Hamshahri corpus document

DOC ID : H-801011-53456S1

Date of Document: 2002-01-01

سهم ما در توليد علم ناچيز است! پژوهشي در خصوص كيفيت علوم پايه در كشور; با نگاهي به علم شيمي اشاره: در اين نوشتار، گزارش كوتاهي درباره كيفيت علوم پايه كشور فراهم آمده اين است پژوهش طبق معيارهاي رايج علم سنجي (Scientometry) از طريق سنجش عملكرد نخبگان علمي كشور (در اينجا اختصاصا شيميدانان ) توسط سه تن از پژوهشگران برجسته كشور; محمد نبي سربلوكي، دكتراي شيمي و فوق دكتراي بيوفيزيك (دانشگاه تهران ) سيد، مرتضي مهرداد، دكتراي شيمي آلي (دانشگاه شهيد بهشتي ) و اكبر حيدري، دكتراي شيمي آلي (دانشگاه تربيت مدرس ) طي حدود يك سال انجام گرفته است. البته اهل علم مي دانند كه در سطح جهاني مجلات معروفي چون Nature و يا Science و.... وجود دارند كه همه هفته چنين بحث و بررسي هايي را به عموم دانشوران عرضه مي دارند، اما متاسفانه مشابه آنها در كشور ما وجود ندارد. اهميت بررسي اين گونه مسائل در سطح جهاني به جايي رسيده كه مجله اي تحت عنوان علم سنجي ( Scientometrics) به وجود آمده است و اكنون نزديك به چهل سال است كه موسسه اي به نام موسسه اطلاعات علمي (Information scientific for Institute) در شهر فيلادلفياي آمريكا براي پرداختن به چنين مسائلي داير شده است و گزارشها و اطلاعات ارزنده خود را با بهاي گزاف به فروش مي رساند و متوليان امر نيز مجبورند اطلاعات مربوط به كشورمان را از آنچه آن موسسه تهيه كرده بگيرند و آن را منبع موثق بدانند! در ايران هم، معدودي كميته در وزارت علوم و ديگر سازمانها با بودجه هاي اختصاصي، مسئول پرداختن به چنين مسائلي در كشور هستند. اما متاسفانه هيچ سازماندهي فراگيري كه به طور پيوسته و پيگير در ارتباط با عموم دانشگاهيان و اهل علم باشد، وجود ندارد و اطلاعات و گزارشهاي اين كميته ها جزدر حلقه هاي محدود، توزيع نمي شوند و در دسترس همه دانشگاهيان و اهل علم قرار نمي گيرند. براي نمونه، معاونت پژوهشي دانشگاه تربيت مدرس، به همت خود فهرستي از استادان ايراني كه بيش از ده مقاله بين المللي طي هشت سال ( ميلادي ) 20001993 داشته اند، تهيه و به طور محدود در دانشگاهها پخش كرده كه به اعتراف مسئولان، كاري ناقص بوده است. بنابر اين پژوهشگران به ناچار حاصل تلاش اين بررسي داوطلبانه و ضروري را كه بدون هيچ كمك مالي از سازماني خاص تهيه كرده اند، از طريق يك رسانه همگاني به عموم هم ميهنان به ويژه دانشگاهيان و علاقه مندان علم و عزت كشور تقديم كرده اند و اميدوارند از اين طريق گامي هر چند كوچك در روشن كردن برخي مسائل حياتي در حيطه وضعيت علمي كشور برداشته شود. مقاله و مجله علمي سخن ما درباره مقاله ها و مجله هاي علوم طبيعي است. يك مقاله علمي معمولا در نتيجه يك پژوهش منطقي چند ساله ژرف و متمركز ( نظري، عملي يا مختلط ) توسط يك يا چند نفر، در يك موضوع تازه و يا با رويكردي جديد و دستيابي به نتايجي تازه در سطح جهاني، تهيه و انتشار مي يابد. مثلا، ممكن است شيميدان يك ماده شيميايي موجود را از گياهي كشف و يا يك داروساز اثرات دارويي يك ماده را به اثبات برساند و... كساني كه آن كار را كرده اند، براي اطلاع ديگران از اين گونه دستاوردها (فرايند كشف آن ماده شيميايي يا دارو ) يك مقاله مختصر و مفيد تهيه و آن را در يكي از مجله هاي تخصصي موجه منتشر اين كنند گونه مجله ها هم هر يك هيات تحريريه اي مركب از جمعي دانشمند دارند كه گزارش واصله را مطالعه و با كمك ديگر متخصصان كه در آن خصوص تبحر دارند، مقاله را ارزيابي و در مورد تازگي و صحت و سقم نتايج آن، تحقيق و داوري مي