Hamshahri corpus document

DOC ID : H-800130-51201S3

Date of Document: 2001-04-19

شهر تاريخي نسا موطن، پارتيان درآمد: مرزهاي جغرافيايي ايران، در گذشته هاي بسيار دور، با امروز تفاوت زيادي داشت. ازاين رو بعدها به علت هاي مختلف تاريخي و سياسي مرزهاي ايران به اندازه كنوني خود رسيد. به هر روي غرض از يادآوري اين نكته ها اين است كه براي شناخت بخشي از تحولات فرهنگ ايران، بررسي يادمان ها و آثار به جاي مانده فرهنگي و تاريخي در فراسوي مرزهاي كنوني ايران ضرورت دارد. ازاين رو مطلب زير، كه به همين انگيزه نوشته شده، به شناخت يادمان هاي تاريخي شهر نسا (عشق آباد كنوني ) كه زماني موطن پارتيان بوده، مي پردازد. *** كاوشهاي انجام گرفته در نسا كاوشهاي اندكي در اين منطقه صورت گرفته است كه خانه هاي مسكوني، يك محل نيايش، يك قبرستان متعلق به نجباي شهر، فروشگاهها و يك بايگاني در قسمت استحكامي در حفاري كشف گرديده اند ولي به طور كلي، نتايج به دست آمده چندان آگاهي دهنده نبوده است. ديوار شهر داراي ضخامتي بيش از يازده متر بود و ديوار اطراف و حومه بيش از هشت متر ضخامت داشت. در منصور تپه در قسمتهاي شرقي حومه شهر، بناهايي داراي ايوانها و سلولهايي اطاق مانند در اطراف يك حياط بزرگ كشف گرديد كه احتمال مي رود آتشكده بوده باشد. ميتري داتكرت كه، امروزه نساي قديم خوانده مي شود، با داشتن ارتفاع چشمگير ديوارهايش يكي از آثار برجسته محسوب مي گردد و دست كم ارتفاعي را در بخش جنوبي شهر نسا مشرف به دشت و شهر فرا مي گيرد. تپه هاي كم ارتفاعي از ويرانه ها وجود دارند كه قسمتهايي از آنها تحت عمليات حفاري باستانشناسي قرار گرفته اند و بناهاي مركزي مكشوفه شامل ساختمانهاي بزرگ سه گانه ايست. يك تالار گنبددار به قطر 17 متر توسط مربعي از راهروها ديده شده كه با مجسمه هاي بزرگ به اندازه انسان طبيعي و گچ بريها كه در ديوارها تعبيه شده بودند نيز كشف گرديد. احتمال مي رود معبدي بوده باشد. تالار چهارگوش بزرگتري داراي طول جانبي 20 متر با مربعي از ستونهاي چهارگانه كه حامل و نگهدارنده سقف بودند به دست آمد. در اينجا هم مجددا مجسمه هاي تمام قد و گلي خدايان يا اجداد و نياكان، قسمتهاي فوقاني ديوارها را تزئين كرده بودند. در ميان اين دو تالار مكشوفه، ويرانه نامشخصي از يك بناي چهارگوش داراي راهروهايي ديده شد كه پايه ستوني را احاطه كرده بود كه به عنوان معبدي برج مانند جهت انجام آيين هاي نيايش قلمداد مي شود. قسمتهاي ساختماني كوچكتري به اين گروه ساختماني مركزي افزوده مي گردد كه در جهت يك محوطه عمومي كشيده مي شود و يكدستي و يكنواختي در آن مشهود نيست. عمليات حفاري باستانشناسي و همچنين تفسير و توصيف آثار، هنوز وارد مرحله پاياني نگرديده البته است وضعيت در مورد ديگر مجموعه هاي معماري حفاري شده تا حدودي رضايت بخش تر است و در ارتباط با آثار مكشوفه مي توان از ريتون مشهور نسا و ساغرهاي بزرگ عاج با زيباترين كنده كاري، سفالهايي با متنهايي اداري و رسمي به زبان پهلوي و آرامي نام برد. درهاي اطاقها آثاري مبني بر مسدود ساختن و دوباره گشودن آنها را نشان داد و همچنين آثار شكسته شدن مهرهاي گلي به نام بوله به دست آمد كه نشان مي دهد بايد گنجينه و محل نگهداري و ذخيره منطقه بوده باشد. عبادتگاه كاخ داراي اتاقهاي متعددي بود و در امتداد آن حوضها و پاركها و در فاصله كمي از قصر هم عبادتگاهها قرار داشتند، عبادتگاه برجي داراي طرح مربع شكل به xمساحت 3020 متر بود و زير آن مقبره اي با يك مجسمه بر روي نقطه مرتفعي در داخل مقبره قرار داشت. اين معبد در بخش شمالي يك ساختمان بزرگ با ديوارهايي به ارتفاع 60 متر قرار دارد كه در ابتدا شامل 12 اتاق بزرگ به شكل مستطيل مي شد با بلندي هايي در امتداد ديوارها و چهار ستون در محور اتاق براي نگهداشتن سقف اتاقها. بعدا پس از نوسازي عمارت 10 اتاق كوچك ديگر نيز بر اين مجموعه افزوده شد. وروديهاي اتاقها مسدود شده بودند و بر روي سفالها مهرهاي مختلف