Hamshahri corpus document

DOC ID : H-801023-53606S1

Date of Document: 2002-01-13

اقتصاد سياسي يكسان سازي نرخ ارز روايت يك تجربه دكتر سيدمحمدحسين عادلي بالاخره پس از سال ها انتظار اقتصاد ما در سال 1381 شاهد يكسان سازي نرخ ارز خواهد بود. اقتصاد ما سال ها منتظر چنين اقدامي نه به عنوان يك سياست نمايشي لوكس كه به عنوان يك تدبير ضروري اصلاح گرايانه بود. تدبيري كه مي تواند اقتصاد را از دام انحرافات و جهت گيري هاي اشتباه و نامناسب، به هدر رفتن منابع كمياب و گرانبهاي اين مرز و بوم، توزيع غيرعادلانه و نامناسب درآمد، رانت خواري هاي فسادآور و نابساماني هاي ديگر نجات دهد و زمينه شكوفايي توانايي هاي اقتصادي و رقابتي كردن آن را فراهم كند. به عنوان كسي كه دست اندركار نخستين تلاش براي اين اقدام اصلاح گرايانه بودم كه در سال 1372 به سرانجام نرسيد، اتخاذ چنين سياستي را از سوي دولت تبريك مي گويم و تصور مي كنم كه اجراي اين سياست در فضاي كشورمان مخاطراتي دارد كه بايد آنها را پيش بيني كرد. گرچه مطمئن هستم كه همه نكات لازم از نظر سياستگذاران دور نمانده اما در اين مختصر به برخي از مهمترين آنها اشاره مي كنم: -اين 1 سياست اصلاحي مانند بسياري از اصلاحات از اين دست برگشت ناپذيرند. چنين سياست هايي را نمي توان در ميانه راه رها كرد و برگشت. زيرا براي اجراي آن ناچار بايد هزينه هايي را متحمل شد كه رها كردن آن به منزله پرداخت هزينه هاي آن و دست نيافتن به منافع و ميوه هاي آن خواهد بود، كه اين كار خود هزينه ها را دوچندان مي كند. بنابراين چنين اقداماتي بايد با اجماع و عزم جزم مديريت كشور و نظام توام 7باشد. -سياست 2 تك نرخي ارز براي كشوري كه دست كم 23 سال تجربه تلخ چند نرخي ارز يا چند قيمتي پول را دارا بوده يك اقدام در حوزه ملي و نه جناحي تعريف مي شود. بنابراين حمايت همه جناح هاي سياسي را مي طلبد. با اين سياست نبايد به مثابه يك اقدام از سوي يك جناح برخورد نمود و جناح ديگر به دليل پيروزي و امتيازگيري دولت به مقابله با آن بپردازد. در تجربه سال هاي همه 7372 به ياد مي آوريم كه از دلايل عمده به سرانجام نرسيدن تلاش براي يكسان سازي نرخ ارز تاخت و تازهاي سياسي چه بود به خاطر بدفهمي و عدم توجيه و چه به دليل صرف رقابت سياسي، مشكلات و پيامدهاي اين سياست چنان بزرگنمايي شد كه نهايتا منجر به عقبنشيني سياسي دولت گرديد وهزينه هايي براي اقتصاد ملي كشور به بار آورد. همه ما شاهد هستيم كه سال 7لااقل طول كشيد تا مجددا زمينه چنين اقدامي فراهم شد. اگر اين بار بازهم، فضاي سياسي آنچنان تنگ شود كه خداي ناكرده دولت مجبور به عقبنشيني شود درواقع شكست سنگيني نه براي دولت و يك جناح كه براي اقتصاد ملي و آحاد ملت ما خواهد بود. اين شكست مسلما نه به حساب دولت كه به حساب نظام ثبت خواهد شد. - 3 نكته مهم ديگر اين است كه اقدامات اصلاحي چه در حوزه سياسي و چه در حوزه اقتصادي به گونه اي است كه وقتي اجراي آن شروع مي شود مانند نوري به بسياري از نابساماني ها و مشكلات مي تابد و آنها را نمايان مي سازد. خطايي كه معمولا در چنين فضايي به وجود مي آيد اين است كه همه فكر مي كنند اين مشكلات به خاطر اجراي اين سياست اصلاحي است و لذا به آن سياست اعتراض مي كنند درحالي كه واقعيت اين است تا زماني كه اصلاحاتي صورت نگيرد مشكلات به صورت شفاف نمايان نمي شود. در اين مورد تا زماني كه نرخ ارز يكسان نشده و قيمت خارجي پول غيرواقعي و چند نرخي است بسياري از بخش هاي اقتصادي غيركارآمد، بسياري از رانت خواري هاي مرسوم و متداول و ظاهرا مشروع و نظاير آن از چشم همه پنهان مي ماند و به محض شروع اجراي اين سياست مشكلات يكي پس از ديگري رخ مي نمايد. بنابراين بايد در اين خصوص به دو نكته توجه داشته باشيم. اول اينكه انتظار نمايان شدن اين مشكلات را داشته باشيم و از آنها نهراسيم و آنها را به عنوان معلول اين سياست نگيريم و دوم اينكه به جاي برخورد اعتراض آميز و تبديل آن به درگيري هاي سياسي سعي در فراهم كردن فضاي سياسي مناسب بكنيم تا در پرتو آن به راه حل هاي بهتري دست پيدا كنيم. - 4 در ادبيات اقتصادي هرگاه سخن از چنين اقدامات اصلاح گرايانه مي شود معمولا مجريان سياسي اين اقدامات را نسبت به گروه هايي كه منافع شان با اين اقدام به خطر مي افتد هشدار مي دهند. اصطلاحا مي گويند كه در هر وضعيت اقتصادي مفروض يك سري منافع معين و سرمايه گذاري شده ( ) 1 وجود دارد كه به محض تغيير وضعيت دارندگان اين منافع نه تنها در برابر تغيير مقاومت مي كنند كه به تحميل اعتراض كنندگان پيوسته و با تبليغ يا حتي بزرگنمايي مشكلات تلاش مي كنند اقدام اصلاح گرايانه رانامناسب جلوه دهند و يا لااقل ادعا كنند كه زمينه هاي انجام آن هنوز آماده نيست زيرا اين اقدام به از دست رفتن منافع آنان منجر شده است. سياست يكسان سازي نرخ ارز از اين دست اقدامات است. - 5 يكسان سازي نرخ ارز رابطه تنگاتنگي با رژيم تجارت خارجي دارد. واقعيت اين است كه رژيم تجارت خارجي كشورمان از منظرهاي گوناگون دچار نابساماني هاي زيادي است. ازجمله يكي از مهمترين آنها كه ارتباط بسيار نزديكي با اين سياست دارد مبحث شيرين! واردات است. واردات مقوله اي است كه از يك سو به لحاظ تامين غذا، مايحتاج عمومي، مواد اوليه و تجهيزات صنعتي اهميت پيدا مي كند و از سوي ديگر به خاطر امرار معاش واردكنندگان زيادي كه گروهي از آنان نيز در محدوده همان دارندگان منافع معين سرمايه گذاري تعريف مي شوند قرار دارند. اقتصاد سياسي كشور ما به ويژه بعد از انقلاب اسلامي بارها شاهد اين بوده كه براي تصحيح فرآيند واردات تلاش هايي صورت گرفته ولي به ويژه به خاطر منافع تعريف شده بالا به سرانجام نرسيده است. چنين وضعيتي منجر به اين شده كه واردات كشور نه از يك كانال بلكه از كانال هاي بسيار متعددي انجام شود. مسير عمومي واردات كشور در بسياري مواقع تحت تاثير انواع مسيرهاي ديگر قرار گرفته است. هرگاه تلاش به عمل آمده كه واردات كشور به نحوي شفاف شده و زمينه محدود كردن يا متناسب كردن آن با ميزان درآمدها فراهم گشته، بلافاصله مسيرهاي وارداتي فرعي چنان فعال شده و يا كانال هاي جديدي ابداع شده كه مسير عمومي واردات را تحت الشعاع قرار داده و مالا ميزان تقاضا براي ارز را به شدت افزايش داده و موجب بروز مشكلات را فراهم كرده است. تجربه سال 72 نشان مي دهد كه در طول 7 ماه اول سال سياست هاي تدوين شده واردات را محدود و متناسب با درآمدها تعريف كرده بود اما در اثر فشارهاي مختلف يكي از كانال هاي فرعي واردات به نام اصطلاحا بدون انتقال ارز ناگهان چنان باز شد كه تقاضا براي ارز را به طور غيرمتعارفي بالا برد و موجب اخلال در سياست ها را فراهم كرد. البته گفتني است كه معمولا اين مسيرهاي جديد و فرعي با شعارهاي ظاهرالصلاح مانند كمك به توليد و تامين مايحتاج مردم انجام مي شود ولي معلوم نيست كه بيشتر تامين كننده منافع ملي مردم است يا دارندگان منافع معين سرمايه گذاري شده! در اين مختصر در پي تحليل رژيم تجاري و يا اتفاقات سال هاي پيشين نيستيم اما لازم است بدانيم كه سياست يكسان سازي نرخ ارز با بازگذاشتن مسيرهاي گوناگون واردات تحت عناوين و شعارهاي مختلف فريبنده و نابسامان گذاشتن فرآيند واردات سازگار نيست و بايد به تدريج و با آهنگ مناسب سعي در محدود كردن مسيرهاي واردات و تعريف و تحديد چارچوب آنها نمود. ( )Interest 1 Vested ادامه دارد