كنند و پس از انعكاس نظريات داوران و رفع شبهات، چنانچه مطالب معقول و درست باشد، مقاله را پذيرفته و در غير اين صورت آن را رد در مي كنند حال حاضر اين كار بين دو ماه تا يك سال طول مي كشد. علاوه بر مجله هاي علمي اين چنيني، كه ممكن است در هركشور به زبان ملي و بومي خود منتشر شود، معمولا كشورها مي كوشند تا مجله هاي علمي ممتاز خود را به يكي از زبانهاي بين المللي (در حال حاضر انگليسي ) منتشر كنند و به همراه مقالات بومي، مقاله هايي از دانشوران ديگر كشورها را نيز در آنها به چاپ رسانند، تا وجهه بين المللي به پيداكنند اين ترتيب، امروزه شاهد فهرستي نزديك به ده هزار مجله بين المللي در سطح جهاني هستيم كه در آن ميان، تنها چهار نشريه متعلق به ايران است. براي اين كه يك نشريه وجهه بين المللي پيدا كند، بايد از عهده انجام شرايط بسيار سختي برآيد; سردبير آن يك فرد عالم و شناخته شده در سطح جهاني باشد، هيات تحريريه آن نيز افرادي عالم و حتي الامكان از كشورهايي مختلف و مقالات آن بديع، اصيل و با كيفيت باشد و مولفان مقالات آن همگي از يك كشور نباشند، همچنين است شرايطي ديگر مانند گستردگي مخاطبان، به طور منظم و مطابق تاريخ چاپ و توزيع شدن و... بنابر اين انتشار يك مقاله يا يك مجله بين المللي، كار ساده اي نيست. امروزه انتشار يك مقاله علمي دست كم مستلزم سه سال تلاش سخت و پررقابت است. در حال حاضر، اين گونه مقاله ها در نتيجه پژوهشهاي دانشجويان دوره هاي دكترا (وتا حدي كارشناسي ارشد ) و بخشي هم در نتيجه اجراي طرحهاي پژوهشي در مراكز پژوهشي جهان حاصل مي شوند. چنانچه اشاره شد كار هيات هاي تحريريه مجله هاي علمي، بررسي و داوري درباره مقاله هاي دريافت شده خود به است مرور زمان همين نگرش قضاوتمندانه به ناچار درباره عملكرد و كيفيت كار دانشوران و خود مجله ها نيز اعمال شده و مي شود و ما امروز شاهد استفاده از آنها در انتخاب برندگان جوايز علمي و نيز در استخدام افراد و پيدايش انواع رتبه بندي ميان مجلات علمي بين المللي هستيم كه مختصرا به شرح آن خواهيم پرداخت. به عبارتي ديگر، اگر پذيرفته شود كه در جهان امروز علم به منزله يك كالا درآمده، طبيعي خواهد بود كه براي سنجش آن هم مقياسي اختراع شده باشد. علم سنجي (Scientometrics) منظور سنجش وضعيت علمي است. طبيعي است كه شاخص ها و سنجه هاي متعدد و گوناگوني براي يك چنين كاري لازم است; مانند تعداد دانشوران و دانشجويان، تعداد دانشگاهها و مراكز پژوهشي، امكانات و بودجه هاي مربوطه، تعداد كتب، مجلات و مقالات علمي منتشره در هر سال، سهم علم در تامين بهداشت و سلامت، توليد و رشد اقتصادي و نوآوري هاي صنعتي و اجتماعي، اختراعات ثبت شده، اختراعات سودمند، تعداد جوايز علمي بين المللي و.. طبيعي است كه يك چنين بررسي ارزيابي كار يكي دو سه نفر آن هم در مدتي كوتاه نيست و سازمان و برنامه عريض و طويل با زمان كافي طلب مي كند. از اين رو در اينجا ما تنها به يك بررسي كوتاه از وضع انتشارات علمي برخي نخبگان شيمي، براساس معيارهاي مورد قبول جهاني، مي پردازيم. زيرا، گمان داريم هنگامي كه موقعيت بهترين ها روشن شد، تصوير كلي وضعيت علمي ميهن ما نيز به خوبي هويدا مي شود. سرراست ترين سنجه ها (معيارها ) عبارتند از: شمار دانشوران، شمار و كيفيت مجلات علمي، شمار آثار (مقاله هاي ) علمي بين المللي و كيفيت و اثرگذاري آنها در عرصه جهاني. با توجه به شمار مقالات علمي كشور (روزنامه ايران، /5/80 29صفحه ) 9 اكنون براي بررسي كيفيت مقالات از ضريب سنجه هايي مانند تاثير (factor impact) كه نشان دهنده اهميت يك مجله از لحاظ اعتبار واهميتش درسطح دنيااست