Hamshahri corpus document

DOC ID : H-791117-50689S1

Date of Document: 2001-02-06

قنات، مهندسي شگفت انگيز در ايران باستان نگاهي به قنوات به عنوان يك ميراث علمي - فرهنگي ابداع سيستم قنات يكي از برجسته ترين كارهاي مهندسي آب در تاريخ ايران و جهان به شمار مي رود قرآن كريم: زندگي و حيات همه چيز از آب است. عليرغم گذشت هزاران سال از ابداع قنات توسط ايرانيان باستان و وقوع پيشرفتهاي شگفت انگيز در دانش و فن بهره برداري از منابع آب زيرزميني، هنوز هم قناتهاي ايران شريانهاي حيات بسياري از روستاهاي كشور مي باشند و معاش و حيات بسياري ازروستائيان به قنات بسته است. اين نوشتار تلاش ناچيزي است براي آنكه موضوع قنات ازعرصه كتب دانشگاهي و همايش هاي علمي به افكار عمومي سوق داده شود و از اين رهگذر زمينه توجه بيشتر به قنات، به عنوان يك ميراث گرانقدر تاريخي - فرهنگي، فراهم آيد. آب به عنوان عنصر حيات بخش، مهمترين نياز موجودات زنده بوده و همواره فكر انسان را به انحاء مختلف مشغول كرده اين است نياز همراه با افزايش جمعيت كره زمين و توسعه تمدن بشري افزايش يافته است. مهار و استفاده از آب از گذشته هاي دور و در تمام ادوار تاريخ يكي از مظاهر تمدن هاي ايران، روم، آشور، مصر و چين بوده است. حفر قنوات، ايجاد سدهاي مختلف و احداث شبكه هاي عظيم توزيع و انتقال آب در ايران، نشان دهنده اهميت آب در فرهنگ ايرانيان باستان مي باشد. در كشور ما كه همواره با مشكلات كمبود و توزيع نامناسب نزولات آسماني مواجه بوده است، آبهاي زيرزميني مهمترين منبع تامين نياز آبي كشور محسوب مي شوند. در دنيا نيز آبهاي شيرين زيرزميني با حجم حدود 10 ميليون ميليارد متر مكعب (برابر 30 درصد حجم آبهاي شيرين جهان ) يكي از منابع اصلي تامين آب مي باشد. احداث قنات شيوه اي است سنتي و خردمندانه براي جمع آوري و به روي زمين آوردن آبهاي زيرزميني كه اولين بار توسط ايرانيان ابداع شده و سپس به ساير نقاط دنيا راه يافته است. قنات تكنيكي با ويژگيهاي استخراج معادن است و آن عبارت ازبهره برداري از سفره هاي آب زيرزميني به كمك تونل هاي زهكشي مي باشد. دستيابي به آبهاي زيرزميني در سيستم قنات تنها توسط نيروي ثقل و از طريق تونلهاي زيرزميني صورت مي گيرد و نيازي به استفاده از انرژي هاي ديگر، تكنيك پيشرفته و ابزار گران قيمت نمي باشد. در احداث قنات به جز كارانسان، بيل و كلنگ و چراغ روغني و يك چرخ و ريسمان به چيز ديگري نياز نيست. متخصصان احداث قنات ( مقني ها )نيز تنها از طريق سنت هاي شفاهي قديمي و به طور تجربي تربيت شده اند. ابداع سيستم قنات يكي از برجسته ترين كارهاي مهندسي آب در تاريخ ايران و جهان به شمار مي رود كه چندين هزار سال قبل ارائه شده و هنوز هم معمول و متداول است. در صورت نبود قنات امكان پيدايش شهرهاي بزرگي نظير نيشابور، طوس، مشهد، يزد، كاشان و.. بعيد به نظر مي رسيده است. با استفاده از قنات چند مسئله اصلي آبرساني به بهترين صورت حل شده است. - 1 رساندن آب از منابع آب در كوهها به شهرها و روستاهايي كه در دشت واقع شده اند. - 2 جلوگيري از اتلاف آب به صورت تبخير در مناطق گرم و خشك كه مسئله عمده اي به شمار مي رود. - 3 تامين آب صاف وزلال و خنك و دورنگاه داشتن آن از انواع آلودگي هاي سطحي - 4 محفوظ بودن مجراي جريان از خرابي هاي سطحي از ويژگي هاي ديگر قنات جريان دائمي و آبدهي نسبتا منظم در تمام فصول سال است. در ايران مقني ها ابتدا با حفر چند چاه آزمايشي منبع اصلي آب رامشخص مي كنند. سپس حفر قنات به صورت يك نقب (چاه افقي ) از مظهر شروع شده و در عمق زمين به سمت لايه هاي آبدار ادامه مي يابد. به منظور جاري شدن آب در مجرا توسط نيروي ثقل يك /شيب.