Hamshahri corpus document

DOC ID : H-791106-50577S1

Date of Document: 2001-01-26

ايران شناسي در فرانسه درآمد: از پيشينه دانش ايران شناسي در غرب، - البته به شيوه اي علمي و سامانمند - نزديك به دويست سال مي گذرد. از اين ميان فرانسويان، چونان ديگر كشورهاي اروپايي به بنيانگذاري كرسيها و انجمن ها و مراكز خاصي در اين حوزه روي آوردند. البته تاريخ روابط فرهنگي و سياسي ايران و فرانسه از حدود سده هاي هفتم و هشتم هجري آغاز شده و به ويژه در دوره بعدي صفويان، تازه يافت. از زمان قاجار بود كه ايرانيان با گوشه اي از ادبيات و زبان فرانسه ازطريق برگردانهاي آثار مهم ادبي آشنا شدند. چندي پيش در فرانسه نشستي در حوزه يكي از مسائل ايرانشناسي برگزار شد. هدف از اين نشست، چگونگي انتقال داده هاي پژوهشي تاريخ هخامنشيان بر روي اينترنت بود. مطلبي كه در پي مي آيد به تاريخچه مطالعات ايراني در فرانسه مي پردازد. از روزگاري نه چندان كهن اروپاييان در ايران با نام افرنگ يا افرنج معروف شده اند. واژه هاي فرنگي و فرنگستان بيشتر يادآور كشور فرانسه است. پيشينه روابط ايران و فرانسه به حدود سال هاي 705 678 و قمري برمي گردد. از نامه هاي شاهان ايلخاني ايران به پادشاهان فرانسه اطلاعاتي در دست است. اما نخستين نشانه هاي علاقه مندي به زبان فارسي در كشور فرانسه به حدود اواخر رنسانس برمي گردد. خبر روي كارآمدن صفويان در ايران و دشمني آن ها با عثماني ها به گوش اروپاييان رسيد. به گمان نخستين راه آشنايي اروپاييان با زبان پارسي نيز بايد از راه عثماني صورت گرفته باشد، زيرا زبان و ادب پارسي در دربار عثماني مورد توجه بوده است. علاقه به ايران وكنجكاوي درباره آن در آخر قرن شانزدهم با آموزش رشته عربي در پاريس آشكار شد. در يكي از كتابهاي پي ير ويكتوركايه نمونه هايي از چهار زبان كه يك قطعه شعر فارسي در كنار يك قطعه شعر تركي گنجانده شده است ديده مي شود. اين كتاب به سال 1596 ميلادي ( هجري ) 1005 به چاپ رسيد: در حدود همان سال ها دو ايتاليايي به نام برادران وكييتي كه براي ريموندي مدير چاپخانه شرقي در فلورانس كار مي كردند، جهت خريد كتاب به ايران و هند فرستاده اين شدند برادران نخستين اروپايياني هستند كه نسخه هاي خطي فارسي، ديوان هاي فرهنگ شعري، لغات و ترجمه هاي فارسي كتاب مقدس را از هند و ايران با خود به ايتاليا اما بردند، به دليل بدي اوضاع مالي ايتاليا، هيچ كدام به چاپ نرسيد; حتي دستور زبان فارسي خود ريموندي نيز در سال 1614 به چاپ نرسيد. بخشي از اين نسخه هاي خطي در اواخر قرن هفدهم سراز پاريس درآورد. اين كتابها نخست در اختيار بارتلمي ويل نخستين گردآورنده كتابخانه شرقي قرار گرفت كه از سال 1656 در دربار لويي چهاردهم منشي و مترجم زبانهاي شرقي بود و به سال 1697 چاپ گرديد. چاپ اين كتاب ها نيز آسان نبود. يك فرانسوي به نام فرانسوا ساواري كه از 1591 تاسفير 1606 فرانسه در استانبول بود، در پايان ماموريتش تعدادي كتاب خطي ازجمله ده كتاب فارسي را به فرانسه برد. او براي يك چاپخانه چندزبانه تلاش بسيار كرد و زبان فارسي را در آن گنجاند. به سفارش او در سال 1613 حروف فارسي به خط نستعليق ابداع شد. او كار آموزش و مطالعه زبان فارسي را نيز شروع كرد. بدبختانه با معزول و مغضوب شدن او اين تلاش نيز كند شد. در اين روزگاران نسخه هايي از قرآن با ترجمه هاي فارسي نيز در پاريس وجود داشته است كه بي گمان زبان فارسي آن چندان مهم نبوده است. در اوايل