Hamshahri corpus document

DOC ID : H-791222-51005S5

Date of Document: 2001-03-13

نگاهي به موقعيت كنوني فراكسيونهاي مجلس ششم * عدم شكل گيري اصولي فراكسيونها و بعضا سردرگمي و ناكارآمدي آنها، ناشي از عدم حضور فعال و سازماندهي شده احزاب در تحولات خارج از مجلس است مقدمه: با وجود آنكه خبرگان قانون اساسي، نظام جمهوري اسلامي را بر پايه آراي مردم ازطريق ارگان هاي انتخابي بنا نهادند اما متاسفانه مجلس شوراي اسلامي همانند ساير مجالس ايران در طول تاريخ، نتوانسته است از نقش عميق و تعيين كننده احزاب در پشتيباني فكري و تامين نيروي انساني سازمان يافته بهره برد. اگر انتخابات مجلس پنجم را سرآغاز بسته شدن نطفه هاي اوليه و مجدد فعاليت احزاب و گروههاي سياسي و حضور فعال آنها در صحنه سياسي كشور ارزيابي كنيم بايد اذعان كنيم كه اين نوزادهنوز نتوانسته است برپاهاي نحيف خود بايستد. هدف اين نوشتار بررسي علل برخي ناكامي هاي كار حزبي و پارلماني در سالهاي اخير است. زهرا ابراهيمي نگاهي به نحوه شكل گيري فراكسيونها در مجلس ششم با مروري اجمالي به روند شكل گيري و فعاليت فراكسيونهاي مجلس ششم كه نسبت به مجلس پنجم به دليل حضور گسترده تر احزاب در دوران توسعه سياسي از تنوع بيشتري برخوردار است به اين نكته پي خواهيم برد كه عدم شكل گيري اصولي فراكسيونها و بعضا سردرگمي و ناكارآمدي آنها، ناشي از عدم حضور فعال و سازماندهي شده احزاب در تحولات خارج از مجلس است. اين نقيصه موجب شده اكثريت كساني كه نامشان در فهرست انتخاباتي احزاب و گروههاي سياسي قرار گرفت و به مجلس راه نه يافتند، از راه اصولي آن بلكه با توجه به ساير پارامترهاي غير حزبي به اين مهم دست يابند. به عبارت ديگر اشتراك ديدگاه و پيوندهاي سازماني و حزبي، كمترين نقش را در انتخاب كانديداها توسط احزاب و گروههاي سياسي داشت. براي درك موقعيت فعلي فراكسيونهاي داخلي مجلس بايد ويژگيهاي نمايندگان راه يافته به مجلس ششم را مورد ارزيابي قرار داد. گروه اندكي به دليل روابط تشكيلاتي و حزبي و براساس تصميم جمعي به عنوان كانديدا معرفي شدند و به مجلس راه يافتند. گروه دوم كه اكثريت نمايندگان را تشكيل مي دهند نه براساس معيارهاي حزبي بلكه به دليل ساير شاخصه ها ازجمله اشتهار محلي، امكان كسب آراء مردم و در نهايت اتخاذ مواضع خاص سياسي در فهرست گروهها و احزاب مختلف جاي گرفتند و بعدا توسط مردم انتخاب شدند. گروه سوم نيز كساني هستند كه بدون پشتيباني حزبي و يا گروهي و صرفا بر اساس توانايي هاي فردي موفق به كسب آراي مردم و راهيابي به مجلس شدند اما مانند اكثريت راه يافتگان به مجلس ششم به نوعي در ارتباط با گروههاي سياسي بودند. پس از آغاز كار رسمي مجلس، فراكسيونهاي متعددي با هدف ادامه فعاليت احزاب و گروههاي سياسي در مجلس ششم، تشكيل شدند. براي عضويت در اين فراكسيونها، نمايندگان گروه نخست كه به دليل ارتباط تشكيلاتي با يك حزب يا گروه سياسي به مجلس راه يافته بودند تكليفشان مشخص بود، اين عده هسته اصلي و رهبري فراكسيونهاي سياسي مجلس را تشكيل دادند و الزامات حزبي را كه در وابستگي و