تا 5 در 2 هزار از بالا به پايين در نظر گرفته شيب مي شود كم موجب راكد ماندن آب و خراب شدن آن مي شود و شيب زياد باعث فرسايش و خوردگي جدار قنات مي شود. به منظور خارج كردن خاكهاي كنده شده و رسانيدن هواي كافي به كارگران در نقب و جهت يابي مسير قنات و نيز براي استفاده در تعميرات بعدي در فواصل 20 15 تا متري چاههايي عمودي كه به آن ميله قنات گفته مي شود حفر مي شوند. ابعاد مجراي قنات (نقب ) در xحدود 12060 سانتي متر و قطر ميله قنات در حدود 80 سانتي متر 90تا است. ابعاد مجرا را معمولا به حداقل مي رسانند تا مقدار خاكبرداري كمتر شود و سطح مقطع آن را به صورت بيضي در نظر مي گيرند كه از پايداري لازم برخوردار باشد. بزرگترين قنات حفر شده در ايران مربوط به حومه گناباد است كه طول آن به 70 كيلومترمي رسد و مادر چاه آن در حدود 350 متر عمق دارد. البته قنات هاي كوچكتري با طول حدود 1 كيلومتر در نقاط مختلف كشور وجود به دارند طور تقريبي طول مجموع قنات هاي ايران /400كيلومتر 000 است كه برابر 160حدود طول ديوار بزرگ چين مي باشد. معدل آبدهي قنوات ايران حدود 15 ليتر بر ثانيه براي هر رشته قنات است. تعداد قنات هاي داير در ايران را تا چندي پيش بالغ /50رشته 000بر مي دانستند. جمع آبدهي كل قنات هاي داير ايران حدود 750 تا 1000 متر مكعب در ثانيه تخمين زده مي شود. از جمله كارهاي مهم مهندسين قنات تعيين منبع اصلي آب زيرزميني است كه پاسخگوي نياز آبي روستا يا شهر به صورت دائمي باشد. جهت يابي صحيح حفر قنات در زيرزمين، انتخاب شيب قنات، نحوه حفر قنات، نحوه انجام لايروبي و تعميرات قنات در قديم مورد توجه دانشمندان ايراني قرا ر گرفته است. از جمله كرجي مهندس بزرگ ايراني قرن يازدهم مباحث مفصلي از كتاب استخراج خود آبهاي زيرزميني را به موضوع قنات، انتخاب سرچشمه آن و روشهاي احداث آن اختصاص داده است. از اوايل دهه 40 كه حفر بي رويه چاههاي عميق و نيمه عميق در ايران آغاز شد، بر اثر مصرف زياد آب زيرزميني و پايين رفتن سطح آب، تعداد كثيري از قناتها به تدريج خشك و يا كم آب شدند، به طوري كه در برخي نقاط، مانند زرند كرمان، تمامي قناتها به كلي خشك شدند. قناتي كه خشك شده باشد، به مرور زمان بر اثر ريزش ديواره ها، حفاري و تجمع خاك توسط موشها و غيره، رو به ويراني مي رود و قناتهايي هم كه كم آب شده اند به تدريج خشك تر مي شوند و به دليل آبدهي پايين، بهره برداري از آنها غير اقتصادي مي شود و لذا بر اثر بي توجهي از بين مي روند. با توجه به بحران كم آبي و خشكسالي در كشور و نظر به نقش نقاط مهم و حياتي كه قنات در تاريخ تمدن ايران و جهان داشته است، شايسته است پديده قنات به عنوان يك ميراث علمي - فرهنگي مورد توجه بيشتري قرار گيرد. مهدي حبيبي - عضو هيات علمي مركز تحقيقات حفاظت خاك و آبخيزداري منابع: - 1 قنات فني براي دستيابي به آب هانري گوبلو مترجم محمدحسين پاپلي يزدي - ابوالحسن سروقد مقدم - انتشارات آستان قدس - 1371 - 2 قنات سازي و قنات داري دكتر عبدالكريم بهنيا انتشارات مركز نشر دانشگاهي چاپ اول 1367 - 3 تاريخ مهندسي در ايران دكتر مهدي فرشاد - انتشارات دانشگاه شيراز - 1356 - 4 ژئو هيدرولوژي دكتر پرويز كردواني انتشارات دانشگاه تهران - 1374