Hamshahri corpus document

DOC ID : H-791116-50673S1

Date of Document: 2001-02-05

همزمان با ايام برگزاري جشنواره موسيقي فجر; از سروري شعر تا اندوه موسيقي * سبك آوازي علوانيه در ميان عرب زبانان خوزستان، شبيه آواز اميري مردم مازندران است سخن سرايي در ميان عربزبانان خوزستان هنري شكوفا است كه حتي در بدترين شرايط اجتماعي سينه به سينه نقل شده است. در كنار شعر، هنر نمايش ( تمثيليه )قصه نويسي ها، و هنر موسيقي نيز دوران رشد و نمو خود را طي مي كند، اما شعر همواره بر همه اينها سروري داشته است. در خوزستان، پس از گسستگي امپراتوري اسلامي و رواج ملوك الطوايف، دربار فرمانروايان آل مشعشع، محل تجمع فقيهان شيعه، دانشمندان و شاعران بود. سرآمد اين شاعران، شهابالدين موسوي معروف به ابن معتوق حويزي است كه اخيرا انتشارات دارصادر بيروت ديوان او را براي چندمين بار تجديد چاپ كرده است. ملا سلمان سليماني، اسحاق قيم، فالح دسبول و طاهربن اسحاق قيم از شاعراني هستند كه در دوران معاصر از شهرت خاصي برخوردارند. شاعران عرب زبان خوزستان، هم به زبان فصيح و هم به لهجه محلي شعر مي سرايندكه به نوع دوم يا الشعرالشعبي الشعر گفته العامي مي شود. شعر فصيح همانند شعر معاصر جهان عرب وشعر معاصر ايران، گواه دو جريان شعر كلاسيك و شعر نو است كه اين دومي در ميان عربها به الشعر يا الحر شعرآزاد معروف است. شعر مقفي يا كلاسيك كنوني در ميان عربزبانان ايران از شعر محلي - الشعر الشعبي -تاثير مي پذيرد و حتي گاهي با آن يكي مي شود. اين افزون شعر، بر ريشه هايي كه در ادبيات كهن عرب - بويژه شعر جاهليت - دارد، داراي انواع خاص خود نيز هست. از سويي شعرآزاد كه هم اكنون شمار فراواني از شاعران عرب زبان خوزستان به اين سبك شعر مي گويند هم از شعر آزاد جهان عرب و هم از شعر نوپردازان ايراني تاثير مي پذيرد. در گذشته، شعر كلاسيك عربي، ويژه قشر خاصي همانند روحانيان بود كه مي توانستند به نجف يا قم بروند و قواعد و اصول زبان عربي را بياموزند. شيخ محمد كرمي، شيخ صالح طرفي، سيد شعاع نزاري و جبار عباسي در اين زمينه شعري، كتابهايي چاپ كرده اند. انواع شعر محلي (الشعر الشعبي ) عربزبانان خوزستان: - 1 ابوذيه - 2 موال - 3 هوسه ( يزله ) - 4 الميمر (المجمر ) - 5 عتاب- 6 چوبيه ( كوبيه ) - 7 مباراه - 8 دارمي - 9 الحدو- 10 الركبان - 11 نايل - 12 درسع - 13 الريحاني - 14 گلايد شعر ( قلائد ) - 15 القصائد الشعبيه و الفصحي موسيقي مردم عرب زبان خوزستان موسيقي عرب وامدارانواع شعر همانند ابوذيه عتاب، دارمي يا بسته و نظاير آن است. گروه هاي آوازه خوان كه در محل به آنان مي گويند الخشابه با ادوات و سازهاي موسيقي عربي كار مي كنند. اكنون گروه هاي موسيقي، شكل علمي تر و منظم تري به خود گرفته اند كه به آنها الفرق الموسيقيه گفته اخيرا مي شود استفاده از سازهاي غربي نيز متداول شده است. نوع موسيقي و آواز بسيارغمناك عربي محلي وجود دارد كه به نام مبدع آن علوان ابوشهلا، علوانيه ناميده مي شودو نظير آواز اميري مردم مازندران است. در عتاب نيز نوعي غم واندوه احساس مي شود اما يا بسته ابوطگه كه هم به شكل فردي و اغلببه شكل جمعي خوانده مي شود با شادي وگاه با پايكوبي همراهند. دو نوع شعر هوسه و نيز چوبيه همواره با پايكوبي همراهند. هوسه - اصولا - نوعي شعررباعي است كه بيشتر درونمايه حماسي دارد و در عروسي و عزا - هر دو - خوانده مي شود. در زبان فارسي به هوسه يزله مي گويند. هنگام يزله كردن، جمعيتي دور يزله كننده گرد مي آيندو پس از آن كه شاعر يا يزله كننده، اش هوسه را خواند، همراه جمعيت، پايكوبي مصرع، چهارم را با يزله كننده همسرايي مي كنند. چوبيه نيز داراي چهار مصراع است كه واژه رديف سه مصراع لزوما نخست، متشابه نيست بلكه سه واژه مختلف است. حركات عملي چوبيه با يزله متشابه است; به اين ترتيب كه جمعي در جايي مي نشينند و فردي با شمشير حركاتي انجام مي دهد و جمع فقطبا همسرايي پاسخ مي دهد. آثار اين نوع پايكوبي فقط