Hamshahri corpus document

DOC ID : H-790227-48181S1

Date of Document: 2000-05-16

درسهاي زلزله ازميت براي شهر تهران زلزله حادثه نيست، رفتار طبيعي زمين است زلزله پديده اي است كه طي آن در مدت كوتاهي انرژي زيادي در زمين رها مي شود. اين پديده جنبشهاي شديدي را در زمين به وجود مي آورد كه باعث آشفتگي ناگهاني قسمت بالايي زمين مي گردد و در نتيجه ممكن است تغييرات ارتفاعي در پوسته زمين، روانگرايي (حركات فراوان خاك مرطوب كه وضعيتشان مانند شنهاي روان است ); گسيختگي، شكاف و جابه جايي هاي افقي در زمين; سنگريزش (پرتاب سنگهاي بزرگ و صخره ها ) سقوط، بهمن، سيل ناشي از طغيان رودخانه يا شكستن سد، موجهاي بزرگ دريايي و فعال شدن كوههاي آتشفشان رخ دهد. هنگام وقوع زلزله، دامنه حركت زمين در سطح، ابتدا شامل لرزه هايي جزيي است كه يكباره افزايش يافته و پس از مدت كوتاهي تدريجا فروكش مي كند. لزله هاي جزيي به نام تكانهاي اوليه، قسمت بعدي با دامنه هاي بزرگتر به نام تكانهاي اصلي و آخرين قسمت به نام دنباله زلزله يا پسلرزه موسوم قبل است از وقوع يك زلزله بزرگ غالبا زمين لرزه هاي كوچكي كه حكايت از فعال شدن منطقه دارد در محل حادث مي شود كه تا حدودي انرژي ذخيره شده را رها مي سازد، مجموعه اين زلزله ها را پيشلرزه مي نامند. البته لازمه وقوع هر زلزله بزرگ وجود پيشلرزه نيست. شديدترين تكان به هنگام وقوع زلزله را لرزه اصلي گويند. تكانهاي بعدي پس از لرزه اصلي، پسلرزه ناميده مي شود كه در واقع زمين لرزه هاي كوچكتري هستند كه به دنبال زمين لرزه اصلي به وقوع مي پيوندند. كانون زلزله واژه اي است كه براي نشان دادن مبدا مجموعه مشخصي از امواج زلزله به كار مي رود. كانون زلزله محلي است كه منشا زلزله بوده و در حقيقت انرژي به يكباره از آن جا رها مي گردد. اين كانون در اعماق زمين - معمولا 15 10 تا كيلومتر و گاهي تا 700 كيلومتر زيرزمين است. با افزايش عمق كانون زلزله، حداكثر مقدار انرژي آزاد شده توسط آن نيز به تدريج كاهش مي يابد. نقطه واقع در سطح و امتداد قائم كانون زلزله را مركز زلزله مي نامند كه در واقع جايي از سطح زمين است كه در آن نيروي زمين لرزه بيشترين مقدار خود را دارد. به عبارت ديگر هر چه از مركز زلزله دورتر شويم تكان كمتري احساس خواهيم نمود. برخي مواقع در زمين لرزه هاي بزرگ، يك ناپيوستگي در حركت در سمت يك خط مرزي شامل كمربند باريكي از زمين پديد مي آيد، صفحه ناپيوستگي كه در اين مواقع ايجاد مي گردد گسل ناميده مي شود. گسلي كه از تغيير مكان در راستاي افق پديد مي آيد به گسل افقي يا برشي و گسلي كه از تغيير مكان در راستاي قائم حاصل مي شود به گسل قائم يا نرمال موسوم مطالعات هستند نشان مي دهند كه معمولا لغزشهاي افقي گسلها فقط در زمان وقوع زمين لرزه اتفاق مي افتد در حالي كه در حالت تغيير مكانهاي قائم، گسلهايي مشاهده مي شوند كه حتي در زمانهاي عادي هم در حال حركت آرام هستند. گسل فعال، نوعي شكستگي در پوسته جامد زمين است كه در امتداد آن جابه جايي نسبي باعث حركت زمين در دوطرف خط گسل مي شود. قدرت يا بزرگي زلزله يك اندازه گيري كمي از گستردگي و وسعت عمل زلزله است كه توسط دستگاههاي لرزه نگار انجام مي شود. به جز حركت شديد زمين، در نتيجه يك زلزله مجموعه اي از پديده هاي خطرآفرين ديگر نيز امكان و ايجاد آسيبهاي شديد دارند. اين پديده ها عبارتند از: شكافهاي سطحي شكافهاي سطحي يا پاره شدگي سطح زمين به وسيله حركات متغير در گسل، براي بناهايي كه در سرتاسر گسلهاي فعال قرار دارند يك خطر واقعي به شمار مي روند. در تجربيات گذشته شكافهاي سطحي مجموعه متنوعي از سازه ها را شامل خانه، آپارتمان، خطوط راه آهن، بزرگراهها، تونلها، پلها، كانالها، لوله هاي فاضلاب، چاههاي آب و شبكه آب، برق و گاز خراب كرده اند. اين شكافها به خصوص براي سازه هايي كه به طور نسبي در زمين قرارگرفته اند نظير لوله هاو تونلهاي در عمق زمين، مي توانند آسيبهاي شديدي ايجاد كنند. البته