و تعداد ارجاعات يا استنادها (Citations) كه، نشان دهنده اهميت يك مقاله از ديد ساير همكاران و محققان در سطح جهان است و نيز اعتبار و اهميت استنادها، بهره مي گيريم. - 1 ضريب تاثير (factor impact) مجلات مجلات علمي جهان را از لحاظ استقبالي كه از آنها در سطح جهاني مي شود و اثري كه بر جامعه علمي و پيشرفت مي گذارد، درجه بندي كرده اند. سنجه اي كه براي اين كار ابداع شده و به كار مي رود ضريب تاثير نام دارد و منظور آن عبارت است از تعداد دفعات استنادمقالات مندرج در يك سال مورد نظر به مقالات دو سال گذشته آن مجله، تقسيم بر تعداد مقالات مجله در آن دو سال. حتي فاصله زماني نخستين استناد از زماني كه يك مقاله انتشار يافته نيز مدنظر قرار مي گيرد (چون نشان دهنده اهميت موضوع و مقاله از ديد دانشوران متخصص تلقي مي شود. ) بر اين اساس، امروزه فهرست هاي متعددي از ضرايب تاثير توسط چند سازمان علمي جهان، از جمله موسسه در ISI دسترس است كه مقايسه آنها، تفاوت چشمگيري ميان آنها را نشان نمي دهد. در فهرست (JCR)Report Citation Journal موسسه ISI حدود 6000 عنوان مجله (و فهرست مفصل تري حاوي 9000 عنوان )از سراسرجهان در زمينه هاي علوم، مهندسي، پزشكي با ضريب تاثيرهايي /0تا 006بين حدود 40 وجود دارد كه از ميان آنها تنها چهار مجله با ضريب تاثيرهايي كمتر /0 3از متعلق به ايران است. (مجله چهارم هنوز رسما در فهرست نيامده است. ) چنين ارزيابي هايي همه ساله انجام مي شود ومعمولا ضريب تاثير مجلات زياد تغيير در نمي كند عرف بين المللي، مجلاتي كه ضريب تاثيرشان بيشتر باشد، داراي اهميت علمي فراوانتري هستند. اما در رشته هاي آستانه مختلف، اين ضريب تاثير متفاوت است، مثلا در رشته فيزيك، مجلات با ضريب تاثير 2 به بالا و در علوم پايه زيستي ضريب تاثير به 4 مجلات بالا بسيار معتبرشناخته مي شوند. البته به رغم پذيرش جهاني ضريب تاثير ايراداتي هم بر آن وارد است. از جمله اين كه، اتفاق مي افتد (هر چند بندرت )كه يك مجله صرفاتبليغاتي مانند Acta Aldrichchimica ضريب تاثير خوبي داشته باشد البته، اين امر هيچ از اهميت علمي اين مجله نمي كاهد، زيرا مقالات مندرج در آن توسط مشهورترين شيميدانان نوشته و مورد استناد بسياري ديگر از آنها قرار مي گيرد، از طرف ديگر به علت تعداد كم مقالات منتشر شده در اين گونه مجلات، ضريب تاثيربه واسطه كم شدن مخرج كسر آن مقادير بزرگتري را به خود اختصاص مي دهند. مورد ديگر اينكه، مجله هايي مانند Nature و كه Science مجلات علمي فراگير هستند، وضعشان با مجلات تخصصي تر فرق مي كند. وانگهي اين مجله ها علاوه بر حاوي مقاله هاي تحقيقي، مقاله هاي مروري و اخبار و اظهار نظرهاي عمومي مي باشند كه طيف وسيعي از خوانندگان را در بر مي گيرد. در مقابل ممكن است مجله هاي علمي بسيار خوبي به زباني غير از انگليسي منتشر شود وچون خواننده اش كمتر از مجله مشابه انگليسي آن است، كمتر مورداستناد قرار گيرد و درنتيجه ضريب تاثير كمتري نصيبش شود. در اگر ضمن، مجله اي به زبان انگليسي از كشوري چون ايران منتشر شود و به دليل نارسايي هاي مالي و تبليغاتي نتواند در سطح وسيعي از كشورها معرفي شود، هر اندازه هم كه از لحاظ كيفيت ممتاز باشد، باز گمنام مي ماند و ضريب تاثير پاييني را به خود اختصاص مي دهد. كثرت آثار دانشوران شمار مقالات علمي هر كشور، يكي از شاخص هاي توانمندي علمي آن تلقي مي شود. مثلا در فهرستي كه چندي پيش توسط جامعه شيميدانان آمريكا (ACS) درمورد يكصد تن از شيميدانان تراز اول جهان انتشاريافت، ديده مي شود كه نفر اول آقاي آدريان مقاله 152باكس با در فاصله سالهاي 1981 تا 1997 