در فلاحيه شادگان باقي است، اما نوعي چوبيه در ميان بني طرف و دشت عباس و كلا غرب خوزستان رايج است كه گروهي دست به دست هم مي دهندو رقصي همانند لبناني دبكه يا رقص كردي انجام مي دهند. سازهاي موسيقي محلي مطبگ: دو عدد ني به هم چسبيده است كه سه سوراخ در بالا و سه سوراخ در پايين دارد. مطبگ از يك طرف باز است كه از همين قسمت در آن مي دمند. ساز مطبگ، موسيقي گروهي است. ماصول: سازي است كه فقط يك ني دارد و سوراخ هايي در بالا و پايين آن هست. ماصول از ني كوتاه تر است. الناي: همان ني است كه در ساير مناطق ايران نيز كاربرد دارد. العذبه: از يك ني تشكيل مي شودكه هفت سوراخ در بالا و يك سوراخ در پايين دارد. العذبه ساز حزيني است كه فقط صوت دارد و همراه آن نمي توان آواز خواند. اكنون چوپانان از اين ساز موسيقي استفاده مي كنند. العذبه فقط كاربرد تك نوازي دارد و به علت لحن اندوهناكش حالتي آرام بخش دارد. الطبله: بندري ها به آن تمپو و به فارسي دمبك ناميده مي شود و با طبل تفاوت دارد. الطبله را از چوب مي سازند. يك دهانه آن باز و دهانه ديگر آن را با پوست نوعي ماهي محلي به نام جريه يا با پوست كوسه يا گاو يا گوسفند مي پوشانند. در موسيقي عربي خوزستاني با طبله يا تمپو ريتم تندي زده مي شود كه ويژه ترانه ها و آوازهاي عربي محلي اين استان است. محلي ها گاهي به اين ساز دنبك هم مي گويند. الدف: دف نيز نوعي دمبك است كه در زبان فارسي به آن دايره يا همان دف گفته مي شود. الزنجاري: نوعي دف كه دورادور آن را سوراخ مي كنند و تشك هاي كوچكي به آن مي بندند كه هنگام تكان دادن دف به حاشيه آن خورده و ايجاد صدا مي كند. مي توان آن را با دايره زنگي همانند سچابيق دانست يا اسنوچ نوعي صفحه فلزي كوچك و مدور است كه هنگام رقص آن را با تكه اي كش به سر انگشتان مي بندند. اين ابزار بيشتر توسط زنان كولي استفاده مي شد. رباب يا ربابه: گالن خالي نفت يا روغن را از يك طرف بازمي كنند و چند موي دم اسب را از وسط آن مي گذرانند و با آرشه برآن مي نوازند. رباب، همان ويالن جديد است. با چعبالربابه تار را بالا و پايين مي آورند. مي توان با ربابه، انواع دستگاه ها را نواخت. سنتور: كه اساسا يك ساز موسيقي ايراني است كه در ميان عربزبانان خوزستان نيز رواج دارد. دمام: همان طبل بزرگ است كه اكنون فقط در مراسم عزاداري ماه محرم و به عنوان يك ابزار موسيقي رزمي به كار مي رود. كولي ها: كولي ها عرب نيستند بلكه هندي تبارند و طبق اطلاعات به دست آمده هرجا كه سكونت گزيده اند زبان آن جا را ياد گرفته اند. كولي ها در جاي جاي خوزستان سكونت دارند و در اهواز، در محله هاي چهارصد دستگاه و ملاثاني و نيز در حاشيه شهر آبادان زندگي مي كنند. البته كولي ها در حفظ موسيقي عربي بي تاثير نبوده اند. هنرنمايش: دو نوع نمايش در ميان عربزبانان خوزستان رايج است. يكي نمايش هايي است كه در عروسي ها يا شبنشيني ها يا جشن ها و مناسبت هاي ديگر اجرا مي شود كه به آن تمثيليه مي گويند. تمثيليه مي تواند به شكل نمايش راديويي هم اجرا بازيگران شود به ندرت حرفه اي و اغلب آماتور ها تمثيليه هستند اكثرا هجوآلود و نقدي هستند از شرايط نابهنجار زندگي يا از ستمي كه به مردم وارد اين مي شود گونه نمايش ها اغلب داراي تم سرگرم كننده و كميك هستند. نوع دوم، نمايش يا تئاتر تعزيه است كه در ساير نقاط ايران نيز اجرا مي شود. نمايش هاي تعزيه در روزهاي ماه محرم و به ويژه در روز عاشورا، در روستاها و شهرها انجام مي گيرد. در نمايش تعزيه كه در خوزستان به آن يا دايره شبيه مي گويند واقعه كربلا به شكلي اصيل و دقيق بازسازي و به شيوه اي هنرمندانه اجرا مي شود زبان، لباس، شمشير و ديگر ابزارهاي جنگي و حتي رنگ ها و پرچم ها و شعارها همان است كه نياكان اين قوم در هزار و چهارصد سال پيش با آنها جنگيده اند. نقش امام حسين ( ع ) را كسي به عهده مي گيرد كه بتواند با فصاحت عربي همان خطبه اي را تكرار كند كه امام حسين (ع ) خطاب به دشمنانش گفته بود. يوسف عزيزي بني طرف