Hamshahri corpus document

DOC ID : H-801103-53757S1

Date of Document: 2002-01-23

تمدني كهن در چند كيلومتري تهران گزارشي از يافته هاي طرح بررسي و شناسايي آثار فرهنگي - تاريخي در حوزه فرمانداري دماوند پل فردوسي در دليجايي بقعه امامزاده محمد گته مير شهر كيلان برج شبلي اشاره: آثار فرهنگي - تاريخي هر كشور، سرزمين و ولايتي، سند انكارناپذير پيشينه فرهنگي - تاريخي آن است. شناسايي، مطالعه، پژوهش و معرفي اين قبيل آثار، مي تواند ضمن روشن كردن تاريخ نواحي مختلف كشور، هويت فرهنگي گذشته و حال ساكنان آنها را مشخص نموده و مسير زندگي آينده آنان را ترسيم كند. به دنبال درك صحيح و منطقي مسئولين و به خصوص مسئولين سازمان مديريت و برنامه ريزي، نسبت به اين موضوع و اهميت اجراي برنامه شناسايي و مستندسازي آثار و تخصيص بخشي از اعتبار مورد نياز آن، انجام اين برنامه مهم در دستور كار سال 1380 اداره كل ميراث فرهنگي استان تهران قرار گرفت كه تاكنون به نقطه قابل اطميناني رسيده است. مدت اجرا و انجام اين برنامه حدود يكسال به طول انجاميد و به طور متناوب جمعا 265 نفر روز كارشناس نقشه بردار و عوامل مرتبط مشغول انجام آن بوده اند. در اجراي اين پروژه جمعا مبلغ 28 ميليون ريال اعتبار صرف شد و براي حدود يكصد و چهل و هشت اثر فرهنگي - تاريخي نقشه، عكس و طرح سفال، تهيه و به طور كامل مستندسازي گرديد. بناهاي شناسايي شده شامل 138 امامزاده 27 قلعه 16 خانه تاريخي 13 حمام تاريخي 18 تپه باستاني 4 غار طبيعي 7 زيارتگاه 6 مسجد تاريخي 4 بناي يادبود 5 كاروانسرا 7 قبرستان تاريخي و سه پل قديمي مي باشد كه قدمت آنها از هزاره ششم قبل از ميلاد (هشت هزار سال قبل ) تا اوايل حكومت پهلوي تعيين شده است. عمده اين آثار مربوط به قرون مياني اسلام و مرتبط با فرهنگ و تمدن اسلامي ايران است. اطلاعات ياد شده درشرايطي حاصل و عايد شده است كه قبل از آن تنها آمار 18 اثر فرهنگي - تاريخي از منطقه دماوند در اسناد و مدارك اين اداره كل وجود داشته است. آنچه درپي مي آيد گزيده اي از نتايج برنامه شناسايي آثار فرهنگي - تاريخي حوزه فرمانداري دماوند است، كه به سرپرستي ناصر پازوكي كارشناس ارشد باستان شناسي انجام شده است. برج شبلي بناي برج شبلي از يادگارهاي قرون پنجم و ششم هجري است كه به صورت هشت ضلعي، بر روي ارتفاعات طبيعي مشرف به شهرستان دماوند ساخته شده است. اين بنا در 35 درجه و 43 دقيقه و 34 ثانيه طول جغرافيايي و در 52 درجه و 04 دقيقه و 089 ثانيه عرض جغرافيايي و در ارتفاع 1990 متر از سطح دريا و در فاصله 270 متري شمال شرق مسجد جامع دماوند واقع شده است. وضع ظاهري بنا نمايانگر آن است كه اين برج ابتدا به صورت ساده و هشت ضلعي و به سبك بناهاي قرن پنجم هجري ساخته شده و سپس در عهد بعدي تزئينات آجركاري نماي آن به شيوه سبك سلجوقي با آجرهايي به xxابعاد 19194 سانتيمتر كه از لحاظ استاندارد با آجرهاي مستعمل اصل بنا هم اندازه مي باشند، به سبك خاص و متفاوت تزئين شده است. داخل بقعه دايره شكل و قطر بيروني آن 475 سانتيمتر است. پوشش داخلي گنبد مخروطي است كه از پايه با رديف هاي جناغي به صورت طاق زده شده و بالا آمده اند و در واقع يك نوع پوشش بديع و شاهكاري ازمعماري اين عصر محسوب مي شود. گنبد هم به صورت دوپوش بوده كه پوشش خارجي آن به شكل هرمي، از نوع گنبدهاي رك ( مخروطي ) است، كه در شمال ايران بيشتر رايج است. اين بنا با توجه به اهميت تاريخي و