Hamshahri corpus document

DOC ID : H-791022-50456S6

Date of Document: 2001-01-12

تهران و پيشينه اي 3200 ساله سيدحميد فهيمي كارشناس ارشد باستان شناسي اصولا پس از شنيدن نام تهران دوران، قاجاريه به ياد انسان خطور مي كندو شايد مهمترين دليل اين امر، اين باشد كه براي تهران نخستين بار در سال 1210 هجري قمري - يعني حدود 210 سال پيش - توسط آغامحمدخان (نخستين شاه قاجار ) به عنوان پايتخت ايران برگزيده شد. بنابر اين بسياري از مردم تصور مي كنند كه تهران از زمان قاجاريه بوجود آمده و داراي پيشينه اي چندان غني نيست. اما واقعيت، امر ديگري است. قدمت محدوده اي كه اكنون شهر تهران در آن واقع است، نه تنها به دوران اسلامي و پيش از اسلام، بلكه به دوران پيش از تاريخ مي رسد. اين ادعا به موجب انجام كاوش هاي باستان شناسي در محوطه تپه قيطريه (پارك ) تهران بوجود آمد. گرچه تهران، به معنا و مفهوم و وسعت آنچه كه امروز وجوددارد، داراي قدمت چنداني نيست. در حقيقت شهر تهران كنوني، دنباله تاريخي و فرهنگي شهر كهن و شش هزار ساله ري است كه در روزگاران پيشين با سرزمين هاي بابل و نينوا و در دوران اسلامي با بغداد ودمشق و نيشابور همساني داشته و كتابهاي تاريخي و جغرافيايي از آن به تفصيل ياد كرده اند. به هر حال آنچه مسلم است، اين كه شهر تهران (پايتخت كشور جمهوري اسلامي ايران ) در روزگار پيشين، يكي از روستاهاي واقع در پيرامون شهر بزرگ ري تهران بود پس از ويران شدن ري، توسط سپاهيان مغول، شروع به رشد كرد و در نيمه دوم قرن دهم هجري در دوره شاه طهماسب صفوي بارويي به دور آن كشيده شد. از جمله، براي آن چهار دروازه و چهارده برج، به نشانه چهارده سوره قرآن كشيد و بازاري در آن ساخت. حاج زين العابدين شيرواني كه در اواسط قرن سيزده هجري قمري از تهران ديدن كرده است، در كتاب خود مي نويسد: شهر تهران از شمال محدود است به مازندران واز مشرق به سمنان و از جنوب به قم و كوير و از مغرب به قزوين و ساوه اهميت اين شهر از زماني آغاز شد كه در سال 1176 هجري قمري، كريمخان زند حكومت تهران را به غفوريان واگذار كرد و خود راهي شيراز شد و اين شهر را به عنوان پايتخت برگزيد. پس از فوت كريم خان، آغامحمدخان قاجار به تهران آمد و پس از جنگهاي سختي كه با لطفعلي خان زند سپري كرد، بر كشور مسلط شد وآن را پايتخت حكومت خود قرار داد. بعدها با روي كار آمدن ناصرالدين شاه قاجار، تهران تحول بسياري به خود ديد و مناطق اطراف آن به سرعت مسكوني شد و با گسترش شهر، برج و باروي جديد به دور آن كشيده شد. بازار تهران، سراي امير، مدرسه دارالفنون و.. از آثار باقيمانده از آن دوران است. سپس در دوران حكومت پهلوي، دروازه ها و باروهاي تهران از بين رفتند و شهر به سرعت وسعت يافت. پيشينه تهران سه هزار و دويست ساله است علاوه بر شرح حال مختصري كه در خصوص تاريخ تهران ذكر شد، بايد اذعان داشت كه پيشينه منطقه اي كه اكنون تهران ناميده مي شود، به دوران پيش از اسلام و حتي پيش از تاريخ مي رسد. بنابر اين، بهترين روش جهت پرداختن به پيشينه