Hamshahri corpus document

DOC ID : H-800220-51409S1

Date of Document: 2001-05-10

شقايق طناز، گياه دارويي زيبا در آمد: گياهان كه سومين بعد محيط طبيعي را تشكيل مي دهند، با ساختي پيچيده تر از اقليم و خاك در زمين پديدار شده و به عنوان يكي از منابع مهم اكوسيستم ها، نقش عمده اي را در زندگي موجودات زنده، حفظ طبيعت و تعادل زيستي ايفا نموده است. انسان از هزاران سال پيش از منابع گياهان براي رفع نيازمنديهاي خود استفاده نموده و گياهان همواره از منابع مهم تغذيه براي او به شمار مي آمدند. گستره ايران زمين با برخورداري از شرايط مختلف و متنوع آبوهوايي، اقليمي و توپوگرافي داراي گوناگوني و غناي گياهي بسيار بالايي است كه در نوع خود كم نظير مي باشد. به واسطه تنوع عوامل فيزيكي، پوشش هاي گياهي نواحي مختلف ايران از نظر گونه اي از يكديگر متمايز شده اند. در اين ميان گياهان دارويي نيز از تنوع و فراواني بسيار بالايي برخوردار بوده و در كشور ما از ديرباز مورد استفاده مردم قرار مي گرفته است. يكي از مهمترين گياهان دارويي ايران گياهي است به نام شقايق طناز با نام Baracteatumعلمي Papaver كه در برخي از منابع با نامهاي خشخاش كبير و خشخاش سياه نيز آمده است. اين گياه بومي ايران بوده و در برخي از نقاط رشته كوه البرز نظير دامنه هاي مختلف قله دماوند و گردنه لاوشم در حوزه آبخيز نورود در استان مازندران و برخي از نواحي غرب ايران رويش دارد. مهمترين رويشگاه اين گياه از لحاظ وسعت و تراكم در البرز مي باشد، ولي در مجموع پراكنش و فراواني اين گونه در ايران بسيار محدود مي باشد. اين گونه گياهي در ارتفاع 24002300 متري از سطح دريا در منطقه البرز رويش دارد. ارتفاع اين گياه 12550 سانتيمتر و گلهاي آن در ارتفاعات پايين تر در اواخر ارديبهشت ماه و در ارتفاعات بالاتر در اواخر خردادماه ظاهر مي شود. گلهاي آن به رنگ قرمز ارغواني است كه لكه سياهي در قاعده گلبرگ هاي آن نيز مشاهده مي شود. منظره رويشگاه اين گونه در موقع گلدهي بسيار زيبا و دلفريب بوده و افرادي كه در دوره گلدهي اين گياه به منطقه رينه، لار و كوه دماوند مسافرت مي نمايند، منظره زيبا و فرح بخش رويشگاه اين گونه را كه همانند فرشي سرخ رنگ مي باشد، مشاهده مي نمايند. نتايج يافته هاي تحقيقاتي نشان مي دهد كه اين گياه يكي از منابع غني تبائين مي باشد. از كپسول نارس آن بر اثر تيغ زدن شيرابه اي خارج مي گردد كه برخي از تركيبات آنها در پزشكي و به خصوص در درمان معتادين به هروئين اهميت دارد و از آنجا كه اين گياه يكي از منابع مهم تبائين مي باشد، امروزه نظر مراكز علمي جهان به سوي اين ثروت ملي جلب شده است و از طريق سمينارها و كنگره هاي جهاني بر توسعه كشت اين گياه به منظور بهره برداري براي معالجه معتادين به هروئين و ساير موارد ديگر تاكيد شده است. تصور عام بر اين است كه اين گياه همانند ترياك عمل مي كند و حتي در قبل از انقلاب از طريق مراجع انتظامي به گمان اين كه از اين گياه ترياك استخراج مي گردد، نسبت به از بين بردن گياه در عرصه طبيعي اقداماتي نيز صورت گرفته بود. يكي از اهالي روستاي ناندل در دامنه شمالي قله دماوند در اين زمينه