كشور مي رود. اين در حالي است كه با اين مبلغ مي توان دهها دانشگاه و مراكز تحقيقاتي داخل كشور را آباد كرد، رشته هاي دكترا را در داخل كشور توسعه داد و مراكز و موسسات تحقيقاتي و پژوهشكده ها و پژوهشگاهها را در جهت جذب دوره هاي دكتراي مشترك تجهيز كرد. بنابر اين شايد رعايت نكات زير براي جايگزيني فرستادن دانشجوي تمام وقت به خارج از كشور ضروري باشد. - 1 توجه به ظرفيت هاي داخلي و توسعه رشته هاي تحصيلي مورد نياز كشور از طريق صرف بخشي از منابع مالي مربوط به فرستادن دانشجو به صورت تمام وقت. - 2 تجهيز مراكز علمي به امكانات و ابزار مواد و منابع اطلاعاتي مورد نياز از طريق تقويت اعتبارات ارزي اين مراكز. - 3 توسعه استفاده از فرصت هاي مطالعاتي براي دانشجويان محققان و استادان كشور. - 4 توسعه دوره هاي مشترك دانشگاهها و مراكز تحقيقاتي داخل كشور با دانشگاههاي خارج از كشور. - 5 استفاده كاملا هدايت شده از فرستادن پاره وقت و ترددي دانشجويان و دعوت از استادان راهنماي خارجي ايشان براي سركشي ايشان و در ضمن استفاده از اين استادان در جهت انتقال دانش متخصصان داخلي از طريق برگزاري سمينار و گردهمايي علمي. - 6 فرستادن دانشجويان در دروس آموزشي تكميلي كه در داخل كشور فعلا امكان ارائه وجود ندارد. - 7 بهبود وضعيت معيشتي دانشجويان دكتراي داخل كشور (لازم به ذكر است كه دانشجويان فرستاده شده به خارج، از امكانات نسبتا مناسبي براي ادامه تحصيل برخوردارند و بدون دغدغه اقتصادي به تحصيل مي پردازند، ولي دانشجويان مشابه در داخل كشور بايد براي امرار معاش و تامين مسكن، فعاليت هاي اقتصادي خود را در حين تحصيل مضاعف سازند. اين در حالي است كه به راحتي به طور متوسط حدود 50 ميليون تومان بابت تامين معيشت هر دانشجوي بورسيه خارج از كشور در طول تحصيل به وي پرداخت مي شود; حتي اگر ثلث اين مبلغ را به دانشجويان داخلي پرداخت كنند تا در داخل كشور خودمان هزينه كنند، چه تحول عظيمي در كيفيت تحصيلي دانشجويان رخ خواهد? داد ) - 8 توسعه استفاده از منابع اينترنتي و تامين اعتبار مالي لازم براي خريد مقاله ها و اطلاعات علمي خارجي از اين طريق. - 9 توسعه منابع اطلاعاتي و علمي از قبيل نشريات خارجي در دانشگاهها. - 10 برگزاري كارگاهها و دوره هاي آموزشي مورد نياز با استفاده از استادان خارجي. - 11 تعريف و اولويت بندي پروژه هاي تحقيقاتي مورد نياز كشور و ارائه آن به دانشجويان براي انجام آن در مراكز تحقيقاتي داخل با استفاده از دانشجويان ثبت نام شده در دانشگاه هاي خارجي. - 12 رفع مشكلات دانشجويان ترددي از طريق حمايت كامل از ايشان در طول دوره تحصيل و ايجاد تسهيلات ويژه براي تردد ايشان. سيد علي اكبر احمدي