Hamshahri corpus document

DOC ID : H-791201-50812S2

Date of Document: 2001-02-20

بايد غنيمت شمرد، اما با شرايط نگاهي به چند مساله پيرامون كتاب سال * برنامه انتخاب كتاب سال به منظور تكريم و بزرگداشت نويسندگان، ايجاد رقابت سالم براي انتشار كتابهاي ارزشمند، توجه دادن جامعه كتابخوان كشور به كتابهاي با كيفيت، رشد فرهنگ كتابخواني و... برگزار مي شود هجدهمين دوره كتاب سال جمهوري اسلامي ايران روز15 بهمن ماه با حضور رئيس جمهوري برگزار شد و برگزيدگان اين دوره معرفي شدند. اما موضوعاتي كه درباره كتاب سال مي توان مطرح كرد: - 1 زماني كه اولين دوره كتاب سال در دوراني كه آقاي خاتمي وزير فرهنگ و ارشاد اسلامي بودند، برگزار شد، موسسه يا نهادي وجود نداشت كه به موازات وزارت ارشاد به برپايي چنين برنامه اي اقدام كند. موسسات يا نهادهاي غير دولتي به دليل هزينه هاي سياسي اين قضيه و همچنين با توجه به فقدان امكانات مالي از معرفي كتابهاي برگزيده خودداري حتي مي كردند كتاب سال، كه از سوي وزارت ارشاد به عنوان يك نهاد دولتي برگزار شده و مي شود، از آغاز تاكنون همواره زير ذره بين گروهها و جريانات سياسي و فرهنگي جامعه بوده و از همه سو نسبت به آن حساسيت وجود داشته است. هر ساله با اعلام اسامي كتابهايي كه به مرحله دوم راه يافته اند و يا كتابهايي كه برگزيده شده اند، عكس العمل هايي مشاهده مي شود كه با شدت و ضعف انتخابها را مورد انتقاد قرار داده و به آن تهاجم روا داشته اند در چنين شرايطي طبيعي به نظر مي رسد كه نهادهاي غير دولتي از پرداختن به چنين موضوعاتي (انتخاب كتاب برگزيده ) حذر كرده با باشند اين حال در يكي دو سال اخير اين روند شكسته شده است و مراكز غير وابسته به دولت، به طور خودجوش اقدام به چنين حركتي كرده اند. انجمن نويسندگان كودك و نوجوان، آثار برگزيده بيست ساله پس از انقلاب اسلامي را معرفي كرد، خبرنگاران حوزه ادبيات آثار برتر سال 1378 را برگزيد موسسه پكا (پخش كتاب ايران ) بهترين داستان بلند را انتخاب كرد و... فعال شدن چنين نهادهايي، طبيعتا تنوع افكار و انديشه ها را نشان مي دهد كه به دنبال آن شكل گيري نهادهاي مدني را تسهيل پيدايش مي كند چنين وضعي نشان مي دهد كه كتاب سال در اين يكي دو سال اخير تنها نمانده و در كنار آن برنامه هاي ديگري نيز ظهور كرده است. گرچه پيش از آن نيز و پس از آغاز معرفي كتاب سال، برنامه هاي ديگري چون كتاب سال دانشجويي شكل گرفت كه متاثر از كتاب سال بود، اما نهادهاي مدني رغبتي براي انجام چنين مراسمي نداشتند. به هر ترتيب ورود به دوره جديد كه درآن به موازات وزارت ارشاد، نهادهاي مدني ديگر نيز اين عرصه را جدي گرفته و به معرفي كتابهاي برگزيده خود همت مي گمارند، مي تواند زمينه را براي برگزاري بهتر و داوري عادلانه تر فراهم آورد. البته نبايد فراموش كرد كه قدرت مالي وزارت ارشاد امكان بسيار گسترده اي را براي برگزاري مطلوب كتاب سال ايجاد مي كند. به نظر مي رسد شرط ايجاد تعادل ميان تمامي نهادهاي دولتي و غير دولتي در معرفي كتابهاي برگزيده مورد نظر خود، بسترسازي براي حضور فعال تر نهادهاي غير دولتي باشد. به همين جهت بايد مسئولان فرهنگي و به خصوص سياسي جامعه و نيز گروهها و جريانات فرهنگي و سياسي فضاي امني را براي برگزاري چنين مراسمي بيش از آنچه هم اكنون شاهد آن هستيم فراهم آورند تا از اين طريق كتابهاي برگزيده آن گونه كه شايسته است به جامعه شناسانده شوند. - 2 يكي از موضوعات مهم در هر برنامه اي كه در آن بحث انتخاب مطرح است، داوري و چگونگي انتخاب برگزيدگان است. داوري كتاب سال نيز هر ساله با چند و چون بسياري روبه رو بوده است. از سويي جرياناتي آن را به همسويي با لائيكها، دگر