Hamshahri corpus document

DOC ID : H-801108-53833S1

Date of Document: 2002-01-28

تمساح ايراني گونه اي نادر از حيات وحش ديدار از زندگي دشوار تمساح هاي پوزه كوتاه ايراني در رودخانه باهوكلات فرصتي گرانبها دست داد تا در اوايل ماه سال جاري سفري به سيستان و بلوچستان داشته باشيم. اين سفر به انگيزه آشنايي با گوناگوني جلوه هاي طبيعي استان و محيطزيست آن آغاز شد و با شگفتي وافري ادامه يافت و با حسرتي ماندگار به پايان رسيد. زيبايي هاي طبيعي اين استان در هر منطقه جلوه هاي ويژه اي دارد. گردهم آمدن كوه و دشت و كوير و دريا خود گوياي غناي طبيعي اين ناحيه است كه در كمتر جايي نظير آن را مي توان يافت. كوههاي تفته از تابش آفتاب در دره ييلاقي خود را به خنكاي رودخانه سرباز مي سپارند و تلاقي شاليزار و نخلستان در كناره هاي اين رودخانه جاذبه هاي زيباي طبيعي را به جلوه مي گذارد. آب و هواي استوايي اين منطقه در دشت باهوكلات چهره واقعي خود را مي نماياند و گياهان مناطق گرمسيري چون، موز، پاپايا (خربزه درختي ) و انبه در كنار نخل و مركبات، پديده زيست محيطي منحصر به فردي را عرضه مي كنند. رودخانه سرباز، يكي ازشاخه هاي اصلي رودخانه باهوكلات است كه از ارتفاعات نسكند و بيرك سرچشمه مي گيرد و پس از كيلومتر 170طي با رودخانه باهوكلات كه خود از به هم پيوستن چند رودخانه ديگر به وجود آمده به هم مي پيوندند و پس از گذشتن از دشتهاي باهوكلات به خليج گواتر در درياي عمان مي ريزد. اين رودخانه زيستگاه تمساح معروف ايراني است كه در زبان محلي گاندو ناميده مي شود. پراكنش گاندوها در ايران از 5 كيلومتري شمال راسك شروع شده تا بركه كلاني در 15 كيلومتري خليج گواتر ادامه دارد. ضمنا منتهي اليه غربي استان محل پراكنش اين حيوان است و بدين سبب اين گونه براي منطقه مورد نظر، حائز ارزش ملي و بين المللي است. تمساح ها در بركه هايي كه در اطراف رودخانه ها به وجود مي آيد زندگي مي كنند. حيوان از مرداب و بركه به عنوان تامين منابع غذايي و همچنين ايجاد تعادل حرارتي استفاده مي كند. گاندو يا تمساح پوزه كوتاه ايراني كه گونه اي نادر از حيات وحش است تنها در اين منطقه از خاك پهناور ايران زندگي مي كند و از انواع كروكوديل هاست. گستردگي اين نوع تمساح از بلوچستان ايران آغاز شده و به طرف مشرق تا پاكستان و هند ادامه دارد. مركز تجمع گاندوها در اطراف رودخانه سرباز به خصوص از فيروزآباد راسك تا درياي عمان است ولي به طور عمده محل زندگي آنها در اطراف رودخانه مي باشد، آنجا كه آب رودخانه جريان نسبتا تند كوهستاني خود را رها كرده و به شيب آرام دشت تن سپرده است. در طول راه به شوق ديدن تمساح نگاه خود را از رودخانه برنمي داريم، ولي خشكي و كمي بارش باران در سالهاي اخير جريان باريكي از آب را در بستر رودخانه به ما نشان مي داد كه به يقين نمي توانست تمساحي را در خود پناه دهد و در نقاطي حتي آن جريان باريك نيز محو مي شد و رودخانه بستر خشك و سنگلاخ خود را به نمايش مي گذاشت. همسفر شوخ طبع ما معتقد بود كه در چنين رودخانه اي حتي ديدن مارمولكي هم بعيد به نظر برسد تا چه رسد به تمساح! اما تلاقي دو رودخانه سركور و سرباز در قلعه سرباز، بستر رودخانه را كمي پرآبتر مي كند و ديدار احتمالي تمساح را به ما نويد مي دهد. گاندوها عموما در آب شيرين زندگي مي كنند و از يك نوع ماهي كه در آن رودخانه وفور بيشتري دارد تغذيه مي كنند ولي ديده شده كه قورباغه و ساير خزندگان و پرندگان و گاهي چهار پايان كوچك را نيز صيد كرده اند و چنانچه در منطقه اي دچار كمبود صيد و مواد غذايي باشند به مهاجرت تن مي دهند. پاهاي تمساح ايراني مانند پاي مرغابي پره دار است. با اين وصف پاها و دستها وسيله اصلي حركت او در آب نبوده بلكه با پيچ و تاب دادن بدن و همچنين ضربات پارو مانند دم حركت مي كنند. دهان باز تمساح منظره وحشت انگيزي