هنري و واجد شرايط بودن براي ثبت در فهرست آثار ملي در /3/51 29تاريخ تحت شماره 920 در فهرست آثار ملي به ثبت رسيده است. در خصوص تاريخ تولد، زندگي، شخصيت، كمالات معنوي و عرفاني شيخ شبلي و چگونگي مرگ و مدفن او در كتب مختلف، نظير تذكره الاولياء شيخ عطار نيشابوري، المجالس المومنين ابن خلكان، روضات الجنات محدث نيشابوري و الكامل شيخ بهايي مطالبي نقل شده است كه همگي دلالت برفضايل و مراتب تقوي و پرهيزكاري شيخ شبلي دارد. در دوران جواني به واسطه اشتغال پدر و دايي اش در درگاه خلفاي عباسي به مقامات سياسي بالا دست يافته و در برهه اي از زمان كه مدت و تاريخش دقيقا مشخص نمي باشد، از طرف حاكمان طبرستان به امارت دماوند منصوب شد. دوران صدارت شيخ شبلي در دماوند همراه با بسط و گسترش عدالت، امنيت و رفاه بوده و به همين علت پس از وفاتش در بغداد، مردم دماوند به پاس خدمات عادلانه او ياد و نامش را تاكنون گرامي داشته اند. كيلان دماوند شهر كيلان دركيلومتري 25 جنوب شرقي دماوند و در 8 كيلومتري جنوب آبسرد و در مسير راه دماوند به ايوانكي و گرمسار و در 35 درجه و 32 دقيقه /58 7و ثانيه عرض جغرافيايي و در 52 درجه ودقيقه 10 و 072 ثانيه طول جغرافيايي و در ارتفاع 1753 متر از سطح دريا واقع شده است. كيلان در گذشته نه چندان دور، يعني در دوره قاجار و پهلوي از مناطق بسيار پررونق و پرجمعيت دماوند بوده است. گفته مي شود كيلان، جزء هشت شهري بود كه براي اولين بار شهرداري در آنها احداث يا از اولين مناطقي است كه مدرسه هايي به سبك نوين در آن احداث شده در است گذشته، اين شهر داراي رونق اقتصادي فراوان و افرادي فرهنگي و تحصيل كرده بود و تعدادي ازرجال سياسي قاجار و حاكمان دماوند و خانان محلي در آنجا اسكان داشتند. وجود دهها خانه تاريخي، دو حمام قديمي، ساختمان مدرسه تاريخي، مسجد جامع و باغهاي وسيع در شهر كيلان فعلي مدعاي فوق را تاييد مي كند. متاسفانه در شرايط فعلي، شهر كيلان رونق گذشته خود را از دست داده، اكثر جمعيت آن منزل و ماوا و باغات خود را رها كرده و به شهرهاي جديدالاحداث اطراف دماوند يا به تهران روي آورده اند و اهداف جديد توسعه و عمران مدرن شهر كه مسئولين فعلي شهر به دنبال آن هستند، نه تنها چهره متروكه آن را تغيير نداده، بلكه بر زشتي و ويراني آن افزوده است. وجود دهها خانه تاريخي كه قسمتهايي از آنها براي احداث خيابانهاي جديد تخريب شده است، چهره يك شهر ناموزون را به آن داده است. علاوه بر آنها وجود دهها و شايد صدها باغ كه درختان آن خشكيده و بريده شده اند، حكايت تلخ بي مهري ها را براي هر رهگذر تازه واردي نقل مي نمايد. مسجد جامع حداقل ششصد ساله آن داراي رونق گذشته نيست و محتاج سقفي است تا در فصل بارش از نفوذ آب به داخل بنا جلوگيري كند. مسجد جديدالاحداث و بزرگ كيلان اكثر اوقات بسته و هر بار كه نماز جماعت در آن تشكيل مي شود، جمعيت آن به يكصد نفر نمي رسد. بيشتر شاگردان مدرسه شهر را دانش آموزان افغان تشكيل مي دهند. هنگام عبور از كوچه و بيشتر خيابان، افغان ها را مي توان ديد. شهرداري خانه هاي تاريخي و حمام قديمي ده را تخريب مي كند تا خيابانها را گشاد كند. اما جاده ها و مبادي ورودي به شهر خاكي و داراي دست اندازهايي است كه راكبان تازه وارد، اگر دقت نكنند، پس از عبور از آنجا حتما بايد به تعميرگاه مراجعه نمايند. پل فردوسي دليجايي در فاصله كيلومتري 97 جاده تهران - فيروزكوه و در شمال غرب نقطه اي كه پل