Hamshahri corpus document

DOC ID : H-800119-51089S1

Date of Document: 2001-04-08

معماري قزوين تعامل خداجويي و زيبايي شناسي جلوه هاي ماندگار ميراث فرهنگي مجموعه بازار قزوين در عصرپايتختي اين شهر در زمان شاه طهماسب صفوي وسعت يافت و به واسطه موقعيت خاص قزوين در زمان شاه عباس و پس از آن در دوره قاجاريه بر اهميت آن افزوده قزوين شد در صنوف مختلف، بازار دارد و عنصر تزئيني آن طاقهايي با قوس جناغي شكل است و از جهاتي شبيه به بازار وكيل شيراز است. از جمله بازارهاي آن بازار بزازها، آهنگر بازار، بازار درودگري، زرگر بازار، كيال بازار، كفاش بازار و... است. در اين مجموعه بازار علاوه بر مسجد، حمام و سراها، تيمچه هايي به عنوان مركز دادوستد و قيصريه اي براي كار صنعتگران وجود داشته است. بازار و سراي سعدالسطنه يكي از وسيعترين و كاملترين آثار مجموعه بازار قزوين اين است بازار سرپوشيده داراي سقف بلند و نورگيرهايي است و سراي سعدالسلطنه كه متصل به آن است بنايي يك طبقه است كه حجره هاي اطراف آن با تزئينات كاشي و راهروهاي عريض و طويل بسيار اين زيباست مجموعه توسط فرماندار قزوين در زمان ناصرالدين شاه كه باقرخان سعدالسطنه نام داشته، به اتمام رسيده از است ديگر سراهاي شهر قزوين، سراي شاه، سراي حاج رضا، سراي وزير، سراي گلشن، سراي حاج سيدكاظم و سراي ضرابخانه را مي توان نام برد. بازار قزوين در حال حاضر همچنان فعال و پررونق است و در اقتصاد قزوين و شهرهاي شمالي موثر است. به دليل فضاي مناسب اين بازار، تاكنون چند فيلم و سريال تلويزيوني در اين مجموعه فيلمبرداري شد كه از جمله آنها فيلم سينمايي كفشهاي ميرزا نوروز و سريال تلويزيوني سلطان صاحبقران است. درست در وسط بازار، يكي از مساجد بنام شهر يعني مسجدالنبي (مسجد شاه سابق ) واقع شده است. ساخت اين مسجد در زمان شاه اسماعيل آغاز و در دوره شاه طهماسب به پايان رسيد و گويند كه زينب بيگم دختر شاه طهماسب دستور ساخت آن را داد. به دليل متروك ماندن مسجد پس از انقراض سلسله صفويه، مسجد روبه ويراني گذاشت، ولي در زمان فتحعلي شاه قاجار تجديد ساخت شد. اين بنا داراي سه درورودي درشرق، غرب و شمال با كتيبه و تزئينات كاشيكاري است. مسجد به صورت چهار ايواني ساخته شده و داراي شبستانهايي در اطراف حياط مستطيل شكل است. بر بالاي ايوان جنوبي، گنبد زيبايي وجود دارد كه آيات و احاديث به خط نسخ داخل گنبد را زينت بخشيده و تاريخ 1220 هجري را نشان مي دهد. بازسازي اين مسجد در زمان قاجاريه 22 سال به طول انجاميد. در غربي مسجد به بزاز بازار و در شمالي به بازارچه سعدالسطنه متصل اين است مسجد داراي كتابخانه اي با 16 ستون و يك محراب است و مي گويند مسجد اوليه همين جا بوده و هنگامي كه مسجد جديد را ساخته اند، چون نام مسجدشاه برآن نهاده اند، مردم درآن نماز نمي خوانده اند به همين علت آن را با يك راهرو به مسجد قديم متصل كردند تا نظر مردم را به آنجا جلب كنند. در حال حاضر مسجدالنبي محل اقامه نماز جمعه است. از ديگر مساجد بنام و باشكوه شهر قزوين مسجد جامع كبير است. اين مسجد با داشتن حمام و آبانبار در