Hamshahri corpus document

DOC ID : H-801207-54269S2

Date of Document: 2002-02-26

پژوهشي درباره تعزيه در ايران يك كتاب، يك گفت وگو اشاره: صادق همايوني از جمله پژوهندگان قلمرو فرهنگ مردم و بويژه تعزيه است. او چندين كتاب از جمله تعزيه و تعزيه خواني ( ) 1353 حسينيه مشير ( 1377 1355 و) تعزيه در ايران ( 1380 1368 و) و شيراز خاستگاه تعزيه ( ) 1377 در اين باب به چاپ رسانده است. به انگيزه تجديد چاپ كتاب تعزيه در ايران و نيز گفتارها و گفت وگوهايي درباره تعزيه كه به تازگي نشر نويد شيراز به بازار كتاب درآورده، با وي گفت وگويي انجام داده ايم كه از پي مي آيد: * آقاي همايوني! چه شد كه اكنون پس از گذشت دوازده سال از اولين چاپ كتاب تعزيه در ايران ( _ه. ش ) 1368 به فكر تجديد چاپ آن؟ افتاديد - چند دليل مي توانم در تجديد چاپ كتاب تعزيه در ايران كه اكنون حجمي نزديك به دويست صفحه بر چاپ پيشين افزوده شده بياورم: نخست ناياب بودن در بازار كتاب و فروخته شدن نسخه هاي مانده به چندين برابر قيمت و درخواست پژوهشگران و علاقه مندان و از سويي ديگر خودم نيز مي خواستم اين كار انجام شود، چرا كه به نظرم هر كتابي بويژه در حوزه هاي پژوهشي نيازمند يك بازنگري و افزايش مواد نو است. خوشبختانه در طي دوازده سالي كه از چاپ اول كتاب مي گذشت، يادداشتهاي زيادي فراهم شده بود كه لازم ديدم در چاپ كنوني بيفزايم. * اگر بخواهيد تعريفي از تعزيه به دست دهيد،؟ چيست - معناي لغوي كه در واژه نامه ها و فرهنگها از واژه تعزيه شده است، تعزيه را از ريشه تعزيت در معناي عزاداري كردن گرفته اند، ولي در اصطلاح نمايش دردمنديها و مصيبتهايي است كه بر بزرگان دين رفته است. البته تعزيه با توجه به ويژگيهاي هنري و ريشه هاي اسطوره اي توانسته از قالب صرف سوگواري بيرون آمده و از اين رو ديده مي شود كه تعزيه هايي حتي با جنبه شادماني برگزار مي شوند. البته اين شادماني بيشتر براي تمسخر معاندان و ارائه چهره هاي خنده دار و سخره آميز از آنها بوده كه همين مساله به نوبه خودش مي توانسته اساس تحول در هنر تئاتر ملي باشد ولي متاسفانه علت ها و عامل هايي سبب شده تا از اين پيشرفت بازماند. * شما و نيز شرق شناسان و تعزيه پژوهاني چون پيتر چلكوفسكي براين باوريد كه تعزيه عنصرهاي پويايي در ساختارش دارد كه مي تواند در بالندگي تئاتر ملي ايران موثر افتد ولي شما اكنون به دليل هايي در عدم بهره گيري از اين امكانها اشاره داشتيد. مي توانيد علت هاي آن را ؟ برشماريد - البته من دلايل اين مساله را در كتابهايم آورده ام. به نظرم يكي: تندرويهاي بسيار زيادي بود كه برخي از كارگردانان تعزيه ( تعزيه گردانها ) در پايان دوران قاجار براي نشان دادن چهره هاي مضحك به كار بردند و در واقع به گونه اي عمل كردند كه علماي ديني به مخالفت برخاستند و از سويي ديگر روشنفكران هم كه توجهي به اصالت هاي ملي و بومي خويش نداشتند، به صورت ديگري با تعزيه برخورد سرد اين داشتند شد كه تعزيه از حركت بازماند و در آغازه هاي دوران پهلوي اول بود كه به كلي ممنوع گرديد. *؟چرا - چون كه از يك سو رضاشاه با اين كار مي خواست نظر روحانيان و روشنفكران را به حكومت جلب كند و از ديگر سو چون تعزيه چهره اصيلش را از دست داده بود، طبيعتا چنين چيزي در انتظارش بود و كار به جايي رسيد كه دولت آن زمان تعزيه خواني را در شهرها ممنوع اعلام كرد. در نتيجه تعزيه خوانها يا دست از تعزيه شستند و يا اينكه به روستاها و شهرهاي پرت و دور افتاده پناه به آوردند هر صورت مدتها طول كشيد تا تعزيه رو به زوال كامل رفت. بعدها هم، همان گونه كه اشاره شد قشر روشنفكران نيز با بي اعتنايي با تعزيه برخورد كردند و بنابراين زمينه نابودي آن از همه نظر فراهم شد. * اشاره داشتيد كه تعزيه با توجه به جايگاه مهمي كه در فرهنگ بومي ما دارد، مي تواند در بالندگي تئاتر ملي به كار بسته شود ولي؟ چگونه - فكر مي كنم كه از شاهكارهاي فرهنگ ايراني است كه مي تواند از خميرمايه هاي اسطوره اي، ديني و ذهني كه در ضمير اجتماعي ماوجود دارد، بهره گيرد و آن را متناسب با زمان و وضعيت اجتماعي پرورش دهد. من اين را يكي از رازهاي ماندگاري فرهنگ ملي ايران مي دانم. با توجه به كيفيت هاي نهفته در تعزيه و خميرمايه هاي فرهنگي ما، فكر مي كنم كه آنچنان توانايي هايي در تعزيه وجود داشته باشد كه حتي بزرگترين كارگردانهاي جهان هم بتوانند از آن بهره مند شوند، همچنان كه پيتر بروك هم يكي از آنهاست. * به نظر مي رسد كه در سالهاي اخير اقبال به برگزاري مردمي تعزيه گسترش يافته است. به نظر شما چه دليل هايي مي تواند داشته؟ باشد - دليلش را فكر مي كنم در گفته هاي قبلي ام عرض كردم و آن ارتباط ذهني است كه در ذات تعزيه با ضمير اجتماعي ما هست و همين سبب زنده شدن تعزيه گرديده البته است در اين زمينه بايد دقت كرد و آن را متناسب با زمانه مطرح ساخت. * گويا همزمان با كتاب تعزيه در ايران كتاب ديگري نيز در باب تعزيه به بازار نشر درآمد. - بله. كتاب دوم گفتارها و گفت و گوهايي درباره تعزيه نام دارد كه توسط نشر نويد شيراز به چاپ رسيده است. اين كتاب مجموعه سخنرانيها، مقاله ها و گفت وگوهايي است كه درباب تعزيه داشته ام. برخي از اين مقاله پيش از اين در بعضي از نشريه هاي داخل كشور به چاپ رسيده بود. در اين كتاب گفت وگوي من با پيتر چلكوفسكي، تعزيه پژوه لهستاني به چاپ رسيده است.