بزرگ ارتباطي بر روي رودخانه دليجايي احداث شده است و در 35 درجه و 40 دقيقه /9 27 و ثانيه عرض جغرافيايي و در 52 درجه و 29 دقيقه و/48 5 ثانيه طول جغرافيايي و در ارتفاع متر 1985 از سطح دريا در مسير جاده قديم تهران - فيروزكوه پلي وجود دارد كه متعلق به اوايل حكومت پهلوي است و داراي كتيبه اي است كه نام آن را پل فردوسي معرفي مي كند. اين پل داراي 5 دهنه بوده كه سه دهانه مياني يك اندازه و دو دهانه ديگر طرفين كوچكتر طول است پل جمعا 45 متر و عرض آن /4 5متر بوده ودر دو طرف آن ديواري به ارتفاع نيم متر، از كف فعلي وجود دارد كه امنيت عبور و مرور را بيشتر مي كند. مصالح پل از سنگ پاك تراش و ملات آن سيمان است. در بالاي دهانه مياني پل از دو طرف كتيبه هايي سنگي نصب شده است كه مشخصات پل را بيان مي كند. در قسمت شمال غرب بالاي دهانه مياني نام پل (پل فردوسي ) و سال احداث آن و 1304 زير آن دسته گلي (كه ظاهرا گل لوتوس مي باشد ) روي سنگ حك شده است. در كتيبه سمت جنوب شرق بالاي دهانه مياني، عبارت طرق ناحيه 8 1304 مانند كتيبه قبلي روي سنگ حك شده متاسفانه است براثر بسته شدن ناودانهاي تخليه آب سطح پل و آسفالت غيراصولي آن، جريان آب از دو طرف پل به روي آن هدايت شده و به پايه هاي پل نشت مي كند و اين امر موجب صدمه ديدن شديد بدنه و پايه هاي پل شده است. در ضلع جنوب غربي پل فردوسي و با فاصله حدود يكصدمتري آن، پل كوچك ديگري وجود داشته كه امروزه تخريب يا زير خاك دفن شده است. تنها يك قسمت كوچك اين پل قابل رويت است كه داراي تاريخ است. 1317 امامزاده محمد گته مير ( گتميري ) آبسرد در فاصله 35 كيلومتري جنوب شرقي شهرستان دماوند در بخش آبسرد دماوند و در 35 درجه و 37 دقيقه و 43 ثانيه عرض جغرافيايي و در 52 درجه و 9 دقيقه و 93 ثانيه طول جغرافيايي و در ارتفاع 1952 متري از سطح دريا بر روي تپه اي نه چندان بلند، كه محل قبرستان قديمي آبسرد است، بناي قديمي امامزاده اي به چشم مي خورد كه به نام بقعه ميرمحمد گته مير، شهرت دارد. پلان اصلي بنا به صورت چليپايي و شامل دو مستطيل متقاطع است كه زواياي آن در بيرون و داخل آن داراي پس و پيش رفتگي هايي است كه موجبات ايجاد گوشواره هاي تزئيني را به همراه تزئينات گچبري، در زير گنبد فراهم آورده است. گنبد در ميانه بنا واقع شده است و فرم قرارگيري آن بدين صورت است كه طرح پلان چليپايي به 5 متر تقسيم شده كه در روي مربع مياني، گنبد و چهار مربع در چهار سمت آن به صورت چهار صفه ايجاد شده است و گنبد در روي مربع مياني كه محل مقبره است، قرار گرفته است. در محدوده چهار بازوي چليپايي تا پشت طاقها، پوشش سقف به صورت طاق كجاوه اي و ساده اجرا شده است، اما در بازوي شرقي چليپا اين وضعيت متغير است و به نظر مي رسد طي 2 دوره قبل كه مرمت و بازسازي انجام يافته تغييراتي در اين بخش داده اند. بخش مياني و زير گنبد به صورت هشت گوش بوده و در بدنه آن منشورهاي هشت وجهي به كار رفته است، به طوري كه بخش فوقاني آن باز و فاقد پوشش است و احتمالا جهت تامين نور داخلي اين روزنه ايجاد شده و حتما در گذشته نورگيري در بالاي آن قرار داشته، كه به مرور زمان برچيده شده است. درون اين منشور هشت وجهي نيز كاربندي هاي خطي و تزئينات گچبري ملاحظه مي شود. مرمت و بازسازي بدنه خارجي بنا و پوشش گنبد بناي بقعه امامزاده محمد گته مير در سال 1380 در دستور كار اداره كل ميراث فرهنگي قرار داده شد و خوشبختانه به اتمام رسيد.