است. ايشان يكي از پديدآورندگان روش مهم موسوم به ان. ام. آر (NMR) است كه امروزه در پزشكي به نام ام. آر. آي (MRI) به كار مي رود. نفر شصت و هشتم در اين فهرست داراي 1651 مقاله در همين دوره و نفر صدم يعني آقاي استوارت تنها ده مقاله در همين دوره انتشار داده است! شكل ( ) 1 چنانچه مشخص است، تنها تعدادمقالات نمي تواند ملاك باشد، بلكه كيفيت هر مقاله بسيار اهميت دارد. زيرا چه بسيار شيميداناني كه درهمين فاصله زماني، صدها مقاله انتشار داده اند، اما نام ايشان در اين فهرست يكصد نفره ديده نمي شود. دراولين فهرست منتشر شده توسطمعاونت پژوهشي دانشگاه تربيت مدرس، درباره محققان كشور كه طي هشت سال 2000 1993 تا بيش از ده مقاله بين المللي داشته اند براي نفر اول (يك شيميدان ) مقاله و 127 براي نفر يكصدو بيستم 10 مقاله ذكر شده است. يكي از اشكالات اين فهرست اين است كه نام برخي افراد ديگر كه مي توانستند در آن قرار گيرند، از قلم افتاده است. ولي اشكال اساسي آن نپرداختن به كيفيت مقالات افراد به طور كلي است وبالاخره اين كه چون خيلي از مقالات نام چندين نفر را به عنوان مولف در صدر خود دارند، نسبت دادن آنها به يك شخص خاص (دست كم در برخي موارد )چندان موجه به نظر نمي رسد. استناد ديگر محققان به مقالات (Citations) طبيعي است كه هر چه يك مقاله توسط ديگر دست اندركاران وهمكاران مورد استفاده قرار گيرد، بيشتر مورد استناد و ارجاع قرار مي گيرد (معمولا در فهرست مراجع مقاله اي كه بعدا يك محقق ديگر تهيه وانتشار مي دهد )بنابر اين، تعداد دفعاتي كه مقاله اي از يك فرد طي يك سال توسط ديگران مورد ارجاع واستناد قرار مي گيرد، شاخص معتبري براي اهميت و كيفيت آن مقاله شناخته مي شود. براي نمونه، در فهرستي كه از سوي جامعه شيميدانان آمريكا در مورد يكصد نفر شيميدان تراز اول جهان انتشار يافته، تعداد دفعاتي كه به 152 مقاله نفراول استناد شده 21655 و براي ده مقاله نفر صدم 6050 استناد ذكر شده است. (شكل ) 2 هنگام توجه به استنادهاي مقالات، مي بايست به تعداد نويسندگان يك مقاله توجه كرد. چون طبيعي است مقالاتي كه چند نويسنده دارند، استنادهاي بيشتري پيدا مي كنند. لذا مناسب است كه استناد به خود و استناد دوستان هموطن را از استنادهاي ديگراني كه از بيرون كشور داده اند، جدا كرد. زيراتنها به اين صورت است كه كيفيت و شهرت يك مقاله بومي در سطح بين المللي مشخص مي شود. يك نكته مهم ديگر در شمارش استنادها تشابه اسمي ميان افراداست. براي نمونه، ممكن است نام و نام خانوادگي دو نفر عينا مثل هم باشدو در نتيجه جمع استنادهاي آنها براي هر كدام از آن دو نفر به حساب مي آيد و آخرين نكته مهم در استنادها اين كه، مرسوم است كه تنها استنادهاي مجلات بين المللي را مورد توجه قرار مي دهند، نه استنادهايي كه در كتابهاي درسي و تخصصي ظاهر بنابر مي شوند اين، استنادهاي ظاهر شده درمجلات خود براي پي بردن به اهميت محتواي مقالات بسنده مي كند. شكلهاي ( ) 3 ( ) 4 و ( ) 5 وضعيت كمي و كيفي آثار برخي از شيميدانان برجسته كشور (برگرفته از فهرست يكصد و بيست نفري دانشگاه تربيت مدرس ) را از نظر تعداد تعداد مقالات، كل ارجاعات و ارجاعات خارجي نشان مي دهد. البته باز براي مقايسه عملكرد شيميدانان در كشوري چون ايران، لازم است امكانات و بودجه هايي كه در دسترس افراد هست را نيز در نظر گرفت كه اين موضوع با سايرمطالب، مانند داشتن يا نداشتن دوره هاي دكترا، تعداد دانشجو، تعداد نويسندگان هرمقاله و... آنچه پيش از اين اشاره شد، كار را قطعا پيچيده تر مي كند (4 3 شكلهاي و) 5 ادامه دارد نمودار ( ) 5 در شماره فردا چاپ خواهد شد.