Hamshahri corpus document

DOC ID : H-791029-50527S9

Date of Document: 2001-01-19

يادداشت به تعزيت سالروزوفات امام جعفرصادق (ع ) بنيانگذار فرهنگ شيعه رئيس مذهب شيعه و مغز متفكر و تدوينگر بزرگ ژرفترين دستگاه فكري مذهبي، امام جعفر صادق ( ع ) نقطه اوج اخلاق و كلام و فكر و فقه و معرفت ديني ماست. در واقع با مستند قراردادن انبوه اقوال و آثار بازمانده از آن امام همام، مي توان به غناي فكري شيعه و فراتر از آن به ابعاد حيرت انگيز معنويت، معرفت، اخلاق و علم در فرهنگ و تمدن اسلامي پي برد و در گستره اي جهاني به طرح آن اهتمام نمود. آنچه از امام صادق ( ع ) به عنوان ميراث عظيم فكري و معنوي برجاي مانده است، طرح فرهنگي جامعي است كه بر مبناي آن علماي شيعه قادر به حل و طرح مسائل اساسي ادوار مختلف بوده اند و اين طرح جامع فرهنگي - كه فقه جعفري فقط يك وجه آن است - در شرايطي ظهور كرد كه در نيمه اول قرن دوم هجري قمري، فقهاي طراز اولي مانند ابوحنيفه و امام مالك بن انس و اوزاعي و محدثان بزرگي نظير سفيان ثوري و شعبه بن الحجاج و سليمان بن مهران اعمش ظهور كردند. در اين دوره است كه فقه اسلامي به معناي امروزي آن تولد يافته و روبه رشد نهاده است و نيز اين دوره، عصر شكوفايي حديث و ظهور مسائل و مباحث كلامي مهم در بصره و كوفه بوده است. امام ششم ( ع ) در اين دوره در محيط مدينه كه محل ظهور تابعين و محدثان و راويان و فقهاي بزرگ بود، رشد خود را آغاز نمود. اما منابع اساسي دانش وي در فقه نه تابعين و نه محدثان و نه ي فقها آن عصر بودند، بلكه ايشان تنها از يك طريق كه اعلا و اوثق و اتقن طرق بود نقل مي كرد و آن از طريق پدرش امام محمد باقر ( ع ) و او از پدرش علي بن حسين ( ع ) و او از حسين بن علي ( ع ) و ايشان از امام علي (ع ) از حضرت رسول ( ص ) نقل اخبار مي فرمود. اساسا تربيت خاصه ايشان در زبده ترين مكتب حديثي، كلامي و فقهي تاريخ اسلام، مع الواسطه به رسول مكرم مي رسيد و علاوه بر آن، ائمه آباء ايشان نيز جملگي علاوه بر پرورش در اين مدرسه بي نظير، خود صاحب علم لدني و فيض امامت و عصمت بودند كه خداوند در اين خاندان معظم به وديعت نهاده و ايشان را شايسته اين مقام دانسته بود. در برتري و افضليت علمي و روحاني حضرت صادق ( ع ) نه، فقط فرق شيعه كه اهل سنت و جماعت نيز اتفاق دارند. چنانكه امام ابوحنيفه گفته است: جعفر بن محمد، افقه اهل زمان بود. و امام مالك گفته است: هيچ چشمي نديده و هيچ گوشي نشنيده و در خاطر هيچكس خطور نكرده كه در فضل و علم و ورع و عبادت كسي بر جعفربن محمد مقدم باشد. بر اين نقل قولها، اين عبارت ابن خلكان در وفيات الاعيان هم قابل توجه است كه مي گويد: مقام فضل جعفر بن محمد مشهورتراز آن است كه حاجت به شرح و بيان باشد و بالاخره ابن حجر عسقلاني در الصواعق المحرقه مي نويسد: جعفر بن محمد در سراسر جهان اسلام به علم و حكمت مشهور بود و مسلمانان علم را از وي آموخته و نقل كرده اند. مورخان و محققان بسياري نقل كرده اند كه امام صادق (ع ) هنوز نوجوان بودكه علما و محدثين و مفسرين عصر به محضرش مي شتافتند تا كسب فيض كنند. اين مقام علمي كه از عهد جواني حضرت همچون ستاره اي در عالم تمدن اسلامي مي درخشيد با توجه به عمر نسبتا طولاني امام صادق ( ع ) زمينه هاي ظهور دانشگاه و مكتب و طرح فرهنگي ويژه ايشان را فراهم ساخت و همچنانكه در اشارات فوق دانسته شد، ايشان نه فقط مرجع ديني شيعيان و معتقدان به اهل بيت كه برجسته ترين متفكر و عالم اسلام در عصر خود بوده اند. امام بر مبناي آگاهي از همين مقام علمي و نور ولايي كه در وجود ايشان بود، سخني مقرون به فرمايش امام علي (ع ) را به شاگردان و پيروان مي فرمود: پيش از آنكه مرا از دست بدهيد، از من بپرسيد، زيرا كسي پس از من به مانند حديث من، شما را حديث نخواهد كرد. اين فرمايش امام صادق ( ع ) از آنرو براي شيعه اهميت دارد كه فقه جعفري و معارف صادقه ايشان، چون بر مبناي علم مستقيم و مستند به منبع وحي است، مخالف قياس بود و برخلاف ايشان، ساير فقها و از جمله ابوحنيفه، به دليل مشكلات روايي كه در مبادي و مباني احكام خود با آن روبرو بودند، به ناچار در بسياري موارد، فقدان دليل را به واسطه قياس جبران مي كردند. امام صادق (ع ) عليرغم اشتغالات فراوان علمي و ديني، در مسائل سياسي نيز زعامت شيعه را در مقابل خلافت غاصبه عباسي عهده دار بودند. ايشان به دليل عدم بيعت با قيام كنندگان عليه به منصور، رهبري عبدالله بن محمد، به زندان افتادند. در همين حال به انتقاد و افشاي منصور و حكم گزاران وي به ويژه در هنگام قتل عام اولاد امام حسن ( ع ) و ياران ايشان مي پرداختند، هرچند معتقد بودند كه هنگام براي قيام شيعيان فراهم نيست و قوام فرهنگ و علوم شيعي براي دوام آن ضرورتر است از همين رو به جد و سختگيري، ياران را به كسب علم و دانش فرامي خواندند و حتي مي فرمودند: كاش مي توانستم برسر يارانم تازيانه زنم تا ايشان را به تفقه و فراگيري علوم فراخوانم و وادارم. امام صادق (ع ) در اواخر عمر پس از آنكه منصور ايشان را به ترك مدينه و حضور در عراق مجبور نمود، مورد ايذاء فراوان و تحت نظر قرار گرفتند و عليرغم اينهمه تا پايان عمر از روشنگري بي مانند و فرهنگسازي عظيم خود دست برنداشتند، چنانكه پس از ايشان اقتدار فرهنگ شيعي همواره ضمانتي براي دوام و اعتلاي پيروان اهل بيت بوده و همواره خواهد بود. از امام صادق (ع ) آثار بسياري علاوه بر روايات كثيره در دست است كه معروفترين آنها توحيد مفضل است كه شيوه استدلال و روشهاي كلامي و استنادات علمي آن مثل اعلاي دانشوري و برهان در فرهنگ اسلامي و علوم شيعي است.