شكافهاي سطحي در يك محل معمولا روي منطقه اي باريك و بلند اثر گذاشته كه كل مساحت آن در مقايسه با سطح زمين لرزيده، كم است. فرو رفتگي و برجستگي تكتونيك تغيير شكل تكتونيك سطح زمين معمولا با تركهاي سطحي روي مي دهد. اين تغيير شكل ممكن است به صورت موضعي بوده و بر روي ناحيه باريكي در نزديك محل گسل اثر گذارد يا شامل حركات اصلي متغيري به صورت افقي يا عمودي سطح زمين در فاصله چندين متر از گسل روي مي دهد كه اين تغيير شكل موضعي مي تواند باعث انحراف يا كجي سازه هاي نزديك شكاف گسل گردد. زمين لغزه لرزش زمين مي تواند سبب كنده شدن صخره ها و توده هاي سنگي روي شيبهاي تند گردد و سبب ريزش سنگها، بهمنها و لغزشها شود. خاك رس روان اكثر خاكهاي رس مقاومت برشي خود را هنگام زمين لرزه از دست مي دهند. اگر افت مقاومت زياد يا تقريبا كامل باشد، بعضي از خاكهاي رس روان يا حساس ممكن است گسيخته شوند كه اين امر ممكن است موجبات زمين لغزه را نيز فراهم سازد. آبگونگي يا روانگرايي در هنگام لرزش شديد زمين، مناطقي كه داراي ماسه عاري از رس و لجن و آب زيرزميني در عمق نه متري سطح زمين باشند مي توانند موقتا مقاومت خود را از دست داده و مانند مايعات چسبنده و غليظ عمل كنند. سازه هاي روي اين مواد ممكن است به دليل گسترش جانبي زمين نشست كرده يا كج و شكافته شوند. زمين لرزه مي تواند باعث حركت جانبي تكه بزرگي از خاك بر روي لايه تحتاني آبگونه گردد. اين گسترشهاي جانبي كه به شكافها و برشهاي متعددي تقسيم مي شوند عموما بر روي شيبهاي ملايم ايجاد مي گردند. گسيختگيهاي جاري شامل خاك آبگونه شده يا تكه هاي مواد دست نخورده كه بر روي لايحه لجن آبگونه حركت مي كند مي توانند چندين متر جابه جايي ايجاد كنند واگر شرايط مساعد باشد مي توانندبا سرعتي بيشتر از دهها كيلومتر در ساعت حركت كنند. در زلزله تركيه منطقه ADAPAZARI دچار همين عارضه بود. عواقب ناشي از زلزله در اجتماعات انساني زلزله به عنوان يك پديده طبيعي به خودي خود نتايج نامطلوبي در پي ندارد، آنچه از اين پديده يك فاجعه مي سازد، عدم پيشگيري از تاثير آن و عدم آمادگي جهت مقابله با عواقب آن است. به هر صورت مادامي كه عدم آسيبپذيري انسان، جامعه و زيستگاهش در مقابل زلزله تضمين كافي نداشته باشد لاجرم بايد منتظر عواقب خسارت زا و بحران ساز آن باشيم. چنين عواقبي براثر وجود آسيبپذيري در ابعاد مختلف مربوط به زندگي بشر پديد مي آيند كه بررسي و شناسايي آنها، مديريت بحران را در كاهش ابعاد خطر رهنمون خواهد ساخت. مديريت بحران ناشي از زلزله به دلايلي نظير: عدم قابليت پيش بيني دقيق زمان، مكان و شدت وقوع، وسعت خرابيها وصدمات پديد آمده، ايجاد نياز شديد و ناگهاني به عمليات نجات و امداد به خصوص امداد پزشكي، تخريب شبكه هاي ارتباطي و امكانات حمل و نقل، ويراني تاسيسات زيرساختي، هزينه هاي بالاي بازسازي، انهدام سرمايه ها و امكانات توليدي فشارهاي اجتماعي و سياسي و.. از پيچيدگي وگستردگي فراواني برخوردار است كه اتخاذ تدابير ويژه اي را ايجاب مي نمايد. به منظور تشريح مديريت بحران ناشي از زلزله بهتر است فرايند آن را از لحاظ زماني وعملياتي به مراحل جداگانه اي تقسيم اين نمود مراحل از لحاظ زماني عبارتند از: ) 1 پيش از بحران ) 2 آغاز بحران ) 3 حين بحران ) 4 پس از بحران براي كاهش خطرات زلزله و دامنه بحران ناشي از آن، لازم است در هر يك از مراحل زماني ياد شده اقداماتي به شرح زير صورت گيرد: ) 1 پيش از بحران: پيش بيني پيشگيري كاهش آسيبپذيري و آسيبرساني و آمادگي. ) 2 آغاز بحران: مصونيت هشدار ارزيابي مقدماتي و آغاز بسيج. ) 3 حين بحران: كنترل و تحديد دامنه بحران استقرار نظم در جامعه، ارزيابي دقيق دامنه بحران، ارزيابي و بازنگري برنامه ها، برنامه ريزي و مطالعه و تحقيق. ) 4 پس از بحران: بهسازي بازسازي توسعه استقرار وضعيت عادي، ارزيابي و بازنگري برنامه ها و مطالعه و تحقيق. پيروز حناچي عضو هيات علمي گروه معماري دانشگاه تهران ادامه دارد