تهران، مراجعه به نتايج كاوشهاي باستان شناسي است. كاوشهاي باستان شناسي در تهران مكانهايي كه تاكنون در محدوده تهران مورد كاوش هاي باستان شناسي قرار گرفته اند و يا آثار باستاني به طور اتفاقي از آنها به دست آمده، عبارت است از: - 1 تپه هاي قيطريه در شمال تهران: محدوده اي در كنار پارك قيطريه كه توسط سيف الله كامبخش فرد در طي سالهاي - 1348خورشيدي 1349 مورد كاوش قرار گرفت. - 2 محوطه دروس در شمال تهران: محدوده اي در جنوب تپه هاي قيطريه و در شمال شرقي باغ مسكوني مهديقلي خان هدايت (حاج مخبرالسلطنه ) كه در سال 1321 خورشيدي توسط حبيبالله صمدي مورد كاوش قرار گرفت. - 3 بوستان پنجم خيابان پاسداران: محوطه اي است كمي بالاتر از سه راه ضرابخانه در انتهاي بوستان پنجم كه در اراضي اوقاف قرار داشته است. در هنگام ساختمان سازي در اين محوطه، گورستاني كشف شد; اما متاسفانه به وسيله كارگران ساختماني به صورت بي رويه مورد كاوش قرار گرفت و تقريبا تمامي اسناد و مدارك باستاني آن بر اساس گزارش سيف الله كامبخش فرد از ميان رفت و تنها تعدادي از آن آثار در سال 1364 توسط يكي از مستاجران اين زمينهاي وقفي به سازمان اوقاف تحويل داده شد. - 4 تپه هاي كهريزك: مجموعه تپه هايي است در جنوب زمين هاي بهشت زهرا كه در سال 1364 خورشيدي توسط سيف الله كامبخش فرد مورد كاوش قرار گرفت و در طي اين كاوش ها، كوره هاي سفال پزي كشف شد. - 5 محل احداث فرودگاه امام خميني: محوطه اي است در منطقه واوان در جنوب غربي تهران در كنار محل احداث فرودگاه جديد كه در طي سالهاي 651364 و پس از كشف اتفاقي مورد كاوش باستان شناسي قرار گرفت. - 6 خوجير تهران پارس. - 7 فشاپويه. - 8 حصارك شميران. - 9 پل رومي - 10 اوين (زمينهاي دانشگاه شهيد بهشتي ). در مجموعه كاوشهاي باستان شناسي صورت گرفته در اين محوطه ها، آثار بسيار ارزشمندي متعلق به اواخر هزاره دوم و اوايل هزاره يكم پيش از ميلاد مسيح ( سال 25003500 پيش از اين ) به دست آمد كه مهم ترين آنها عبارت است از: ظروف سفالي سياه و خاكستري رنگ، مجسمه هاي سفالي حيوانات، ظروف سفالي لوله دار و اشياء مفرغي همچون ابزار و ادوات جنگي، زيورآلات و همچنين مهره هاي گردن بند و دستبند، سنگ ساب و... تپه هاي قيطريه (گورستان باستاني ) تپه هاي قيطريه در شمال شهر تهران در دامنه رشته كوههاي البرز قرار دارد. اين تپه ها از چين وشكنها و پستي و بلندي هاي به هم پيوسته و موازي تشكيل در شده اند گذشته، قيطريه ده كوچكي از بخش شميران بود. درواقع، شميران و تهران دو روستاي كوچك در كنار شهر ري بوده اند. گورستان قيطريه به طور اتفاقي و در طي خاكبرداري جهت ساخت ساختمان كشف شد و در سال 1348 وخورشيدي 1349 توسط هيات باستان شناسان ايراني و به سرپرستي سيف الله كامبخش فرد مورد كاوش هاي باستان شناسي قرار گرفت. كاوشهاي اين محوطه در مربعهاي پنج در پنج متر انجام شد و در مجموع تعداد 350 گور باستاني به دست آمد. قدمت اين گورها و اشياي به دست آمده از آنها براساس تجزيه و تحليل هاي باستان شناختي، به اواخر هزاره