تعهد نسبت به اهداف گروهشان بود رعايت كردند. گروه دوم كه اغلب آنان از سوي چند گروه كانديدا شده بودند ترجيح دادند در همه فراكسيونهاي وابسته به گروههاي حامي عضويت داشته باشند، به همين علت در حال حاضر فراكسيونهاي مجلس اغلب داراي اعضاي مشترك هستند و كمتر مي توان تعداد واقعي آنها را بيان كرد. هرچند كه در بين اين گروه از نمايندگان نيز كساني هستند كه نسبت به يك فراكسيون تعلق خاطر بيشتري دارند. گروه سوم كه از انگيزه هاي سياسي و كار جمعي كمتري برخوردار بودند ترجيح دادند در چارچوب فعاليت فراكسيونها محدود نشوند، اين عده جزو كساني هستند كه اغلب تاثير چنداني بر روند امور مجلس ندارند و بيشتر به كارمندان منظمي شبيه هستند كه مسئوليت هاي فردي خود را به انجام مي رسانند. تعداد فراكسيونهاي مجلس ششم علاوه بر تشكيل فراكسيونهاي سياسي، وجود علقه هاي صنفي و منطقه اي نيز زمينه ساز تشكيل فراكسيونهاي ديگري در مجلس شد. در حال حاضر به جرات مي توان گفت كه هيچيك از نمايندگان از تعداد فراكسيونهاي صنفي و سياسي مجلس آگاهي دقيقي ندارند. عده اي با احتساب مجمع نمايندگان استانها به عنوان فراكسيون معتقدند در مجلس ششم 70 فراكسيون وجود دارد. گاهي نيز فراكسيونهاي فصلي و موردي تشكيل مي شوند، مثلا در زمان بررسي لايحه بودجه سال 80 كل كشور عده اي براي توجه بيشتربه مسائل روستاها فراكسيون روستائيان را تشكيل دادند، عمر اين فراكسيون ظاهرا به همان زمان بررسي لايحه بودجه محدود شد. فراكسيونهاي ديگر نظير ايثارگران، فرهنگيان، ورزش، محيطزيست، توليدگرايان، توسعه صادرات، زنان و... همانطور كه از نامشان پيداست مسائل خاصي را پيگيري مي كنند. فعاليت اين نوع فراكسيونها عمدتا منوط به زمانهايي است كه لازم باشد تصميم مشتركي در اين موارد اتخاذ شود. بحث ما در اين گزارش در مورد فراكسيونهاي سياسي مجلس است كه در مورد تعداد آنها نيز نظر يكساني وجود ندارد صحبت 18 15 از و يا 5 فراكسيون سياسي است هرچند كه به نظر مي رسد وجود پنج فراكسيون رسمي سياسي به واقعيت نزديكتر باشد. چهارفراكسيون در قالب جبهه دوم خرداد و يك فراكسيون نيز با عنوان پيروان خط امام و رهبري متشكل از اعضاي جناح اقليت مجلس فعاليت مي كنند. به عقيده محمد دادفر نماينده بوشهر گناوه، ديلم و، مخبر كميسيون اصل 90 كه خود عضو فراكسيون مشاركت است تشكيل فراكسيون جبهه دوم خرداد، در نخستين قدم پس از تشكيل مجلس، يكي از معضلاتي بود كه رهبران فراكسيونها ناخواسته درمجلس پديد آوردند. زيرا تلاش براي فعاليت بيش از دويست عضو در قالب يك فراكسيون بزرگ، نيازمند انسجام فكري و سياسي اعضاي آن بود، در حالي كه با توجه به تجربه اندك كار حزبي در كشور و انتقال آن به پارلمان، چنين يكپارچگي در مجلس وجود نداشت. بنابراين اگر فراكسيونهاي كوچك تشكيل شده وفعال مي شدند شايد اكنون فراكسيون بزرگتر نيزبهتر مي توانست از عهده امور برآيد، در حالي كه درحال حاضر شايد دو فراكسيون كوچك فعال باشند و بقيه وقت چنداني را به كار فراكسيوني اختصاص نمي دهند. زيرا حضوردرجلسات فراكسيون فراگير جبهه دوم خرداد را كافي مي