قرن هفدهم پزشكي به نام اتي ين اوبراست و برادرش تعداد قابل توجهي نسخه خطي شرقي ازجمله چهار نسخه فارسي را گردآوري كردند. اين دو برادر لغت نامه اي عربي تاليف كردند كه در آن شمار فراواني واژه فارسي مشخص شده است. ملرز كنسول فرانسه در مصر و سپس استانبول در سال 1634 نخستين ترجمه گزيده اي از گلستان سعدي را در پاريس چاپ كرد. كلود اردي نيز علاقه مند به نسخه هاي خطي بود و لغت نامه فارسي - لاتين و رونوشت هايي ازفارسي از خود بر جاي گذاشت. ريشليو صدراعظم فرانسه نيز هياتي مذهبي به ايران فرستاده است. يك كاتوليك اصفهاني به نام داودبن سعيد اصفهاني در حدود 441640 در پاريس عنوان مترجم زبان فارسي پادشاه فرانسه را داشته است. او با مرگ لويي سيزدهم به ايران برگشت. ژيلبر گولمن در سال 1651 بسياري از نسخه هاي خود را كه سي متن فارسي نيز در آن بود، به كاترين شهبانوي سوئد تقديم كرد. از كارهاي ژيلبر مي توان به ترجمه نزهه القلوب قزويني اشاره كرد كه تنها مقدمه آن به چاپ رسيد. كلود سومز ديژوني را بايد نخستين زبان شناسي دانست كه به ايران مهاجرت كرد و در حدود لغت نامه اي 1634سال لاتيني - فارسي با حروف عبري و عربي تاليف و اين يكي نيز به چاپ نرسيد. كتابخانه سلطنتي پاريس از سال 1677 كار تحصيل نسخه هاي خطي فارسي را شروع كرد و از آن پس هياتي را به شرق گسيل در كرد 1671 1676 سال هاي 1669 كتابهاي بي شماري از شرق به فرانسه رفت. تنها از شهر حلب 21 نسخه خطي فارسي و در قاهره نيز به همين مقدار نسخه خطي خريداري شد! در سال 1739 كتابخانه سلطنتي پاريس داراي 390 نسخه خطي فارسي بود و از 1680 به بعد اكثر متون ادبي پارسي در اين كتابخانه يافت مي شد. در قرن هفدهم سفرنامه هايي قابل توجه منتشر گرديد. از معروف ترين اين سفرنامه ها مي توان به سفرنامه تاورنيه، ژان توه نو كه پس از مرگش در سال 1674 چاپ شد و سفرنامه شاردن چاپ به 1686 اشاره كرد. نخستين مترجم و منشي فرانسوي كه قادر به خواندن اسناد به زبان فارسي بوده است فرانسوا پتيس دولاكووا مترجم شاه بود كه كتاب او تاريخ چنگيزخان معروف است. اين كتاب پس از مرگش به سال 1710 چاپ شد. فرزند او ژان كتابهاي متعددي تاليف كرد و حتي كتاب هزارو يك روز را به او نسبت مي دهند. ژان نخستين فرانسوي است كه براي كسب دقيق اطلاعات از فرهنگ فارسي و آشنايي با راه و رسم امور ديواني و خبرگي در ادب پارسي به ايران گسيل شد و تدريس او در كالج سلطنتي پاريس سرفصلي مهم در تاريخ آموزش زبان هاي شرقي است. در قرن هيجدهم و با ايجاد مدرسه كودكان زبان هر سال شش جوان فرانسوي در اين مدرسه به آموزش زبان هاي عربي، فارسي و تركي مي پرداختند. يكي از شاگردان اين مدرسه اتي ين گران است كه شش نسخه خطي موجود در كتابخانه ملي پاريس از آن اوست. با كوشش فرانسه براي استعمار هند چند تن از دانشمندان فرانسوي نيز براي تحقيق به هند رفتند آنكتيل كه دوپرون از چهره هاي شاخص آن است. دوره نوين مطالعات ايراني با تاسيس مدرسه زبان هاي شرقي به سال 1795 در اوج انقلاب فرانسه آغاز شد. آنكتيل دوپرون ( ) 17311805 به دليل علاقه به زبان هاي شرقي و همچنين ديدن نسخه اي از ونديداد ساده در كتابخانه ملي پاريس تصميم به رفتن به هند او گرفت حدود هفت سال در هند زبان هاي اوستايي، سنسكريت و پارسي را آموخت و آموزش هاي لازم را از دستور داراب ديد. او ذخيره اي گرانبها از اوستا و ديگر زبان هاي شرقي گردآوري و پس از بازگشت به فرانسه 180 نسخه خطي از جمله