كنار خود يك مجموعه كامل است و از لحاظ معماري در سراسر ايران بي مانند است. احتمالا مسجدي كه ربيع از فرماندهان حضرت علي (ع ) در جنگ نهروان در قزوين ساخته، در محل فعلي مسجد جامع است. در حفاريهاي زير مقصوره خمار تاشي آثاري مربوط به دوران ساساني به دست آمده كه احتمال آتشكده بودن اين محل را افزايش مي دهد. منصوره خمارتاشي در سال 500 هجري به دست اميرخمارتاش بن عبدالله عمادي در زمان ملكشاه سلجوقي با گنبدي بي نظير وباشكوه بوجود آمد. اين بنا كه به طاق جعفري شهرت دارد، برروي بنايي متعلق به پيش از اسلام بنا شده است. منبر كاشيكاريهاي سنگي، رنگارنگ و كتيبه هاي نفيس آن بسيار جالب توجهند. قديمي ترين قسمت مسجد متعلق به قرن دوم هجري و زمان هارون الرشيد است. هارون الرشيد در زمان فرو نشاندن شورش مردم خراسان در سال 192 هجري به قزوين آمد و دستور ساخت مسجدي را داد كه به طاق هاروني مشهور است. طاق هاروني در ضلع جنوب شرقي مسجد جامع قرار گرفته و بسيار ساده است. مكان اوليه مسجد جامع كه مربوط به دوره سلجوقي است، در حال حاضردر حال مرمت و بازسازي است. در ترميم تركهاي موجود در ساختمان بنا از گچ شاهد استفاده مي شود. گچ شاهد، گچي است كه نشان دهنده ميزان تاثير فعاليتهاي بازسازي است. اين گچ كه تاريخ قرار گرفتن آن مشخص است، در مدتها و زمانهاي معيني مورد بازديد كارشناسان قرار مي گيرد و با توجه به تركهاي موجود در آن و زمان بوجود آمدن تركها، كارشناسان مي توانند تصميم بگيرند كه فعاليتهاي استحكام بخشي كافي بوده و يا بايد ادامه يابد. تاكنون كارشناساني از كشور ايتاليا، دانشگاه شهيد بهشتي و سازمان ميراث فرهنگي در اين محل به تحقيق پرداخته اند. طاق رومي نيز از بناهاي زيباي مسجد است كه به دليل سبك آن از لحاظ ارتفاع، كارچوب و ضد زلزله بودن با ارزش است. طاق رومي داراي زيرزميني است كه پنج متر پايين تر از سطح دريا قرار دارد. هيات امناي مسجد جامع با توجه به نياز موجود در اين محله، با كسب اجازه از سازمان ميراث فرهنگي، طاق رومي و زيرزمين آن را به عنوان قرائت خانه براي خانم ها و آقايان قرار داده اند و در حال حاضر حدود هزار نفر از اين محل براي مطالعه استفاده مي كنند. حياط مسجد جامع به شكل مربع مستطيل و چهار ايواني است و در ساير ممالك اسلامي نظير ايوان ندارد جنوبي، ايواني پنج ضلعي است و توسط شاه عباس دوم ساخته شده و دو طبقه است. ايوان غربي متعلق به شاه سليمان صفوي است. ايوان رفيع شمالي متعلق به شاه طهماسب صفوي است و ايوان شرقي در دوره قاجاريه بازسازي شده است. دو مناره شكوهمند آن داراي 26 متر ارتفاع است و از اين جهت كه مانند منارجنبان اصفهان قابل حركتند، شگفت انگيز هستند، ولي چگونگي حركت آن از لحاظ فني مشخص نيست. از ديگر مساجد قديمي شهر مسجد حيدريه است. خانم سلطانيه در مورد اين مسجد چنين توضيح مي دهد: اين مسجداز آتشكده هاي زمان ساسانيان بوده و پس از اسلام به مسجد تبديل شده است. بناي آن چهار طاقي است و محرابي در جنوب به بنا اضافه شده است. تمام مسجد با آجر تراش ساخته شده و ارتفاع آن بيش از 30 متر اين است مسجد تا