دانند. دادفر مي گويد: اگر سيرتشكيل فراكسيونهاي كوچكتر براي تحقق اهداف عالي جبهه دوم خرداد و خواسته هاي صنفي طي مي شداكنون وضعيت ديگري زيرا بود تجربه نشان داده عملكرد گروههاي كوچكتري كه درآنهاهمفكري وهم پيماني بيشتري وجود داردموثرتر ومفيدتر است تا گروهي كه افراد آن سليقه ها وخواستهاي متفاوت دارندوطبعانخواهند توانست رهبري كارآمد و پرقدرتي ايجاد كنند. به گفته حسن قشقاوي نماينده رباط كريم كه خود را عضو هيچيك از فراكسيونهانمي داند، علاقه ها واهداف حزبي باعث تشكيل فراكسيونهاي كوچك و علاقه هاي جناحي عامل تشكيل فراكسيون جبهه دوم خرداد بوده است، طبعا فراكسيوني قادر به كار بهتر است كه با گرايش حزبي مشخص تشكيل شده باشد. انگيزه هاي متفاوت نمايندگان براي عضويت در فراكسيونها همانطور كه پيش تر به آن اشاره شد نمايندگاني كه داراي انگيزه هاي حزبي بودند نقش اصلي را در تشكيل فراكسيونهاي سياسي مجلس به عهده داشتند، اين عده هم اكنون نيز مفيدترين اعضاي فراكسيونها را تشكيل مي دهند. گروه دومي كه به دليل حمايت گروهها در جريان انتخابات، به مجلس راه يافته و با انگيزه اداي دين به حاميان خود عضويت در فراكسيونها را پذيرفته اند خود به سه گروه تقسيم مي شوند: - كساني كه سعي كرده اند در يك فراكسيون با اهداف و برنامه مشخص فعاليت كنند. - كساني كه تلاش مي كنند با اداي دين خود به گروههاي حامي، ضمن تداوم دادن به اين حمايت ها از نظرات كارشناسي آنها نيز استفاده كنند. و كساني كه با انگيزه هاي ديگري غير ازكار سازماندهي شده و كارشناسي به فراكسيونها مي پيوندند، آنان به دنبال جايگاه و منزلت نمايندگي خود و استفاده از قدرت مانور گروههاي سياسي در عرصه قدرت وحاكميت هستند و بعضاتلاش مي كنند فراكسيونها را در مسير خواسته هاي خود قرار دهند، انگيزه هاي متفاوت و ناهماهنگي هاي برشمرده شده در تركيب اعضاي فراكسيونها يكي از دلايل اصلي بازدارندگي آنها از حركت به سوي اهداف تعيين شده است. اين ناهمگوني گاهي تا آنجا پيش مي رود كه فردي از فعالترين فراكسيونهاي جبهه دوم خرداد عليه اين فراكسيون و اهداف آن سخن مي گويدو سخنان وي بعضا در زمره تيترهاي نخست روزنامه هاي مخالف جبهه دوم خرداد قرار مي گيرد. عدم وجود برنامه مدون و دقيق در خصوص چگونگي فعاليت احزاب در كشور بويژه نحوه انتقال آن فعاليت ها به مجلس، باعث شده كه تصوير روشني از ملاك ها ومعيارهاي عضويت در يك فراكسيون مجلس وجود نداشته باشد، شايد اگر تعريف دقيقي ازنحوه فعاليت گروههاي سياسي در شرايط مجلس و در قالب فراكسيونها داده شود حضور نمايندگان در فراكسيونهاي مختلف قابل توجيه باشد هرچند كه در حال حاضر اين عدم انسجام ها مانع از فعاليت فراكسيونها و تا حدودي سرخوردگي اعضاي فعال شده است. ذبيح الله صفايي نماينده اسدآباد كه خود را عضو فراكسيون مجمع نيروهاي خط امام به رهبري سيد هادي خامنه اي معرفي مي كند معتقد است: حضور در چند فراكسيون منعي ندارد زيرا نمايندگان قصد استفاده ازنظرات كارشناسي مختلف را دارند. مطلب ديگري را كه محمد دادفردر مورد رابطه نمايندگان با فراكسيونها عنوان