انديشان، مخالفان نظام، طرفداران غرب و نظاير اينها متهم مي كنند و از سوي ديگر برخي از آن به داوري محفلي، محافظه كار، متاثر از نظرات گروههاي فشار و... ياد مي كنند. اما دراين باره، بحث، شكل خاصي به مي گيرد هنگام اعلام اسامي كتابها در مرحله ماقبل نهايي، معمولا نام هايي به چشم مي خورند كه از سوي برخي جريانات، با عنوان كتابهاي غيرديني، لائيك و.. مورد سوال قرار مي گيرند. با توجه به تجربه چند ساله اخير به نظر مي رسد اين برخوردها اثر خود را نيز برجاي مي گذارند، زيرا با اعلام اسامي آثار مرحله نهايي، نامي از اين كتابها به چشم نمي خورد. همين امر باعث شده است ناظران، تفاوت قابل تاملي ميان كتابهاي مرحله ماقبل نهايي و كتابهاي مرحله نهايي قائل شده و داوري را تاثير گرفته از چنين برخوردهايي بدانند. از سوي ديگر برخي نيز با توجه به گزينش هاي چندساله داوران كتاب سال، آن را محفلي مي دانند. اين موضوع به خصوص در حوزه ادبيات قابل طرح است. به عقيده كارشناسان حوزه ادبيات چگونه است كه 22 داستان مي توانند به مرحله ماقبل نهايي هجدهمين دوره كتاب سال برسند اما هيچيك شايستگي لازم براي كتاب سال را نداشته؟ باشند زماني كه در حوزه هاي مختلف از سه يا چهار عنوان راه يافته به مرحله دوم، يك يا دو كتاب، برگزيده مي شوند غيرطبيعي به نظر مي رسد كه از 22 عنوان حتي يك اثر برگزيده نشود. در اين باره مي توان گفت يا داوران، كتابها را نخوانده و براساس شنيده هاي خود 22 كتاب را به مرحله ماقبل نهايي رسانده اند و پس از آن است كه با مطالعه آنها دريافته اند هيچيك قابليت دريافت جايزه كتاب سال را ندارند و يا آن كه گرچه داوران كتابهايي را به عنوان كتاب برتردرنظر گرفته اند، اما فشارهاي بيروني مانع از اعلام آن شده است. همان گونه كه گفته شد برخي نيز به داوري محفلي اشاره دارند كه براساس آن چون كتابهاي برتر در چارچوب نظريات داوران - كه خود از يك محفل خاص هستند - است، لذا انتخابي هم وجود ندارد. در اين زمينه آنچه اهميت دارد، بحث بر سر كتابهاي حوزه ادبيات است كه متاسفانه در اغلب دوره هاي كتاب سال با مساله مواجه شده است. به دليل جاذبه هاي حوزه ادبيات و حساسيت هايي كه جامعه نسبت به آن دارد قابل پذيرش نيست كه بي توجه به اين حساسيت ها دست به عمل ذهن زد جامعه - از هر گروه و وابسته به هر تفكري - نمي تواند اين مساله را هضم كند كه از 22 كتاب داستاني مرحله دوم هيچ كتابي به مرحله سوم يا نهايي مواردي نرسد از اين قبيل كه سالها در داوري كتاب سال وجود دارد، اين ذهنيت را شكل داده است كه قبل از اعلام اسامي كتابهاي برگزيده همگان بگويند: امسال نيز در حوزه ادبيات خبري نخواهد بود. - 3 در بخش داوري بحث ديگري نيز مطرح است و آن چگونگي انتخاب داوران است. سوال اساسي اينجاست كه داوران حوزه هاي مختلف چگونه انتخاب مي شوند و چه مرجعي و با چه شيوه اي اين داوران را مسئول بررسي كتابها؟ مي كند آيا فرد يا گروه خاصي در وزارت ارشاد مي نشيند و افرادي را از استادان دانشگاه يا كارشناسان به عنوان داور برمي گزيند يا شيوه ديگري مثلا استعلام از نهادها و مراكز علمي منجر به انتخاب داور؟ مي شود تاكنون توضيح خاصي در اين مورد ابراز نشده است. اين درحالي است كه در موارد ديگري چون انتخاب ناشر نمونه، چگونگي انتخاب داوران كه استعلام از تشكل هاي صنفي و فعالان حوزه نشر است، موضوع كاملا روشن است. در همين باره، موضوع ديگري نيز وجود دارد و آن بهره گيري از افرادي است كه در حوزه خاصي سرآمد به هستند عنوان مثال ممكن است در بخش شعر استادان دانشگاه مسئول بررسي كتابهاي شعر شوند، درحالي كه شاعران برجسته اي نيز وجود دارند كه در اين زمينه نظريات صائب و دقيقي مي توانند ارائه به دهند هر تقدير شواهد امر نشان مي دهد كه گزينش داوران كتاب سال به گونه اي است كه كارشناسان و صاحبنظران حوزه هاي مختلف را با مساله روبه رو كرده است و اين شبهه وجود دارد كه انتخاب داوران مسير غيرعلمي و ناعادلانه را طي مي كند. - 4 بحث ديگر با فلسفه وجود كتاب سال ارتباط پيدا اصولا مي كند كتاب سال - با هزينه هاي بسيار خود - براي چه اجرا مي شود و چه هدفي را دنبال؟ مي كند بديهي است كه گفته شود اين برنامه به منظور تكريم و بزرگداشت نويسندگان، ايجاد رقابت سالم براي انتشار كتابهاي ارزشمند، توجه دادن جامعه كتابخوان كشور به كتابهاي با كيفيت، رشد فرهنگ كتابخواني و.. برگزار مي شود. بايد گفت همه اين موارد هم در كتاب سال وجود دارد و هم نه. وجود دارد از اين حيث كه به هر حال عده اي از شخصيت هاي فرهنگي و صاحب قلم معرفي و تجليل شده و كتابهاي برتر حوزه هايي چون فيزيك، شيمي، كامپيوتر، كشاورزي و مانند اينها به جامعه شناسانده مي شوند. وجود ندارد از اين حيث كه برخي كتابها كه جامعه منتقدان كتابخوان، و كارشناسان آنها را كتاب برتر مي دانند جايي در ميان كتابهاي برگزيده داوران كتاب سال ندارند. همين موضوع است كه مانع از گرايش جامعه به سمت كتابهاي معرفي شده مي شود. جامعه كتابخوان، باري به هر جهت، كتاب مطلوب خود را پيدا كرده و به آن سمت مي رود و برگزيده نشدن اين كتابها جز آن كه از اعتبار كتاب سال بكاهد، نتيجه ديگري نخواهد داشت. اين وضع نيز، پيامد ديگري را به همراه مي آورد و آن اين كه به دليل كم اعتبار شدن داوري كتاب سال، كتابهاي انتخاب شده مورد استقبال قرار نمي گيرند. در اين موردبايد گفت تعدادي از نويسندگان شايسته، تكريم و تجليل نشده و كتابهاي آنها نيز معرفي نمي شود. همين امر باعث مي شود كه كتاب سال در دستيابي به بخشي از اهداف اساسي خود بازمانده و نتواند آنچنان كه مورد نظر بانيان آن است تاثيرگذار باشد. - 5 و سخن نهايي آن است كه وزارت ارشاد به عنوان متولي كتاب سال، نهادي دولتي است و همين امر فشارهاي بسياري را باعث مي شود كه وزارت ارشاد قادر به گريز از آنها نيست. اين موضوع زماني حاد مي شود كه برخي جريانات، سليقه و عقيده خود را چنان خدشه ناپذير مي پندارند كه ناديده گرفتن آن را به معناي مبارزه با تمامي ارزش هاي جمهوري اسلامي مي پندارند. با گذشت هجده دوره از كتاب سال، به نظر مي رسد وزارت ارشاد راهي براي برون رفت از اين وضع نيافته و تقريبا در نهايت، بخشي از راي خود رادرحوزه هاي علوم انساني و به ويژه ادبيات متاثر از اين دست موضع گيري ها مي نمايد. ضروري است وزارت ارشاد تكليف خود را با اين نوع عكس العمل ها مشخص سازد. اگر قرار است راي و نظر چنين جرياناتي در نهايت تاثير خود را بر كتاب سال باقي گذارد بهتر آن كه وزارت ارشاد پيش از اعلام اسامي آثار راه يافته به مرحله ماقبل نظر نهايي، چنين جرياناتي را نيز جويا شودو چارچوبها و ضوابط انتخاب كتاب سال را به گونه اي تدوين وتهيه نمايد كه خواست اين جريانات نيز تامين شود. همچنين داوران كتاب سال هم مي توانند به گونه اي انتخاب شوند كه شامل افرادي با چنين ديدگاهي باشند تاكتاب سال و داوران از اين حيث نيز مشكلي نداشته باشند! و شق ديگر آن كه اگر اصالت با راي داوران كتاب سال است طبيعي است كه ديگر نظرات بيروني نبايد تعيين كننده موضوع باشند. سخن پاياني آن كه گردانندگان كتاب سال مي بايد موضوعي به نام اعتبار بخشيدن به كتاب سال را در ميان اهل فرهنگ، امري جدي كتابي بگيرند كه به عنوان كتاب سال معرفي مي شود بايد بتواند نظر عمومي را به خود جلب كرده و حداقل به چاپ سوم يا چهارم برسد. اين نخستين و بديهي ترين انتظاري است كه مي توان از كتاب سال داشت. محمد هاشم اكبرياني