دوم و اوايل هزاره يكم پيش از ميلاد مي رسد. تعداد ظروف سفالي مكشوفه از كاوش هاي تپه قيطريه به حدود 2500 ظرف مي رسد. خاك تپه هاي قيطريه از بقاياي آبرفتي و توام با آهك است و از گذشته هاي دور هيچ گونه كشاورزي در اين تپه ها انجام نشده و تنها آنجا كه جلگه آغاز مي شود، مانند چيذر، سابقه كشاورزي ديده مي شود. در دوران پيش از تاريخ نيز چون خاك تپه ها غيرقابل كشف بوده، به گورستان اختصاص داده مي شد و چون آبرفتهاي خاك تپه ها آهكي هستند، بيشتر آثار سفالي كه از داخل گورها بيرون آورده شده، داراي قشري از لايه آهكي بوده اند كه به سختي زدوده مي شد. ظاهرا اقوام و افرادي كه در حدودسال 3200 پيش در اين منطقه زندگي مي كردند، ابتدا مراتع و چراگاه را مدنظر داشته و بعدها به امر كشت و زرع توجه كرده اند. زمين اين تپه ها در هنگام كاوش، در عمق يك متري به صخره مي رسيد. ذكر اين نكته لازم است كه وسعت محوطه تپه هاي مورد كاوش قيطريه تهران 5000 مترمربع است. اما علاوه بر اين وسعت اين محوطه بيشتر ازاين ميزان بوده است. مطمئناخانه هايي كه اكنون در اين منطقه قرار دارند، سالها پيش، بدون سروصدا و با از بين بردن بخش عظيمي از آثار باستاني تهران بنا شده اند. مهمترين مشخصه آثار به دست آمده از گورهاي قيطريه، اشياء و ظروف سفالي خاكستري رنگ است. علاوه بر اين، ابزار و ادوات مفرغي (برنزي ) فراواني هم در اين گورها وجود داشته كه برخي از آنها عبارت است از: قمه، سرتير (پيكان )،، كارد گزن، برش چرم، تيغه گليم بافي، درفش، سوزن، سنجاق مو، موبند، گوشواره، انگشتر، دستبند، آينه، دكمه، وسايل آرايش و... نكته اي كه درخصوص آثار به دست آمده دراين گورستان، در مقايسه با ساير محوطه هاي هم عصر آن در ايران قابل ذكر است اين است كه كثرت و فراواني ميراث سه هزار ساله شهر مردگان قيطريه، تاكنون در هيچ محوطه باستاني ديگري سابقه نداشته است. گور 350كشف باستاني در اين محوطه اين سوال را مطرح مي سازد كه مكان زندگي ( مسكوني ) اين افراد در كجا قرار داشته؟ است پاسخ به اين سوال چندان آسان نيست. ساخت و سازهاي كنوني تهران، امكان پاسخگويي به اين سوال را مشكل با مي سازد اين وصف، كاوشگران قيطريه، جهت پاسخگويي به اين سوال، اقدام به گمانه زني در محوطه مقابل ديوار شرقي پارك قيطريه كردند: نتيجه حاصله از اين بررسي ها، اين بود كه ظاهرا صاحبان گورهاي قيطريه، پس از استقرار در كوهپايه هاي البرز، به معماري مسكن دست نيافته بودند و بيشتر به زندگي آبا و اجدادي خود، كه بصورت شباني و دامداري بود، ادامه داده اند. صاحبان گورهاي قيطريه چه كساني؟ بودند افرادي كه در گورهاي قيطريه مدفون هستند، ظاهرا همان مهاجريني هستند كه از آنها به نام آريايي، ياد مي كنيم. يكي از مهم ترين مشخصه هاي تمدن و فرهنگ اين مردمان، ساخت سفال خاكستري رنگ است. سفالينه هاي خاكستري از سفالهاي رنگين كهن بسيار ظريف تر ساخته شده و جاي سفالينه هاي منقوش را گرفته بود. جايگاههاي معتبر پديده فرهنگي ساخت سفال خاكستري رنگ، در بسياري از مناطق مختلف فلات ايران به چشم مي خورد. برخي از اين محوطه ها عبارتند از: پاريم تپه گنبد كاوس، شاه تپه، تپه حصار دامغان، تپه سيلك كاشان، تپه قيطريه، دروس، خوروين قزوين، پيشواي ورامين، كوره هاي كهريزك، محوطه مسجد كبود تبريز، تپه حسنلو تپه اروميه، مارليك، كلورزگيلان، املش، آق اولرتالش، كلاردشت مازندران، زيويه كردستان و... در اين محوطه ها كه اغلب گورستانهاي باستاني است، گورهايي با ابعاد و اشكال متنوع و اشياء سفالي و مفرغي شكيل و زيبا و در عين مشابه يكديگر بدست آمده است. تشابه ميان ساختار گورها، نوع تدفين اجساددرگورها، قرار دادن اشياء در داخل گورها، سبك ساخت و تكنيك هاي هنري به كار رفته در اين اشياء، نشانگر اين امر است كه صاحبان اين آثار داراي تمدن و فرهنگي مشابه هم بوده اند. يكي از ويژگي هاي محوطه تپه هاي قيطريه، در ميان ساير محوطه هاي هم عصر آن و پژوهشهاي انجام گرفته، درخصوص اين محوطه، كاوشگر اين محوطه است. سيف الله كامبخش فرد، يكي از برجسته ترين باستان شناسان ايراني است كه داراي سوابق درخشاني در امر پژوهش، بررسي و كاوش باستان شناسي در ايران است. وي در محوطه تپه هاي قيطريه و در منطقه اي به وسعت پنج كيلومتر، گورستاني را از صاحبان سفال خاكستري رنگ كاوش كرد كه در حدود 350 گور در اين محوطه به روش علمي باستان شناسي بدست آمد. اين مساله يعني وسعت منطقه و پرشمار بودن گورها، از نظر مقياس كاوش در نوع خود كاملا بي نظير است و اين امر، اين امكان را فراهم كرده است، تا طبقه بندي انواع گورها و آثار مكشوفه، علمي و مستند باشد. اغلب اجساد قيطريه، به پهلوي چپ و به حالت جنيني (چمپاتمه اي ) و ظاهرا رو به تابش نور آفتاب قرار داده شده اند. بطور كلي، در خاكسپاري مردگان باستاني قيطريه، جهت خاصي رعايت نشده است. مردگان گورستان قيطريه، با لباس و پوشش هاي رايج آن زمان دفن شده اند. دكمه لباس، سنجاق سربند مردان و زنان زينت آلات، گردن بند، گوشواره، انگشتر، قمه و دشنه (كه اغلب بر روي كمر بسته مي شد ) و... از جمله آثاري است كه در گورها بدست آمده و تاييدكننده نظريه تدفين مردگان با لباس است. هنرمندان قيطريه جهت خلق آثار خود از عناصرطبيعي الهام گرفته اند. براي مثال لوله ( آبريز ) ظروف سفالي قيطريه به شكل منقار پرندگان از جمله لك لك و مرغابي است. بنابر آنچه كه آمد، مي توان ادعا كرد تهران داراي پيشينه اي 3200 ساله است. البته بايد گفت كه در اين امر منظور از تهران محدوده و منطقه اي است كه شهر تهران كنوني در آن واقع شده است. سخن آخر اينكه اكنون 31 سال از كاوش هاي باستان شناسي تپه قيطريه مي گذرد و اشياء مكشوفه از اين گورستان غني، در انبار موزه ملي ايران نگهداري مي شود. هرچند اين گورستان و اشياء مكشوفه از گورهاي آن، داراي اهميت و اعتبار و جايگاه مطالعاتي و پژوهشي ويژه اي است، اما متاسفانه تاكنون به طور جدي به آن پرداخته نشده و اشياء قيطريه به معرض بازديد عموم درنيامده است. اميد آن مي رود كه بزودي با برپايي نمايشگاه و تدارك جلسه سخنراني، در جهت معرفي اين محوطه باارزش، گام برداشته شود.