مي كند اين است كه وقتي فراكسيونها برنامه ريزي مشخصي ندارند ووظايف اعضاي خود را مشخص نمي كنند، نمايندگان هم ترجيح مي دهند براي انجام وظايف نمايندگي به صورت فردي وارد عمل شوند و چون طبعا ميزان خطا در فرد بيش از جمع است، خطاي افراد دامن گير فراكسيون وي نيز خواهد شد. در مقابل نمايندگاني هم كه از جرات و جسارت بيشتري در طرح مسائل و معضلات كشور بويژه معضلات سياسي آن برخوردارباشند با موانعي از سوي فراكسيونها روبه رو مي شوند. فعالترين فراكسيون مجلس در حال حاضر فراكسيون مشاركت به دليل گرايش حزبي مشخص، جلسات منظم و كميته هاي فرعي فعال دارد. اين فراكسيون تاكنون بيشترين اعلام مواضع رسمي و آشكار را داشته است. شايد دليل فعال بودن اين فراكسيون اقبال مردم در انتخابات مجلس و طرح خواسته هاي عمومي از زبان آنها باشد. وجود نيروهاي جوان، فعال، دانشگاهي و با انگيزه هاي سياسي قوي در فراكسيون مشاركت دليل اصلي فعال بودن اين فراكسيون است، هرچند كه دلايل ديگري نظير داشتن سهم بيشتر در قدرت نيز مطرح است. در مورد اينكه فراكسيون مشاركت فعالترين فراكسيونهاست، نظر همه نمايندگان يكسان است. به گفته محمد نعيمي پور كه به تازگي رياست اين فراكسيون را به عهده گرفته است، فراكسيون مشاركت توانسته 130 نماينده را سازماندهي كند. وي يكي ازشرايط عضويت در اين فراكسيون را عدم عضويت درساير فراكسيونهاي حزبي عنوان كرده و مي گويد: دليل قراردادن اين شرط، لزوم اتخاذ مواضع شفاف و روشن از سوي نمايندگان است. در مورد بقيه فراكسيون ها آراي متفاوتي وجود دارد. عده اي فراكسيون همبستگي و عده اي نيز كارگزاران را پس از مشاركت فعالترين فراكسيون مي دانند. در مورد فراكسيون سازندگي اين نكته جالب است كه عليرغم نظر عده اي از نمايندگان مبني بر خاموش بودن اين فراكسيون، عده اي ديگر معتقدند از نظر تاثيرگذاري بر طرحها و برنامه ها و پيشبرد مقاصد حزبي، كارگزاران حتي موفق تر از مشاركت عمل مي كنند. از نظر محمددادفر فراكسيون سازندگي با وجود تعداد اعضاي اندك آن علاوه برداشتن دو عضو در هيات رئيسه مجلس، در هيات رئيسه فراكسيون جبهه دوم خرداد نيز قويتر و با طرح و برنامه و حساب شده عمل كرده و تاكنون آنچه را كه خواسته در مجلس عملي كرده است. اين نماينده، ظاهر خاموش فراكسيون سازندگي را يكي از محاسن آن مي داند مي گويد: فعاليت آنها معمولا با تبليغات كمتري همراه است. به نظر مي رسد اتخاذ اين تاكتيك براي در امان ماندن از هجوم است. فراكسيون پيروان خط امام و رهبري فراكسيون جناح اقليت مجلس ششم ظاهرا جنب وجوش خاصي ندارد. ذبيح الله صفايي فعال بودن اعضاي اين فراكسيون را در بحث هاي داخلي مجلس ملاك خوبي براي ارزيابي عملكرد آنها مي داند. وي مي گويد: اعضاي فراكسيون پيروان خط امام و رهبري در بررسي طرحها و لوايح و انتخاب نمايندگان ناظر در مجامع ودستگاههايكپارچه عمل مي كنند. به گفته محمد دادفر يكي از مشخصه هاي اقليت مجلس ششم بي نشاني و گم شدن آنها در اكثريت است. وي اين بي نشاني را يا اتخاذ تاكتيك حسابشده از سوي آنان ويا به دليل اقتضاي برقراري روابط دوستانه