دو نسخه از كتاب مقدس ايران باستان را به كتابخانه سلطنتي تقديم كرد. او درباره شاهنامه نيز يادداشت هايي دارد. با انقلاب كبير فرانسه، در تجليل از تلاش هاي او مستمري برايش در نظر گرفته شد; اما او نپذيرفت و اعلام كرد انجام كارهايش تنها براساس علاقه بوده است. تا قبل از آنكتيل جز، زرتشتيان ( هند ) كسي با اوستا آشنا نبود. از اين جهت تلاش او پايه هاي مطالعات اوستاشناسي و ايران شناسي به شمار مي آيد. بي گمان يكي از بزرگان بي مانند ايران شناس جهان سيلوستردوساسي ( - 1838 ) 1758 است. رمزگشايي او از كتيبه هاي پهلوي و بويژه قرائت او از نام هاي اردشير بهرام،، شاپور و هرمزد براي نخستين بار در روي سكه هاي ساساني از ستون هاي بستر پژوهش هاي بعدي است. در سكه شناسي سكه هاي ساساني ارزش خدمات او هميشه در يادها خواهد بود. از مهم ترين آثار او مي توان به يادداشت هايي درباره آثار باستاني ايران و يادداشت هايي درباره يادگارها و سنگ نبشته هاي كرمانشاه يا بيستون اشاره كرد. كاترمن اتي ين مارك ( ) 17821852 از استادان برجسته زبان عربي، سرياني و فارسي بود. او تاريخ مغولان رشيدالدين فضل الله و تاريخ ايوبيان و سلاطين مملوك اثر مسقريزي را ترجمه كرد و به بررسي در مروج الذهب مسعودي پرداخت. با وجود اين اوژن بودنوف ( ) 18011852 سنسكريت شناس برجسته فرانسوي را بايد نخستين زبان شناس زبان هاي هند و ايراني به شمارآورد. پژوهش هاي او در زمينه هند وايراني معروف همچنين است تفسير ارزشمند او از سينا شهرت بسيار دارد. دارمستتر ( - 1894 ) 1849 نيز جايگاه ارجمند خود را در ايران شناسي آثار دارد او در زمينه دستور تاريخي زبان هاي باستاني ايراني ( ) 1883 اهميت خاص در اين رشته دارد. همچنين آنتوان ميه ( ) 18661936 به مطالعه زبان هاي هند و اروپايي پرداخت و اثر ارزشمند او مقدمه بر مطالعه تطبيقي زبان هاي هند و اروپايي ( ) 1930 معروف است. از ديگر آثار مي توان به خصوصيات عمومي زبان هاي ژرمني ( ) 1917 و زبان هاي اروپاي جديد ( ) 1918 و... اشاره كرد. از ديگر خدمتگزاران فرهنگ ايران زمين، بايد به ژول موهل ( ) 18001876 اشاره نمود. ترجمه شاهنامه او هنوز از مهم ترين نسخه هاي شاهنامه شناسي به حساب مي آيد. از ديگر آثار او مي توان به چگونگي قصه سلطان محمود غزنوي و ترجمه سه باب ( ) 108 مجمل التواريخ اشاره كرد. همچنين دفرمري با چاپ تاريخ جهانگشاي جويني ( ) 1842 و سفرنامه ابن بطوطه ( ) 1853 و كتاب ميرخواند ( ) 1845 خدمتي شايان از خود برجاي گذاشت. كنت گوبينو ( ) 18161882 عضو وزارت خارجه فرانسه بود و در ايران نيز مدتي بسر از برد آثار او مي توان سه سال آسيا ( ) 1859 تاريخ ايرانيان ( ) 1869 نام برد. شهرت او بيشتر در ارائه نظريه عدم تساوي نژادهاي انسان است. كلمان هوار ( ) 18541926 بعد از مرگ شيفر در سال 1316 به جاي او به عنوان استاد زبان فارسي در مدرسه زبانهاي شرقي منصوب شد. عربي و تركي را نيز خوب مي دانست. از مهم ترين آثار او مي توان به ترجمه كتاب البدء و التاريخ مقدسي رباعيات باباطاهر عريان ( ) 1893 دستور زبان فارسي ( ) 1899 مذهب باب ( ) 1884 تصحيح گرشاسبنامه اسدي، تمدن ايراني، احوال ابن مقفع، خطاطان و مصوران مشرق اسلامي اشاره كرد. همچنين پل پليو ( ) 18781945 در حفاري تركستان چين و كشف آثار مانوي مسئوليت مهمي داشت. دوره آثار زبان سغدي او معروف است. گويتو از معاصران پليو است. خدمات او در زمينه يادگارهاي برجاي مانده از زبان سغدي بسيار