مي گفت كه در قبل از انقلاب از طريق پاسگاه براي از بين بردن اين گياه به منطقه آمده بودند و به طور دسته جمعي به كندن كپسول هاي گياه اقدام نمودند و كپسول ها را قطع و در روي زمين ريختند. ولي غافل از اينكه در زمان معدوم نمودن گياه، كپسول هاي آن رسيده بودند و به واسطه قطع آن، بذور آن در مناطق مختلف پراكنده شد و در سال آينده عرصه بيشتري توسط اين گياه اشغال شد. اين سوء تفاهم كه ناشي از بعضي شايعات غلط بود، برطرف شد و اكنون مشخص شده است كه اين گياه، اثر دارويي و درماني دارد و به هيچوجه داراي خاصيت تخديري نمي باشد. دانه اين گياه حاوي روغني مي باشد كه از نظر خواص فيزيكو شيميايي قابل استفاده غذايي و دارويي مي باشد. اين دانه ها فاقد الكولوئيد بوده و از آن مي توان به صورت محلول در آب به عنوان نرم كننده و ملين استفاده نمود. در منطقه دماوند مردم محلي از دانه هاي كوبيده اين گياه به همراه شكر در فصل زمستان استفاده مي نمايند و معتقدند كه بسيار نيروبخش مي باشد. با توجه به اهميت اين گياه از جوانب مختلف، متاسفانه دخالت انسان به انحاي گوناگون در رويشگاه هاي طبيعي اين گونه با ارزش موجب تقليل جمعيت آن در نواحي مختلف به خصوص در دامنه هاي قله دماوند شده است. برخي از كوهنوردان در مسيرهاي كوهنوردي اين گياه را به سبب زيبايي خاص آن قطع مي كنند و يا كپسول هاي نارس آن را از گياه جدا مي كنند. اين عمل ضمن تضعيف ساختار گياه، تكثير آن را از طريق بذر دچار مشكل مي سازد و در صورت تكرار منجر به نابودي گياه خواهد شد. حتي برخي از افراد محلي به طور بي رويه به قطع كپسول هاي رسيده براي استفاده از دانه هاي آن، اقدام مي كنند كه اثرات زيانبار آن در عرصه هاي مختلف رويشگاه هاي اين گونه به صورت كاهش جمعيت به خصوص در برخي نقاط دامنه جنوبي كوه دماوند و گردنه لاوشم مشاهده مي شود. در اين زمينه به منظور جلوگيري از بهره برداري بي رويه از اين ثروت ملي و بسيار با ارزش و حفظ، احيا و بهره برداري معقولانه از اين گياه بايد با برنامه ريزي اصولي از طريق سازمان ها و نهادهاي اجرايي و تحقيقاتي اقدام نمود. در شرايط فعلي قرق بخشي از رويشگاه هاي اين گونه به منظور كارهاي تحقيقاتي و تحقيقات در زمينه كشت و پرورش آن در نقاط مختلف ضروري به نظر مي رسد. اجتماع عظيم گياهان تحت شرايط فعلي حاكم بر زمين به وجود نيامده بلكه در دورانهاي مختلف زمين شناسي تشكيل و تكوين در يافته اند طبيعت تا وقتي كه انسان به نحو موثري در صحنه آن ظاهر نشده، همواره تعادل بين خاك، اقليم، رستني ها و ساير موجودات زنده برقرار مي باشد. بشر از هزاران سال پيش براي رفع نيازمنديهاي خود از منابع طبيعي استفاده نموده است. اين بهره برداري همواره به نحوي در تغيير اكوسيستم و از بين بردن تعادل زيستي موثر بوده است. شواهد نشان مي دهند كه دخالت انسان در طبيعت در اغلب موارد نظم اجزاي تشكيل دهنده آن را بر هم زده كه در نتيجه محيطهاي طبيعي دستخوش تغيير گرديده اند. براي حفظ و احياي محيطهاي طبيعي بايد همت گماشت و براي بهره برداري از محيطهاي طبيعي بايد هوشيارانه گام برداشت. حسن قليچ نيا - عضو هيات علمي مركز تحقيقات منابع طبيعي مازندران