زمان صفويه دايربوده، ولي پس از آن متروك مانده و در حال حاضر محل يك مدرسه است. گچبريهاي نفيس موجود در اين مسجد كه شبيه به گچبريهاي مسجد جامع است، نشان مي دهد كه هر دو اثر، كار يك هنرمند است. مسجد حيدريه در سال 513 هجري در اثر زمين لرزه خراب شد و گنبد آن شكاف برداشت ولي توسط امير خمارتاش بن عبدالله عمادي بازسازي شد. اين مسجد به مسجد جامع صغير معروف بوده و همچنين مسجد جامع كبير محل اقامه نماز جمعه بوده است. مقبره حمدالله مستوفي نيز يكي ديگر از بناهاي ماندگار قزوين است. مستوفي به معناي حاكم و به تعبيري استاندار آن زمان بوده و حمدالله مستوفي كه پدرانش حاكم و مستوفي بودند، خود مستوفي عراق عجم شامل قزوين، ري، اصفهان و اراك بود. حمدالله مستوفي كه تولدش در سال 670 هجري قمري و وفاتش در سال 750 هجري قمري روي داد از مورخين و جغرافيدانان عهد مغولها و مستوفي دربار غازان خان بود. مغولها كه از لحاظ تقسيمات كشوري داراي تقسيماتي به نام تومان بودند، افرادي را به عنوان دبير خراج، ماليات و دارايي براي تومان برمي گزيدند كه به ايشان مستوفي مي گفتند. حمدالله مستوفي به دليل نوع كارش و ارتباط و سفردايمي به شهرها در مورد آنها مي نوشت. وي داراي تاليفاتي است از جمله كتاب نزهه القلوب درزمينه جغرافي و عجايب عالم است و كتاب ديگر وي با عنوان ظفرنامه شامل بيت 7500 در مورد تاريخ عرب و سلاطين ايران و مغول است. مقبره وي كه به آن گنبد دراز مي گويند از نوع مقبره هاي پلان مربع گنبد مخروط است. سبك معماري اين مقبره مربوط به دوره سلجوقي بوده كه تا دوره مغولها ادامه داشته اين است بناي آجري در قسمت بالاتر به صورت هشت ضلعي است و در زير گنبد مدور است و گنبد آن با كاشي سبز پوشيده شده است. در زير پايه هاي گنبد دور تا دور كتيبه اي وجود دارد كه سوره مبارك هل اتي را به خط نسخ گچ بري كرده اند. در حال حاضر در داخل مقبره هيچ سنگ قبري براي حمدالله مستوفي وجود ندارد. از ديگر مقبره هاي موجود در قزوين مقبره امامزاده حسين (ع ) فرزند امام هشتم شيعيان است. اين مزار از باشكوه ترين اماكن زيارتي قزوين گويند است در زمان خلافت مامون عباسي، امام رضا (ع ) كه به قصد خراسان سفر مي كرد وارد قزوين شد و فرزند خردسالش حسين بر اثر بيماري در گذشت. وي را در باغ يكي از شيعيان به نام داودبن سليمان دفن كردند. تا قبل از دوره صفويه مدفن امامزاده حسين پلان مختصر و آبرومندانه اي بود، ولي با توجه به اعلام مذهب شيعه به عنوان مذهب رسمي كشور در زمان صفويه، اين مقبره كه از نوع پلان مربع و گنبد مدور مي باشد ساخته شد. مقبره داراي آيينه كاريها و گچ بريهاي زيبايي است و ضريح آن مربوط به شاه طهماسب صفوي است. درهاي ورودي حياط در زمان قاجاريه مرمت و كاشيكاري شده و كاشيكاري مجدد ايوان و گنبد بنا به دستور ميرزا علي اصغرخان قزويني صدراعظم ناصرالدين شاه انجام شده است. شاه اسماعيل صفوي در كنار مرقد پاك امامزاده حسين به خاك سپرده شده است و حياط شرقي امامزاده، محل دفن علما، دانشمندان و بزرگان اين شهر از جمله مزار شهيد سرلشكر بابايي است. گزارش از: محرم حيدري