Hamshahri corpus document

DOC ID : H-800216-51356S2

Date of Document: 2001-05-06

جشن شكوهمند واژه ها در غزل هاي شاعر شيراز به بهانه انتشار نسخه اي كهن از اشعار حافظ شرح شكن زلف خم اندر خم جانان كوته نتوان كرد كه اين قصه درازست در سرزمين پهناور زبان و ادبيات فارسي، شهرت هيچ ديواني به پاي ديوان حافظ نمي رسد. كثرت نسخه هاي خطي بر جاي مانده از ديوان حافظ خود بهترين گواه اين مدعاست. در هفت هشت دهه گذشته نسخه هاي كهن متعددي از ديوان حافظبه دست آمده و به چاپ رسيده است و دور نيست كه در آينده نيز نسخه هاي ديگري به دست آيد. تازه ترين رويداد در اين زمينه پيدا شدن كهن ترين نسخه نسبتا كامل از ديوان حافظ مورخ سال 803 قمري است كه دركتابخانه ابوريحان بيروني، وابسته به موسسه شرق شناسي تاشكند، نگهداري مي شود. اين نسخه خطي اساس چاپ تازه اي از ديوان حافظ قرار گرفته است كه به كوشش آقايان سيدصادق سجادي و علي بهراميان همراه با توضيح واژه ها و معناي ابيات از آقاي كاظم منتشر برگ نيسي، شده است. قدمت نسخه نو يافته، توضيحات جامع زير هر غزل، اعراب گذاري متن ديوان و كيفيت چاپ، اثري را پديد آورده است كه درنوع خود بي نظير است. براي آنكه علاقه مندان ديوان خواجه شيراز، تصوير روشنتري از چاپ حاضر داشته باشند، به توضيح ويژگي هاي مختلف آن مي پردازيم: نسخه خطي نويافته را كاتبي به نام برهان بن غياث كرماني در قمري 803سال براي يكي از امرا و صاحبمنصبان آن روزگار استنساخ كرده است كه از او با لقب مجدالدوله والدين ياد كرده است. از آنجا كه حافظ، بنا به روايت مشهور در سال 792 قمري درگذشته است بنابر اين نسخه خطي حاضر كم و بيش 11 سال پس از درگذشت او كتابت شده است و تا به امروز قديمي ترين نسخه نسبتا كامل از ديوان حافظ به شمار مي آيد. شمار غزل هاي ديوان حافظ در نسخه هاي خطي كهن متفاوت است. معمولاهر چه نسخه كهن تر باشد تعداد غزل ها كمتر است، مثلا نسخه معروف مرحوم سيدعبدالرحيم خلخالي قمري 827مورخ كه نخستين بار در آبان شمسي 1306ماه به همت او به چاپ رسيد و بعدها اساس طبع قزويني - غني قرار گرفت ( شمسي ) 1320 شامل 495 غزل است اما مثلانسخه 822 قمري متعلق به كتابخانه توپقاپوسراي اسلامبول غزل 442 دارد يا در نسخه مورخ قمري 818 حيدرآباد هندوستان 415 غزل ثبت شده است و يا نسخه مورخ 813 قمري كتابخانه اياصوفيه 455 غزل دارد. نسخه حاضر شامل 407 غزل غيرمكرر و 4 قصيده و 23 قطعه و 1 23 رباعي و ترجيع بند است كه نواقص آن عمدتا براساس چاپ قزويني - غني و با توجه به چاپ هاي خلخالي و خانلري و سايه برطرف شده است، به گونه اي كه ديوان حافظ انتشار يافته شامل 511 غزل شده است. در اين نسخه خطي روايت هاي تازه و بسيار جالبي از برخي بيت هاي حافظ آمده است كه در اينجا به نقل دو نمونه از آنها اكتفا مي كنيم: - 1 در غزل دوش پنهان گفت با من كارداني تيز هوش بيتي هست كه روايت معروف آن چنين است: بربساط نكته دانان خودفروشي شرط نيست يا سخن دانسته گو اي مرد عاقل يا خموش اما در اين نسخه روايت چنين است: در بساط نكته دانان خودفروشي شرط نيست يا سخن سربسته گو اي مرد عاقل يا خموش و پيداست كه سربسته بسيار مناسبتر از دانسته است، زيرا بيت مي گويد كه درمحضر آدم هاي نكته سنج، خودنمايي و اظهار فضل شرط ادب نيست و در چنين محضري عاقل كسي است كه به صورت اشاره و پوشيده و مختصر سخن بگويد. همان گونه كه در توضيح زير غزل آمده، مضمون اين بيت يادآور مثل معروف العاقل يكفيه الاشاره (عاقلان را يك اشارت بس بود، درخانه اگر كس است يك حرف بس است ) است; وگرنه انسان عاقل قاعدتادانسته سخن مي گويد. - 2 در غزل كنار آب و پاي بيد و طبع شعر و ياري خوش بيتي هست كه روايت معروف آن چنين است: مي يي در كاسه چشم است ساقي را بنا مي زد كه مستي مي كند با عقل و مي بخشد خماري خوش روايت اين بيت در نسخه حاضر چنين است: مي يي در گله چشم است ساقي را بناميزدكه مستي مي كند با عقل و مي بخشد خماري خوش اين روايت بسيار مهم است، نه تنها از اين نظر كه شاهد تازه اي براي گله ( به معناي مردمك چشم )به دست مي دهد، بلكه بخصوص از اين نظر كه تكليف معناي بيت ديگري از ديوان حافظ را براي هميشه و به طور قطعي روشن مي كندو آن بيت اين است: قياس كردم و آن چشم جاودانه مست هزار ساحر چون سامريش در گله بود همان گونه كه در توضيح زير غزل آمده معنا و تلفظ واژه گله در اين بيت حافظ بارها موردبحث قرار گرفته است. برخي آن را گله به معناي رمه، گروهي از حيوانات كه در يك جا چرا مي كنند دانسته اند و برخي آن را گله به معناي شكوه و شكايت گرفته اند. اما اين معاني قانع كننده واژه نيست گله در اينجا صورت ديگري از گله به معناي مردمك چشم، سياهي چشم است و به اين ترتيب بيت مورد نظر معناي درست و منطقي خود را پيدا مي كند. معنايي كه برگ نيسي براي اين بيت نوشته چنين است: مقايسه كردم و دريافتم كه سياهي آن چشم افسونكار خمار چنان جادويي داردكه گويي نيروي هزارجادوگر چيره دست مانند سامري را در خود جمع كرده است. توضيحاتي كه زير هر غزل آمده شامل معناي واژه ها و اصطلاحات گوناگون و معناي بيت هاست. هيچ بيت دشواري ناديده گرفته نشده است و در عين حال از تفسير شخصي پرهيز شده تفسير است كاري است كه خواننده شعر حافظ خود بايد به آن بپردازد و براي اين منظور همه اطلاعات لازم در اختيار او گذاشته شده است. بسياري از واژه ها در زبان شعر، گذشته از معناي حقيقي خود، به يك يا چند معناي مجازي به كار مي روند. همه معاني مجازي متناسببا متن غزل توضيح داده شده است، مثلا واژه لعل در شعرحافظ علاوه بر معناي حقيقي خود (سنگ قيمتي سرخ رنگ )به معناي لب معشوق و اشك گاه خونين و نيز شراب به قرمز كار رفته همچنين است هر جا كه حافظ واژه اي را به گونه اي دوپهلو به كار برده است (ايهام ) به هر دو معنا اشاره شده و گاه 2 يا 3 معنا براي يك بيت ذكر شده است. در اين توضيحات نكات جالبي ديده مي شود كه مستقيما از خود بيت به دست نمي آيند و خواننده امروز بدون دانستن آنها در فهم معناي بيت با مشكل مواجه مي شود. مثلادر توضيح بيت: كشته چاه زنخدان توام كز هر طرف صد هزارش گردن جان زير طوق غبغب است علاوه بر معناي تك تك واژه ها وتركيبات و معناي بيت، مي خوانيم: در پسند آن روزگار يكي از ويژگي هاي زن دلخواه داشتن اندامي فربه و گوشتالود بود. پيداست كه امروزه ديگر گوشتالود بودن از معيارهاي زيبايي به حساب نمي آيد و خوانندگان معاصراگر متوجه چنين نكته اي نباشند، دست كم تعجبخواهندكرد. در اين توضيحات به آيات قرآني واحاديث بسياري اشاره شده است كه حافظ به هنگام آفرينش شعر خود به آنها نظر داشته است. همچنين اين اصطلاحات مهم شعر حافظ كه نيازمند توضيح بيشتري است در فرهنگ اصطلاحات پايان آمده كتاب است و در فرهنگ اعلام پايان كتاب براي هر يك از اعلام غزل هاي حافظ شرحي مختصر و مفيد مي توان يافت. علاوه بر اين همه بيت هاي عربي غزل ها به فارسي ترجمه شده است. توضيحات زير غزل ها به زباني ساده و براي عموم خوانندگان فارسي زبان نوشته شده است، به جرات مي توان گفت كه ديوان حافظ براي نخستين بار به صورتي عرضه شده كه همگان مي توانند آن بخوانند را و بفهمند. درست خواني متن ديوان حافظ همواره براي عموم خوانندگان شعر آسماني خواجه شيراز مشكلي جدي بوده است. بارها ديده ايم كه مثلا مجريان راديو و تلويزيون در خواندن يك غزل دچار اشتباهات متعددي مي شوند. اكنون با وجود اين چاپ ديگر تصور نمي رود كه كسي در خواندن شعر حافظ مرتكب خطا شود. اعرابگذاري متن ديوان حافظ به گونه اي است كه هيچ خواننده اي را در نحوه خواندن بيت مرددنمي گذارد. نحوه آرايش صفحات اين ديوان بسيار چشمگيرو زيباست. در واقع در ميان كتابهاي چاپ شده به زبان فارسي براي آن نظيري نمي توان يافت. كنار هر يك از بيت هاي غزل شماره اي با رنگي متفاوت ديده مي شود كه به گونه اي چشمگيرتردر متن توضيحات نيز آمده است. بدين ترتيب خواننده به سرعت تمام به توضيحات بيت مورد نظر خود راهنمايي مي شود. پس از هر شماره نخست واژه ها و اصطلاحات با رنگ سوم چاپ شده است و هر بيتي كه نياز به معنا داشته باشد، پس از عنوان رنگي معناي بيت توضيح داده شده است. حجم توضيحات زيرغزل ها بي گمان خود كتابي قطور است كه با ظرافت تمام در فضاي اندك جاي گرفته است. گاه توضيحات غزل تا صفحه روبه رو ادامه يافته است. كتاب با بهترين نوع كاغذ (گلاسه دورومات ) چاپ شده، زيرا به گفته ناشر كتابي با اين مشخصات را نمي توان بر روي كاغذ معمولي چاپ كرد.