با مجلس و دولت مي داند. محمددادفردر توضيح اين مطلب مي گويد: نمايندگان جناح راست همانندساير نمايندگان به دنبال مطالبات فردي، منطقه اي و گروهي خود هستند و چون اكثر اين مطالبات صورت مادي دارند زماني قادر به برآوردن آنها بويژه براي حوزه هاي انتخابيه خود خواهند بود كه بتوانند همراهي مجلس ودولت را داشته باشند. اما حسن قشقاوي نماينده شهرياركه در جريان انتخابات هيات رئيسه مجلس از سوي اين فراكسيون كانديداي عضويت در هيات رئيسه شد معتقد است: فراكسيون جناح راست به دليل كميت و كيفيت نازل آن تاثير بسيار ضعيفي بر روند كلي مجلس دارد. وي معتقد است: اين وضعيت در مورد اقليت هاي دوره هاي گذشته مجلس وجود نداشته است. زيرا اقليت مجلس ششم تمايلي به ارائه مواضع شفاف ندارد و اغلب نمايندگان اين جناح درحوزه هاي انتخابيه خود به عنوان افراد مستقل، راي مردم را كسب كرده اند. در حال حاضر تعداد انگشت شمار افرادموثرجناح اقليت مجلس تمايلي به نشان دادن ارتباط خود با اين فراكسيون ندارند. فراكسيون اقليت تاكنون نتوانسته است رهبري هدايت كننده اي در داخل مجلس ايجاد كند. پس از حل مساله اعتبارنامه غلامعلي حداد عادل، انتظار اين بود كه وي بتواند اين رهبري رابه عهده گيرد اما ظاهراخلق آرام، عدم تحرك سياسي و نبود روحيه تشكيلاتي در وي باعث شده كه مساله رهبري فراكسيون اقليت حل ناشده باقي بماند. منصور ميرزا كوچكي نماينده بروجن كه خود را عضو فراكسيون جبهه دوم خرداد مي داندمعتقد است: فراكسيون اقليت بيشتربه طرح مشكلات و مسائل دولت مي پردازدو آن را زير ذره بين قرار مي دهد، هر چندكه فعاليت گروهي آنها بسيار اندك است. فراكسيونهاي مجلس و انتخابات با نزديك شدن به انتخابات هشتمين دوره رياست جمهوري، انتظار مي رود فراكسيونهاي سياسي مجلس تحرك قابل ملاحظه اي از خود نشان دهند كما اينكه اين تحرك هم اكنون نيز در فعال ترين فراكسيون مجلس كه سهم بيشتري را در پست هاي كليدي مجلس و دولت دارد آغاز شده است. فراكسيون مشاركت اخيرا با انجام تحولاتي در تركيب هيات رئيسه نشان داد كه برنامه هاي خود را براي ماههاي آينده تدارك ديده است. در صورت مساعد بودن فضاي سياسي كشور در آستانه انتخابات رياست جمهوري، مي توان پيش بيني كرد كه اين فضا جهش قابل ملاحظه اي را در كار فراكسيونهاي مجلس بوجود خواهد آورد جهشي كه انسجام و قاطعيت كار جمعي در نمايندگان، يكي از نتايج آن خواهد بود. به عقيده حسن قشقاوي چون اكثريت مجلس ششم را طرفداران آقاي خاتمي تشكيل مي دهند در صورت حضور ايشان در صحنه انتخابات، فراكسيونهاي مجلس مي توانند نقش موثري در كسب آرا مردم براي آقاي خاتمي داشته باشند. قشقاوي پيشنهاد مي كند هواداران دولت پيش از انتخابات به نقادي بيطرفانه از عملكرد چهار ساله دولت بنشينند و با توجه به موانع موجود براي آينده كشور برنامه ريزي كنند. محمد دادفر اعتقاد ديگري دارد وي مي گويد: فراكسيونها تاثير تعيين كننده اي بر آراي مردم ندارند زيرا احزاب و گروهها معمولا آنچه را مردم مي خواهند بيان مي كنند، به عبارت ديگر آنچه باب طبع مردم است سخن روز آنها مي شود.