بر جاي مانده اند كه ظاهرا نشان از آن دارد كه اين مكان مخزن گنج مخصوص اموات بوده است. معبد مدور نيز به قطر 17 متر مركب از 2 طبقه و 3 ورودي بود كه در طبقه فوقاني مجسمه هاي سفالي خدايان به ارتفاع /2 5متر وجود داشت. سقف اين معبد نيز چوبي بوده و بر روي چهار ستون آجري و ديوارهاي آن بنا شده نور بود داخل سالن از طريق دريچه هاي تعبيه شده بر ديوارها تامين مي شد و احتمالا بافرشهاي گرانقيمت مفروش بوده است. خم خانه در فاصله كمي از عمارت مربع شكل و در سمت شرقي آن مجموعه انبارهاي شراب قرار بيش داشت از 2700 متن مكتوب دوره پارتها كه بر روي قطعات شكسته خم ها و كوزه ها نوشته شده بود كشف گرديده است كه زبان نوشته هاي پارتي و الفباي آن آرامي و متعلق به قرن دوم پيش از ميلاد است. كشف ريتونها از ميان بقاياي اين گنجينه ها بسيار مهم است. ريتونها ظروف مخصوصي هستند كه از عاج فيل ساخته شده اند و براي نوشيدن شراب به هنگام اجراي آيين هاي مذهبي و اعياد و جشنها مورد استفاده قرار اين مي گرفتند ظروف ويژه، علاوه بر عاج فيل از شاخ حيوانات ديگر، سفال، فلزات و شيشه ساخته مي شدند. از بين ريتونهاي كشف شده در مناطق مختلف جهان، ريتونهاي نساي قديم هم از نظر شكل و هم از نظر زيبايي و تزئينات هنري استثنايي اند و به همين دليل برخي معتقدند آنها را مي توان از شاهكارهاي هنري جهان محسوب نمود. تالار جشن ها از حفاريهاي انجام شده مي توان پي برد كه در بخش مركزي كاخ تالار جشن ها با سه ورودي از طرف حياط ( x) 3020 قرار ضخامت دارد تقريبي ديوارها 3 متر است كه نيمه پاييني آنها با نيم ستونهاي آجري تزئين و سفيدكاري شده است. ديوارهاي طبقه دوم به رنگ قرمز پررنگ است و حاشيه هاي آن نقوش كاري شده و با ستونهاي چوبي تزئين گرديده اند. بين ستونهاي فوقاني طاقچه ها و رفهايي قرار داشتند. بر روي آنها مجسمه زنان با لباسهاي بلند و كلاههاي لاكي رنگ و مردان شنل پوش داراي ريش قرار داده شده بودند كه ظاهرا مجسمه هاي پادشاهان سلسله اشكانيان بود. گنجينه ها در عصر شكوفايي دولت پارت از سراسر امپراتوري عظيم كه از آمودريا و مرغاب تا دجله و فرات را دربرمي گرفت ثروت بي حد و حساب پادشاهان و هدايايي قيمتي به سوي نساي قديم پايتخت امپراتوران پارت سرازير مي شد و در گنجينه هاي ويژه نگهداري اشياء قيمتي، انباشته مي شد. گنجينه پادشاهان پارت در نسا شامل ساختمان چهار ضلعي بزرگي با اتاقهاي متعدد، ايوانها و محوطه هاي كوچك داخلي بود. بلافاصله پس از پرشدن يكي از اتاقهاي اين گنجينه از اشياء با ارزش و جواهرات، آن را از همه طرف مسدود نموده و به نوعي به گاو صندوق بزرگ تبديل مي شد. اين گنجينه ها تا زمان سقوط نسا قديم پايتخت امپراتوري پارت در دهه 20 سده سوم پيش از ميلاد به دست ساسانيان دست نخورده باقي ماند. با وجود غارت گنجينه ها به دست ساسانيان اشيا و آثار هنري بي نظيري از طلا، نقره، عقيق، كريستال و مرمر كشف گرديده اند. مجسمه هاي مرمرين نسا از حفاريها و كشفيات باستانشناسي در نسا قديم نمونه هاي بي نظير هنري شامل آثار نقاشي، مجسمه سازي، سنگ تراشي، ريخته گري هاي هنري و تزئينات معماري به دست آمده اند. در ميان آنها مجسمه مرمرين از ارزش ويژه اي برخوردار است. اين مجسمه، مجسمه نيمه عريان يك زن است كه از دو نوع مرمر يعني از مرمر سفيد با لكه هاي قرمز كه قسمت عريان نيم تنه و سر مجسمه را تراشيده اند و پايين تنه آن از مرمر خاكستري رنگ تراشيده شده است. ظرافت اين پيكره كه توانسته است سيماي روانشناسي بسيار دقيقي را بوجود آورد شگفت آور است. قسمتي از دستها قطع شده است. اين مجسمه احتمالا پيكره رادوگونا دختر مهرداد اول پادشاه پارت چرا است كه مشخصاتي كه نويسندگان عهد عتيق براي رادوگونا برشمرده اند به صورت فوق العاده اي با اين مجسمه شباهت مجسمه دارند ديگري كه در گنجينه نسا قديم كشف شده است اصطلاحا الهه نسائي ناميده مي شود كه آن هم از جهت ارزش هنري به همان ميزان قابل توجه است. ابوذر ابراهيمي تركمان