Hamshahri corpus document

DOC ID : H-800211-51313S8

Date of Document: 2001-05-01

گفت وگو با دكتر شهلا كاظمي پور، جامعه شناس تحرك اجتماعي در تهران * از عوامل مهمي كه به شكاف هاي اجتماعي دامن مي زند، تورم، تمركزگرايي در مركز و مديريت ناصحيح در سطح شهر تهران است * تهران به دليل گسترش بي رويه آن و مهاجرت پذيري شديد و صنعتي بودن نسبت به ساير نقاط كشور از بيشترين ميزان تحرك اجتماعي برخوردار است اشاره: در جوامع كاملا باز افراد براي رسيدن به موقعيت بالاتر، ظاهرا از فرصت هاي برابر برخوردارند. برعكس در جامعه اي كاملا بسته، خشكي و انعطاف ناپذيري ساختار اجتماعي به حدي است كه افراد توانايي تغيير پايگاهي را كه به هنگام تولد به آنان واگذار شده، ندارند. شناخت چگونگي جابجايي طبقاتي، اين امكان را به دست اندركاران و مسئولان جامعه مي دهد كه در مسيرهاي بازدارنده توسعه اجتماعي برنامه ريزي كرده و به پويايي و تحرك اجتماعي كمك كنند و يابا عوامل و موانعي كه سد راه توسعه اقتصادي و اجتماعي مي شوند، مبارزه اي ريشه اي داشته باشند. موارد اشاره شده، سبب شد تا ضمن گفت وگويي با خانم دكتر شهلا كاظمي پور، استاد جامعه شناسي دانشگاه تهران چگونگي و علل تحرك اجتماعي را در تهران به بحث بگذاريم كه حاصل آن در پي مي آيد: * خانم كاظمي پور، لطفا در ابتداي صحبت، يك چارچوب كلي از طبقه اجتماعي و به تبع آن مقوله تحرك اجتماعي براي روشن تر شدن بحث ارائه بفرماييد. - به طور كلي هر كودكي به هنگام زادن ضرورتا به طبقه اي بستگي دارد. مطابق فرهنگ آن طبقه داراي نوعي آگاهي طبقاتي مي شود و موافق پايگاه طبقه خود بر امكانات معيني براي كار و كاميابي دست مي يابد و به دليل اينكه ميراث زيست شناختي انسانها مانند: جنس، سن، هوش، زيبايي و غيره يكسان نيستند، پس ميزان دستيابي آنان به امكانات اقتصادي و اجتماعي و يا به تعبير بهتر فرصت هاي زندگي نيز يكسان بنابر نمي باشد اين در هر جامعه اي، معيارها و ملاك هاي متفاوتي براي نابرابري هاي اجتماعي موجود است. به دنبال اين ويژگي ها مي توان گفت كه افراد هر جامعه سعي مي كنند در كشاكش زندگي، به ميزان هرچه بيشتر، از موقعيت ها و فرصت هاي زندگي برخوردار شوند تا در بهروزي و رفاه زندگي كنند و اينجاست كه بحث تحرك اجتماعي و يا به تعبير ديگر جابجايي افراد در نظام طبقات اجتماعي مطرح مي شود كه در آن موقعيت فرد ازنظر قدرت، منزلت و ثروت دگرگون مي شود. اما آنچه لازم است ذكر شود اين است كه هرگونه تحرك، لزوما وضع طبقاتي افراد را دگرگون اين نمي كند نوع تحرك را جامعه شناسان به نام تحرك افقي در مباحث مطرح مي كنند و بايد گفت كه نقل و انتقالات جغرافيايي، يعني گذر از سرزميني به سرزمين ديگر و نيز آنچه به نام مهاجرت هاي شغلي يعني گذر از شغلي به شغل ديگر شناخته شده، غالبا با جابجايي افراد در نظام طبقاتي همراه است. * چه عواملي در تحرك اجتماعي؟ موثرند - عوامل عمده دخيل درتحرك اجتماعي عبارتند از: حجم خانواده، نژاد و قوميت، جنسيت و حق تقدم، فرزندان، تحصيلات، ازدواج، چشم پوشي از مزاياي حال به خاطر تضمين آينده، برنامه هاي دولتي، اصل و نسب خانوادگي و برخي ديگر عوامل. * در جامعه ايراني، تحرك اجتماعي به چه صورتي؟ است - يكي از عوامل عمده تحرك اجتماعي در اكثر جوامع، از جمله كشورها، جابجايي مكاني يا همان مهاجرت است. مهاجرت به عنوان سوپاپ اطميناني به بازشدن دروازه هاي اجتماعات كمك كرده و براي فرد مهاجر، امكان تحرك اجتماعي را فراهم مي كند. علاوه بر مهاجرت، دسترسي به مدارج تحصيلي بالاتر، كسب شغل بهتر و يا ازدواج با خانواده اي اصل و نسبدار، تحرك اجتماعي را در جامعه تسهيل مي كند. * با توجه به زمينه تحقيق شما درباره رابطه تحرك اجتماعي و مهاجرت در تهران ويژگي اين كلان شهر بزرگ از منظر تحرك اجتماعي؟ چيست - به جهت شناخت ملاك ها و معيارهاي تعيين كننده طبقات اجتماعي، تعلقات طبقه اي افراد و ميزان تحرك اجتماعي در ايران، شهر تهران به عنوان اينكه داراي بيشترين ميزان پيچيدگي اجتماعي در ميان ساير شهرهاي كشور است و در ضمن به دليل گسترش بي رويه آن و مهاجرت پذيري شديد و صنعتي بودن نسبت به ساير نقاط كشور از بيشترين ميزان تحرك اجتماعي برخوردار بوده و به عنوان نمونه اي براي مطالعه جامعه شناسي هميشه مطرح است. * خانم كاظمي پور، نتايج كلي اين تحقيق در زمينه تحرك اجتماعي چه بوده؟ است - از نظر تحرك اجتماعي در اين بررسي به اين نتيجه رسيديم /38 7كه درصد از پاسخگويان تحرك اجتماعي عمودي نداشته /35 7درصد تحرك اجتماعي صعودي /25 5و درصد تحرك اجتماعي نزولي داشته اند و اين ارقام نشان مي دهد كه جامعه ايران از نظر جابجايي طبقاتي يك جامعه تقريبا باز است. تحرك اجتماعي در ميان پاسخگويان /63 5مهاجر درصد و كمي بيش از پاسخگويان بومي با /59درصد 7رقم بود. البته ميزان تحرك اجتماعي صعودي بوميان بيش از مهاجران و تحرك اجتماعي نزولي مهاجران بيش از بوميان بوده است. تحرك اجتماعي افراد با سواد و تحصيلات آنان با منشا جغرافيايي سن، منزلت شغلي، بعد خانوار، درآمد، پايگاه طبقاتي پدر و محله سكونت آنان ارتباط دارد. * وجوه مميزه تحقيق شما نسبت به ساير تحقيقات؟ چيست - در تعيين ميزان تحرك در جامعه شهري تهران، طبقه بندي اجتماعي را آنچنان كه ماركس براساس دارا بودن وسيله توليد به آن اعتقاد دارد و يا ساير معيارهايي كه مورد نظرباقي جامعه شناسان غربي است، انجام نداديم بلكه طبقه اجتماعي را بر پايه معيارهاي قدرت، منزلت و ثروت تقسيم كرديم. در تهران بيشتر لايه هاي اجتماعي مطرح است. بدين صورت كه ما پنج گروه بالاي بالا - بالا - متوسط - پايين و پايين تر را دارا هستيم و براي تشخيص اين لايه ها از معيارهايي نظير سطح زيربناي مسكوني، تحصيلات، محله سكونت و شغل به عنوان منزلت اجتماعي استفاده شده است. در حال حاضر در تهران تعداد كمي در بالا قرار دارند كه اكثرا تحصيلكرده و متخصص هستند و طبقه متوسط طيفي در حدود 50 درصد افراد را شامل مي شود و باقي مردم در طبقات پايين و كارگري قرار دارند. * پس با اين ترتيب مي توان گفت جابجايي طبقاتي در تهران از انعطاف پذيري لازم برخوردار؟ است - نظام هاي قشربندي از لحاظ ميزان انعطاف پذيري يا، برعكس از جهت انعطاف ناپذيري، متفاوتند. منظور از انعطاف پذير بودن يا نبودن يك نظام قشربندي، فرصت هاي زياد يا كمي است كه جامعه براي گذر از يك موقعيت به موقعيت ديگر و در نهايت از يك قشر به قشر ديگر درمقياس اجتماعي به افراد عرضه مي كند. در تهران هميشه تحرك اجتماعي انعطاف پذير بوده است، يعني به راحتي انتقال از يك طبقه به طبقه ديگر صورت مي گيرد و اين مي تواند يك ويژگي مثبت براي جامعه باشد و خاصيت جوامعي مثل هند با نظام كاستي را كه در آن حكمفرماست، دارا نمي باشد. پايتخت ايران به خاطر توسعه و گسترش بيش از اندازه، هميشه عاملي براي تحرك اجتماعي و بالا بردن طبقات اجتماعي بوده است. * با توجه به وضعيت فعلي اجتماعي و سياسي، علل مشاركت جويي اقشار مختلف مردم تهران، از نظر شما؟ چيست -آنچه مشاهده مي شود اين است كه تورم و عدم توسعه اقتصادي، رشد جمعيت و مهاجرت در تهران سبب شده كه توده پايين و پايين تر از آن در امور مختلف اجتماع مشاركت داشته باشند. هم اكنون طيفي حدود 20 درصد افراد جامعه در تهران درآمدهاي كلاني را دارا هستند، در حاليكه توده عظيم باقيمانده، سهم كمي از درآمد اقتصادي را در اختيار دارند آثار و تبعات آن نيز در جنبه هاي مختلف زندگي و فرهنگ مردم بي شمار است. * تبعات ناشي از اين دوگانگي هاي اجتماعي؟ چيست - يافته هاي تحقيق در اين زمينه نشان مي دهد كه انحرافات و آسيبهاي اجتماعي همگي متاثر از اين دوگانگي اجتماعي است. در حال حاضر خيلي از اهالي پايتخت مي گويند چرا وقتي فلاني ماشين و موقعيت آنچناني دارد، اين امتيازات را من نداشته باشم، پس تلاش هايي براي كسب اين موقعيت ها انجام مي دهد و با اين ترتيب مردم به هر دري مي زنند تا اين امتيازهاي اجتماعي را كسب كنند. تحرك اجتماعي فعلي در تهران، بيشتر جنبه صوري و ظاهري پيدا كرده است تا به شكل دروني، يعني چون اين تحولات نتوانسته با فرهنگ آن همراه باشد، نتايج مثبتي را در جامعه به همراه نداشته است. * مهاجراني كه به تهران وارد مي شوند، در اين تحولات چه نقشي؟ داشته اند - در بررسي علل مهاجرت مهاجران به تهران نشان مي دهد كه اكثر آنان به خاطر يافتن كار و دستمزد و درآمد بيشتر به اين شهر مهاجرت كرده اند كه اگر به اين عده اعضاي خانواده هايشان را اضافه كنيم، مي توانيم بگوييم كه بيش از چهارم از سه، مهاجران به علت جستجوي كار و يا كار بهتر به تهران آمده اند و نتايج تحقيق نشان مي دهد كه ميزان تحرك اجتماعي صعودي بوميان ساكن تهران بيش از مهاجران بوده ضمن است آنكه اين رفت و آمدها، جامعه پايتخت را بيشتر ازهر زمان به دگرگوني و آشفتگي مبتلا كرده و سلسله مراتب اجتماعي را ناهمگون ساخته است. * آيا امكان يكسان سازي در طبقات اجتماعي موجود شهر تهران وجود؟ دارد - به هيچ وجه امكان آن نيست. سابق براين جوامعي مثل شوروي سابق، چنين تجربه اي را پيش رو داشته اند ولي هرگز موفق نشده اند. در جامعه ايراني و بخصوص تهران نيز بخاطربرخي تفاوتها و به عبارتي ويژگي ها، چنين امري ممكن نيست. * شما به عنوان يك محقق و جامعه شناس چه راهكار يا پيشنهادي براي شكل گيري بهتر طبقات اجتماعي در تهران ؟ داريد - در واقع ما الان بخاطر يك سري عوامل مادي و مسائل صوري و ظاهري زندگي و رفاه اجتماعي از فرهنگ تحول اجتماعي غافل مانده ايم و به جاي آنكه فرهنگ و تفكر آنرا دروني كنيم، فكر كرده ايم كه اگر امكاناتي نظير ماشين، پول و ساير مزاياي مادي را در اختيار داشته باشيم، مي توانيم به آن درجه بالاي طبقه اجتماعي برسيم. به نظر من بايد شكل گيري طبقات اجتماعي در پايتخت روند منطقي داشته باشد. اما با مهاجرت بي رويه توده بي سواد و كم سواد، اين شكاف هاي اجتماعي هر روزه در تهران بيشتر و بيشترمي شود و از عوامل مهمي كه به اين شكاف ها دامن مي زند، يكي عامل تورم، تمركزگرايي در مركز و مديريت ناصحيح در سطح شهر تهران است كه مرتب بر دامنه اين مشكلات و آثار اجتماعي آن مي افزايد. در كنار موارد فوق بايد بحث شايسته سالاري در طبقات اجتماعي پايتخت مطرح باشد، يعني با انتخاب فرد اصلح و شايسته در مراكز تصميم گيري و سياستگذاري ها، طبقات اجتماعي از پايگاه شايسته و با ارزش خودشان بهره مند و جابجايي ها و تحرك اجتماعي روند بهتري پيدا كند. * ضمن تشكر از اينكه وقتتان را به ما داديد، برايتان آرزوي موفقيت مي كنيم. گفت وگو از: زهره شاهمير