ارزشمند است. آوا نويسي و ترجمه سوتره علل و معلول با كمك پليو هنوز نيز معتبر است. رنه گروسه ( - 1952 ) 1885 دبير مجله آسيايي بود. از مهم ترين آثار او مي توان تاريخ آسيا ( ) 1922 بيداري آسيا ( ) 1924 تمدن هاي مشرق زمين ( ) 1929 امپراتوري استپ ها ( ) 1939 و تاريخ ارمنستان ( ) 1947 و... را نام برد. با نسلي جديد از دانشمندان ايران شناسي فرانسوي، در اين كشورپيشرفت هاي بسياري نمود و آثار اين نسل هنوز از منابع دست اول به شمار مي رود. اميل بنونيست ( ) 19021976 از معدود ايران شناساني است كه از خود هيجده كتاب، سيصد مقاله و سيصد بازنگري برجاي گذاشته است. از مهم ترين آثار اين ايران شناس فقيد مي توان به عناوين و نام هاي خاص ايران باستان ( ) 1966 متون سغدي ( ) 1940 وسنتره جاتكه ( ) 1946 دستور سغدي (دوجلد ) ( ) 1929 دستور پارسي باستان ( ) 1969 اشاره كرد. او از معدود كساني است كه به عناصر ايراني دخيل در فرهنگ ارمني پرداخته است و مقالاتي ارزشمند بين سال هاي - 1945 به چاپ 1964 رسانيد. همچنين بايد به خدمات بسيار ارزنده و دومناش شاگردانش اشاره نمود. دومناش ( ) 19021973 در مدت بيست سال آثاري درخشان درباره فرهنگ و تمدن ايران كهنسال تقديم علاقه مندان نمود. آثار مهم او عبارتند از: دايره المعارف مزدايي دينكرت ( ) 1958 ترجمه و تفسير كتاب سوم دينكرت كه در نوع خود اولين ترجمه و تفسير بود. او همچنين بسياري از كتيبه هاي پهلوي استان فارس چون بيشابور، كتيبه پهلوي استانبول و نسخه هاي خطي و پاپيروس نبشته ها را مورد مطالعه قرار داد و مقالاتي ارزشمند منتشر نمود. در مطالعه دين زرتشت، يكي از شاگردان او به نام ماريان هوله ( ) 19241963 كه دست نامراد روزگار او را در جواني پرپر نمود، آثاري بي مانند از خود برجاي گذاشت. از يادگارهاي جاويد او مي توان آيين، اسطوره و جهان شناسي در ايران باستان افسانه، زندگي زرتشت بنابر متون پهلوي ايران، باستان و آوانويسي و ترجمه برخي ديگر از متون پهلوي را نام برد. بسياري از كارهاي او پس از مرگش به همت استادش، دومناش به چاپ رسيد. بايسته است تا به خدمات شايسته اوتران در زمينه تصويرنگاري سومري - اكدي - پهلوي و پوش مانوي شناس صاحب نام فرانسوي كه اثر او زندگي و آثار ماني ( ) 1949 اولين اثر علمي در اين زمينه است و همچنين به خدمات ارزنده ماريك ( ) 19251960 در زمينه تاريخ كتيبه شناسي و جغرافياي اشكاني و ساساني اشاره كرد. اوبه تشويق دومناش به تدوين مجموعه مهرهاي ساساني اقدام كرد. شومون نيز درباره ساسانيان كارهاي مهمي انجام داده است. تحليل و تفسير او از كتيبه بزرگ شاپور معروف است. ناگفته نماند كه فرانسويان در زمينه باستان شناسي ايران خدماتي شايان كرده اند. آندره گدار ( ) 18811965 دومرگان اوژن فلاندن ( ) 18091876 پاسكال كوست ژن ديولافوا مارسل، ديولافوا و گيرشمن از اين دست اند. بسياري از گل نبشته هاي موجود در موزه ملي ايران كه از شوش و ديگر مناطق خوزستان به دست آمده است، حاصل تلاش اين ايران شناسان بوده است.... انجمن آسيايي در سال 1822 به منظور هماهنگي ميان دانشمندان شرق شناس فرانسوي شكل گرفت و هدف عمده آن تفاهم ميان شرق و غرب و معرفي ميراث كهن آسيا در دنيا بر پايه بشر گرايي در سطح جهاني بوده است. از مهم ترين روساي آن مي توان به لويي فيليپ پادشاه فرانسه در بدو تاسيس، سپس به سيلوستر دوساسي رموزا،، ژول موهل ارنست، رنان پليو،، و كلودكوهن... اشاره نمود. دكتر داريوش اكبرزاده