دارد. دندانهاي حيوان به طور نامرتب در دو طرف آرواره قرار گرفته است. دندانهاي تمساح ايراني مانند ساير افراد اين خانواده براي جويدن و دريدن مناسب نيست. به همين دليل گاندو مجبور است شكاري را كه به دام انداخته است با خود به قعر رودخانه برده و در گوشه اي پنهان كند و پس از گذشت چند روز لاشه شكار نرم شده و تمساح مي تواند آن را قطعه قطعه كرده و بلع كند... گزارشي حاكي از حمله اين حيوان به انسان شنيده نشده ولي يكبار و به احتمال زياد به قصد دفاع از خود، انساني را مورد تهاجم قرارداده و زخمي كرده است. منطقه كوهستاني دره سرباز را پشت سر مي گذاريم و به ناحيه گرم و مرطوب دشت باهوكلات مي رسيم. هنوز از تمساح خبري نيست. ميزبان مهربان بلوچ ما قول مي دهد كه به طور حتم در اطراف سد پيشين مي توان چندتايي از آنها را ديد. به سد پيشين سد مي رسيم در سه كيلومتري مرز پاكستان واقع شده است. براي ديدار از آن نياز به اجازه داريم كه با پادرمياني ميزبانمان مشكل حل مي شود. انتظار داشتيم كه درياچه بزرگي را در پشت سد مرتفع مشاهده ولي كنيم به علت خشكسالي تنها مقدار كمي آب به صورت استخر و آبگيري تمام حجم آن را تشكيل مي دهد و داغ آب (رد آب ) كه ظرفيت قبلي آن را در كوههاي اطراف نشان مي داد حدود 35 تا 45 متر بالاتر از سطح فعلي آن قرار دارد. اما همين شرايط به ما اجازه مي دهد تا چند تمساح را ببينيم كه در كنار نيزارهاي اطراف درياچه متفكرانه به انتظار شكار نشسته اند و من حيران بودم كه اين حيوان نسبتا عظيم الجثه چگونه مي تواند غذاي مورد نياز خود را از اين بركه تامين كند. سعي مي كنيم با احتياط به سطح آب نزديك تر شده تا بلكه آن را از نزديك ببينيم ولي حيوان محافظه كار و رموك به سرعت آب را مي شكافد و تنه بزرگ خود را در عمق رودخانه پنهان مي سازد و بعد از مدتي تنها پوزه اش روي آب مي آيد و ما از ديدار مستقيم آن محروم مي مانيم. براساس سرشماري هاي محيطبانان سازمان محيطزيست تعداد گاندوها تا سال 1365 سيصد و پنجاه عدد تخمين زده شده است. ولي در حال حاضر آمار تمساح هاي موجود را 60 تا 75 عدد برآورد مي كنند كه حدود 15 تا 20 عدد در پشت سد پيشين رها شده اند و حدود 30 تا 40 عدد بعد از سد و در بركه هاي اطراف رودخانه باهوكلات تا مصب درياي عمان پراكنده اند. اين كاهش درصدي 80چشمگير در طول 15 سال هشدار تاسف برانگيزي است كه بايد عميقا و به صورت بسيار جدي مورد توجه قرار گيرد و چنانچه اين روند ادامه داشته باشد شايد در 15 سال آينده تنها به تماشاي تصاويري از اين حيوان دلخوش باشيم. دلائل اصلي كاهش تمساح هاي ايران در سالهاي اخير هر كجا كه سخن از انقراض يك نوع گياه و يا حيوان مي رود، عموما به تخريب زيستگاه آن موجود و دست اندازي صنعت و تكنولوژي و آلودگي هاي شهري و صنعتي اشاره مي شود كه متاسفانه مهار آن تا حدودي اجتنابناپذير است ولي خوشبختانه در اطراف زيستگاه اين حيوان هنوز از آلودگي هاي صنعتي و شهري خبري نيست و به جز كمي آلودگي سم و كودشيميايي كه در باغهاي موز به كارگرفته مي شود رودخانه هاي محيطزيست تمساح از اين قبيل آلودگي ها بركنار است. بنابراين مي توان به دست اندازي هاي انساني و خشكسالي سالهاي اخير به عنوان دو عامل مهم و اصلي انقراض اين حيوان اشاره كرد. عوامل طبيعي آقاي مهندس محمد ساغري كارشناس مسئول آبزيان و خزندگان سازمان محيطزيست بر اين باور است %كه 50 دلايل كاهش مربوط به عوامل طبيعي است. به عنوان مثال هنگام باران هاي موسمي كه موجب سيلابهاي شديد مي شود حجم آب پشت سد پيشين افزايش مي يابد و براي تخليه آب اضافي به ناچار دريچه هاي پشت سد را باز مي كنندو همين عمل موجب جريان شديد آب و سيلابهاي تندي مي شود و بارها ديده شده كه تمساح ها در هجوم گل ولاي مدفون شده و مرده اند. خشكسالي باعث مي شود تا تمساح ها در پي يافتن محيط مناسب مهاجرت كنند و درمسير