Hamshahri corpus document

DOC ID : H-800127-51168S2

Date of Document: 2001-04-16

شهاب سنگها در منظومه خورشيدي ما نه سياره وجود داردكه به ترتيب فاصله از خورشيد عبارتند از: تير (عطارد ) ناهيد (زهره )،، زمين ( ارض ) بهرام، (مريخ ) برجيس (مشتري )،، كيوان (زحل )، اورانوس، نپتون و پلوتون، به طوري كه فاصله هر سياره تا خورشيد تقريبا دو برابر فاصله سياره مجاور قبلي تا خورشيد است. علاوه بر اين نه سياره بيش از 1500 شبه سياره يا سيارك وجود دارد كه قطر بزرگترين آنها به نام سرس، در حدود 770 كيلومتر و قطر كوچكترين آنها به نام آدونيس از يك كيلومتر كمتر شمار است زيادي هم شبه سياره هاي بسيار كوچكي كه قطر آنها فقط درحدود چند متر است، وجود دارند. اين شبه سياره هاي كوچك، پاره سنگهايي هستند كه در فضا پراكنده اند و با تلسكوپ نيز قابل رويت نيستند. بيشتر شبه سياره هاي بزرگ روي مدار خودشان، كه در فضا بين مدار مريخ و مشتري قرار دارد، به دور خورشيد مي چرخند و مجموعا تشكيل كمربندي از شبه سياره ها را مي دهند كه وزن تمام آنها كمتر از وزن ماه است. مدار عده زيادي از شبه سياره هاي كوچك يا اجسام آسماني از حدود اين كمربند خارج مي شود و مدار سياره هاي بزرگ، بخصوص زمين را قطع مي كند. بر اثر پيش آمدن اين وضع ممكن زمين وجسم آسماني مزبور، هنگام حركت انتقالي خود در فضا، در محل تلاقي دو مدار به يكديگر نزديك شوند و در نتيجه جسم مزبور وارد فضاي زمين مي شود. اجسام آسماني، هنگامي كه وارد جو زمين مي شوند، بر اثر داشتن سرعت زياد و برخورد با هوا، گداخته مي شوند و با درخشندگي زياد به زمين فرود شهاب مي آيند سنگها تنها موادي هستند كه از فضا به سطح زمين مي رسند و مي توانند پديده هاي خارج از سياره ما را توضيح دهند. ما مي توانيم آنها را تجزيه كرده و تركيب شيميايي، ساختمان كاني شناسي و خواص فيزيكي آنها را مورد مطالعه قرار دهيم. شهابسنگها انواع گوناگوني دارند و تاكنون روي تعداد زيادي از آنها به تفصيل تحقيق شده عوارض است معيني در همه آنها مشترك است. تخمين زده مي شود كه در هر سال، حداقل هزار عدد شهابسنگ به سطح زمين فرود آيد، ولي بيش از 4 تا 5 عدد آن بيشتر پيدا نمي شود و بقيه در اقيانوسها، در صحاري و نقاطي كه به آنها دسترسي نيست، مي افتند. برخي از شهابسنگها آنقدر بزرگند كه به هنگام برخورد با سطح زمين، دهانه هايي به قطر چندين كيلومتر ايجاد مي كنند. بزرگترين حفره اي كه ايجاد آن بر اثر برخورد با يك سنگ آسماني به اثبات رسيده، كون حفره بوت يا حفره بارينگر است كه در سال 1891 در نزديكي تنگه ديابلو در آريزوناي شمالي در ايالات متحده آمريكا كشف گرديده است. قطر حفره مورد بحث 1265 متر و عمق كنوني آن 175 متر بوده و داراي لبه هاي برآمده اي در پيرامون است كه ارتفاع آنها به 40 تا 48 متر طبق مي رسد محاسبات دانشمندان اين حفره در 25000 سال قبل از ميلاد و بر اثر تصادم يك سنگ آسماني (توده اي متشكل ازآهن ونيكل ) به قطر متر 7961 و وزني در حدود 2 ميليون تن با زمين بوجود آمده است. در اساس سه نوع شهاب سنگ داريم; آنها كه بخش اعظمشان آهن است، آنهايي كه مخلوطي از آهن و سنگ هستند و شهابسنگهايي كه سنگي اند. شهاب سنگهاي آهني از آلياژي از آهن و نيكل تشكيل شده اند، مقاديراندكي عناصر كبالت، مس، فسفر، گوگردوكربن را در خود دارند. شمار آنها خيلي كمتر از انواع شهاب سنگهاي سنگي است. در سطح شهاب سنگهاي آهني، قشري شبيه به قشر نان و حفره هاي ريزي، كه بر اثر خروج گازهاي بسيار گرم هنگام حركت سنگ در جو زمين بوجود آمده اند، مشاهده مي شود. اين قشرها و حفره ها يكي از مشخصات اصلي شهاب سنگها هستند. در سطح شكستگي بعضي از شهاب سنگهاي سنگي، گلوله هاي كوچكي مانند ساچمه با ميكروسكوپ و گاهي نيز با چشم، ديده مي شود. اين گلوله هاي كوچك را كوندر ناميده اند. شهاب سنگهايي را كه محتوي كوندر هستند، كوندريت مي گويند. تعداد اين نوع شهابسنگها خيلي زياد است و تقريبا 80 درصد شهابسنگهاي سنگي را تشكيل كوندر مي دهد نيز يكي ديگر از مشخصات شهابسنگها است، زيرا در سنگهايي كه سطح زمين از آنها تشكيل شده وجود است، برخي ندارد از شهاب سنگهاي سنگي، فاقد كوندر هستند. بدين جهت به اين دسته اكوندريت مي گويند. در سطح شكستگي اين دسته، خرده هاي ريز زاويه دار كانيهاي مختلف، كه به وسيله جرم اصلي سنگ به يكديگرچسبيده اند، مشاهده مي شود. اين نوع ساختمان، شبيه به ساختمان سنگهاي موجود در زمين است. مقدار فلزات قيمتي مانند طلا، نقره و طلاي سفيد در شهاب سنگها كم است. به طور در متوسط يك تن از شهابسنگها 5 گرم طلا 5 گرم نقره و 20 گرم طلاي سفيد يافت مي شود. امروزه گروهي از شهابسنگهاي كوندريتي بيش از همه جلب نظر مي كنند، زيرا محتوي مقادير بسياري از تركيبات كربن، آب وحتي سيليكاتهاي ئيدراته نظير كلريت هستند. موادكربن دار شهابسنگهاي غني از كربن، پيچيده اند و بخش اعظم آن ئيدروكربورهاي پارافيني هستند، اما محتوي اسيدهاي چرب، پورفيرين، اسيدهاي هسته اي و اسيدهاي آمينه نيزهستند. مطالعه اين گونه مولكولها مورد توجه افرادي قرار مي گيرد كه با مساله خاستگاه حيات سروكار دارند. به طور كلي، شهاب سنگها، محتوي كانيهايي هستند كه در سنگهاي موجود در زمين نيز يافت مي شوند. در بعضي از آنها، عناصر شيميايي راديواكتيو نيز مشاهده شده است. يكي از اين عناصر راديواكتيو، پتاسيم است كه در شهاب سنگهاي سنگي به مقدار قابل ملاحظه اي وجود دارد. پتاسيم مزبور به تدريج، بر اثر خاصيت راديواكتيويته خود، تبديل به آرگن مي شود. از روي نسبت مقدار آرگن و پتاسيم در يك شهاب سنگ، مي توان سن سنگ مزبور را مشخص كرد. مطالعه شهاب سنگها و اطلاعات باارزشي كه بوسيله آنها از فضاي ماوراي جو به دست آمده است، موجب شده است كه اين اجسام را بقاياي سياراتي بدانند كه ميلياردها سال پيش، متلاشي شده اند و به صورت شبه سياره ها و شهاب سنگها در آمده اند. ترجمه و تدوين: فرهاد بابايي، زمين شناس