مهاجرت به دلايل گوناگون از بين مي روند. علاوه بر آن خشكسالي سالهاي اخير عامل ديگري براي آسيبپذيري زيستگاه به تمساح هاست علت كاهش بارندگي بركه ها كم آب شده و از وسعت و انبوهي نيزارهاي اطراف آن كه محل حفاظت و استتار حيوان بوده اند نيز كاسته شده است. عوامل غير طبيعي خوشبختانه براساس يك اعتقاد قديمي كه در ميان اهالي بومي اين منطقه رواج دارد اين باور قوت گرفته است كه چنانچه در محلي تمساح را بكشند ديگر در آن مكان باران نمي بارد و رودخانه ها و بركه ها خشك خواهند شد. بديهي است كه اين باور در حفاظت از تمساح ها نقش مهمي برعهده داشته و سبب شده تا مردم و تمساح ها طي قرون متمادي در كنار يكديگر و به نحوي مسالمت آميز زندگي كنند. ولي با اين همه جثه بزرگ حيوان و شكل ترسناك آن باعث وحشت مي شود و ناچارا گاهي مورد هجوم انسان ها قرار مي گيرند و در اينجا آموزش و دادن آگاهي كافي به مردم قطعا كمك بزرگي به حفظ اين حيوان خواهد كرد. شنيده هاي ما از افراد محلي و بومي حاكي از آن بود كه اين حيوان بي گناه توسط قاچاقچيان خارجي پوست - كه به صورت غير قانوني از مرز وارد خاك ايران مي شوند - و به طمع استفاده از پوست گرانبهاي آن صيد مي گردد و اين صيد با استفاده از تبر صورت مي گيرد و احتمالا همان مورد نادر حمله حيوان به انسان نيز در چنين وضعيتي گزارش شده است كه اميدواريم با برنامه ريزي سازمان يافته سازمان محيطزيست و تلاش محيطبانان مسئول منطقه از اين كشتار وحشيانه جلوگيري شود. فعاليت هاي سازمان محيطزيست در طول راه شاهد تابلوهاي بزرگي در كنار جاده بوديم كه زيستگاه حفاظت شده گاندوها را به ما نويد مي داد كه ظاهرا تمهيدات سازمان محيطزيست را براي حفظ اين موجود به نمايش مي گذاشت. ولي اگر اين حفاظت به صورت سازمان يافته و پيگير اعمال مي شد، آيا اين كاهش چشمگير را شاهد ؟ بوديم كارشناسان سازمان محيطزيست از اين بابت گلايه هاي فراواني دارند. آنها مي گويند عليرغم تلاش و زحمات ما براي تصويب بودجه هاي لازم، اين پول ها توسط مسئولين استان صرف كارهاي ديگر مي شود و به منظور ساختمان سازي و غيره هزينه مي شود. اغلب زيستگاههاي مصنوعي ايجاد شده اصولي نيست و بيشتر جنبه نمايشي دارد. به عنوان مثال از ايستگاه تحقيقاتي منطقه درگز نام مي برند كه به علت ناكارآمدي و غير اصولي بودن برچيده شده است. مجموعه عوامل بالا، زندگي اين موجود را در معرض خطر جدي قرار داده است كه بايد به شيوه هاي فوري به رفع آن البته پرداخت با تمهيداتي كه قطعا درحد دانش و تخصص ما نيست و دست اندركاران آگاه و دلسوز سازمان محيطزيست به راهكارهاي آن آشنايي بيشتري دارند، مي توان اين نابساماني زيستي را سامان داد. چراكه هر جاندار در طبيعت فلسفه وجودي معني دار و تعيين كننده اي دارد كه به تعادل زيستي اكوسيستم محيط و زمين ياري مي رساند و ناهماهنگي ونابودي آن به مرور تاثيرات مخربي ايجاد مي كندكه چه بسا در آغاز نامحسوس است ولي در درازمدت اثرات مشهود خود را در عدم توازن و تكامل طبيعت و حيات آشكار مي سازد و براساس ديدگاه زيباي جيمز افريم لاولاك واضع نظريه گايا زمين همراه با تمام كوه ها، اقيانوس ها و هوا سپهر خود همانند جانوران و گياهان آن، يك موجود زنده است كه توسط حيات روي سطح آن نگهداري و تنظيم بدين مي شود مفهوم كه تكامل حيات با تكامل خود زمين همراه بوده است. گذشته حيات، از آنكه با زمين سازش پيدا كرده، آن را تغيير هم داده است. نفيسه سعادتي عضو جمعيت زنان مبارزه با آلودگي محيط زيست منابع: - 1 ويژگي هاي كل استان سيستان و بلوچستان. انتشارات بنياد ايران شناسي شعبه استان سيستان و بلوچستان. /- 2 ديدار هيجان انگيز با گاندو تمساح فراموش شده ايراني. فرخ مستوفي مجله دانستنيها سال 1365. /- 3 مقدمه اي بر حيات وحش ايران. گردآورنده سيد مجتبي عزيزي. /- 4 حوزه آبريز باهوكلات، تاليف برهان رياضي.