Hamshahri corpus document

DOC ID : H-790215-48053S1

Date of Document: 2000-05-04

وضعيت مطالعات ايراني در فرانسه گنجينه ء زبان فارسي در كتابخانه ملي فرانسه - گفت وگو با فرانسيس ريشار رئيس بخش كتب خطي فارسي در كتابخانه ملي فرانسه گفتگو از: مسعود رضوي درآمد: پس از گزارش آنكتيل دوپرون; پژوهشگر فرانسوي، از بخشهايي از اوستا، ايرانشناسان بزرگي چون: دارمستتر، اميل بنونيست، گيلن، ژان دومناس، ژيلبر لازار، ژان كلنز، پيراو.. - كه هم اكنون سه پژوهشگر اخير در قيد حيات هستند - در پهنه مطالعات ايراني پديدار گشتند. امروزه مطالعات ايرانشناختي در فرانسه بر جنبه هاي گوناگوني از: زبان، هنر، ادبيات، باستانشناسي، مردم شناسي و... متمركز نخستين است بخش گفت وگو با فرانسيس ريشار; رئيس بخش كتابهاي خطي فارسي در كتابخانه ملي فرانسه را سه شنبه در همين صفحه خوانديد، اينك واپسين بخش آن را تقديم شما مي كنيم. * شما فكر مي كنيد كه ايران چه كمكي در اين زمينه مي تواند بكند. دولت ايران و دستگاههاي فرهنگي ايران، بخصوص دانشگاهها چه نقشي مي توانند در رونق ايرانشناسي داشته؟ باشند آيا كتابخانه ملي پاريس - بخش ايران و زبان فارسي - رابطه اي با نهادها، دانشگاهها و كتابخانه هاي فارسي دارد يا؟ خير - بله رابطه داريم، اما بيشتر رابطه خصوصي. من فكر مي كنم - و شايد اين فكرم اشتباه باشد! - كه بايد كتب ايراني بيشتر در دسترس قرار بگيرد. بايد در سراسر جهان توزيع و پخش بشود. من احساس مي كنم كه گويي ايران خودداري مي كند از پخش كتابهاي فارسي بخصوص متون مهم و مرجع كه اساس شناخت هر فرهنگ و تمدن هستند. براي مثال، الان در فرانسه پيدا كردن كتابهاي فارسي خيلي مشكل است. قبلا هم مشكل بوده اما الان بيشتر احساس مي شود. همچنين امكانات و ساير ابزارهاي فرهنگي و هنري - بخصوص موسيقي - هم بايد در دسترس قرار بگيرد. تصويرها و عكسها و آثار نقاشان و هنرمندان و بالاخره كتابهاي قديم و جديد مي بايد عرضه شود تا تبادل فرهنگي پيدا بشود. اما گويا الان ايران خودداري مي كند و امكانات لازم فراهم نيست. بسياري از اطلاعات موجود در كتابخانه هاي اروپايي - از جمله كتابخانه ملي پاريس - مربوط به چهل پنجاه سال قبل و قديمي است. اطلاعات جديد كم شده و طبعا مبادله فرهنگي و رونق ايرانشناسي هم كاهش پيدا كرده است. * خودداري شايد تعبير مناسبي نباشد، اما مسلما دلايل زيادي براي فقدان عرضه كتابها و آثار هنري و فرهنگي ايران وجود دارد. شما فكر مي كنيد علت اين امر؟ چيست - شايد يك دليل آن وضعيت سالهاي اخير ايران از نظر سياسي است. در سالهاي اخير در ايران وضعيت خاصي به وجود آمد كه رابطه ايران با ساير كشورها را كم مثلا كرد شما بايد توجه كنيد كه در همين سالها رابطه فرانسه با كشورهاي عربي و شناخت فرهنگ و هنر آنها خيلي افزايش يافته، در حالي كه در مورد ايران كاملا برعكس بوده است. خوشبختانه در چند سال اخير وضع تغيير كرده و به تدريج دارد يك وضعيت جديد پيدا مي شود. من فكر مي كنم، علاوه بر از دولت ايران، خود مردم هم كه نسبت به فرهنگ و زبانشان احساس مسئوليت كرده اند و دارند تلاش مي كنند تا موقعيت شايسته اي براي آن به وجود بياورند و ارزشها و برجستگيهاي آن را به مردم جهان نشان بدهند. * شما چند بار به ايران سفر؟ كرده ايد - دوبار. من كتابدار هستم و كتابدارها ظاهرا كمتر سفر مي كنند! * در اين دو سفري كه به ايران داشتيد، ايران را چگونه ؟ ديديد آيا تصوير ذهني اي كه از طريق كتابها به دست آورده بوديد با آنچه شخصا در ايران مشاهده كرديد تفاوت ؟ داشت - ايران به سرعت عوض مي شود، زيرا كشور شما يك كشور بسيار جوان است. خيلي و جوان اين يك مشخصه ايران معاصر است كه براي من بسيار جالب بود. * جوان و در عين حال بسيار كهنسال... - از شايد نظر تاريخي همينطور است كه شما مي گوييد. * در حال حاضر حساسيتهاي فرهنگي در ايران بسيار افزايش يافته و به يك معنا در سالهاي پس از انقلاب، سياست دارد جاي خودش را به فرهنگ مي دهد. رئيس جمهوري ايران آقاي خاتمي، قبل از انتخاب شدن، رئيس كتابخانه ملي ايران بود. فرانسويها و از جمله دانشگاهياني نظير شما، به ايران امروز چگونه؟ مي نگرند - تعلق خاطرهاي فرهنگي من بيشتر به متون قديم است و من بيشتر وقتم را با كتابهاي قديمي كه مربوط به فرهنگ ايران در قرون گذشته است مي گذرانم. به همين دليل هميشه وضع ايران را با گذشته مقايسه مي كنم. تاريخ ايران براي من از اين نظر جالب است كه هميشه محصور در دوره ها بوده است. يعني بعد از چند وقت بسته بودن فضاي كشور، يكباره باز شده و نظرات و انديشه ها و عقايد مختلف مجال ابراز پيدا مي كرده اند. تصور مي كنم كه الان زماني است كه ان شاءالله ايران دوباره به سوي باز شدن فضاي اجتماعي و فرهنگي به پيش مي رود. البته من فكر مي كنم اين وضعيت نسبت به سابق پايدارتر باشد و مردم به آن درجه از رشد فكري رسيده اند كه از اين دستاورد و اين فضاي باز نگهداري كنند. * آيا اين يك آرزو است كه براي ايران داريد يا واقعا بر مبناي شناخت جامعه ايران چنين اظهارنظري؟ مي كنيد - من به دليل كارم - يعني مسئوليت نسخه هاي خطي فارسي در كتابخانه ملي فرانسه - نسبت به مسائل ايران حساس هستم. از طرف ديگر با تعداد قابل توجهي از ايرانيان يا پژوهشگران فعال در مسائل مربوط به اين كشور ارتباط دارم. اين ارتباط بسيار طولاني بوده و از زمان دانشجويي من آغاز شده به است همين دليل فكر مي كنم وضعيت ايران نسبت به گذشته بسيار تغيير كرده و مي توان اميدوار بود كه در اين فضاي جديد، فرهنگ و هنر و شايستگي هاي ايرانيان مجال بروز پيدا كند. در ايران و در خارج از ايران، تعداد زيادي از دانشمندان و پژوهشگران ايراني و هنرمندان مشغول فعاليت هستند. آنها نسبت به هويت ملي و ميراث فرهنگي خودشان، و بخصوص نسبت به زبان فارسي، خيلي حساس هستند و احساس مسئوليت مي كنند. من مطمئن هستم كه در سالهاي آينده اين فعاليتها باعث مي شود تا اين فرهنگ به مبادله و گفتگو با فرهنگهاي موءثر و مهم جهان امروز وارد شود و مورد توجه و علاقه بسياري از مردم و جوانان كشورهاي ديگر، بخصوص در اروپا قرار گيرد. * تاكيد شما نسبت به فعاليت مردم مستقل از دولت و نهادهاي رسمي، هم بسيار جالب است و هم به نظر من خيلي واقع بينانه است. حالا با توجه به همين شناختي كه شما داريد و نيز با توجه به تجربه طولاني شما در برخورد با فرهنگ ايران و پژوهشگران ايراني و ايرانشناسان، فكر مي كنيد مردم ايران براي شناساندن و گسترش و تعميق نقش خودشان در صحنه مبادلات فرهنگي چه مي توانند بكنند و چه بايد بكنند تا اين وضعيت و اين نقش تاريخي در دنياي معاصر هم تداوم داشته؟ باشد - من در زمينه كار خودم مي توانم اظهار نظر اما بكنم به طور كلي آشنايي با وضعيت و امكانات موجود در جهان بسيار مهم است. ايرانيان مي بايد دقيقا از امكانات و نهادها و فضاهاي موجود درجهان براي كارهاي فرهنگي اطلاع داشته باشند و دريابند كه در كدام فضاها و با كدام نهادها و امكانات مي توانند وارد فعاليت شوند. در زمينه كار من، فكر مي كنم آنهايي كه امكانات و شرايط مساعدي دارند، بايد تا حد امكان بكوشند تا كتابهاي مهم فارسي به نقاط ديگر، بخصوص دانشگاهها و كتابخانه هاي معتبر، ارسال شود. بايد به سرعت و با در نظر گرفتن تازگي كتابها اقدام شود. بايد بين كتابخانه ها مبادله مستمر بوجود بيايد و اكثريت كتابهاي چاپي ايران به فرانسه و ديگر كشورها فرستاده شود. اما اين كافي نيست. كتابهاي جديد و آثار مهم فرانسوي هم بايد متقابلا در دسترس ايرانيها و در كتابخانه هاي ايران قرار گيرد و فهم متقابل بوجود بيايد. تنها وقتي كه فهم و شناخت جديد و گسترده ميان مردم و استادان و دانشجويان ايران و كشورهاي ديگر به وجود بيايد امكان شناخت و درك فرهنگ ايران و زبان فارسي فراهم مي شود. در فرانسه اين امكان مي تواند به بهترين وجه به وجود بيايد به شرط آنكه ايرانيان با زبان فرانسوي، فرهنگ نوين آن و مسائل و نهادها و دانشگاهها و كتابخانه هاي آن آشنا باشند و با آن رابطه برقرار كنند. در اين صورت بسياري از فرانسويها و استادان فرانسوي با ايرانيها رابطه پيدا مي كنند و اين مي تواند آغاز ارتباط و مبادله فرهنگي باشد. در دسترس بودن كتابهاي چاپي و تازه، از مهمترين شرايط به وجود آمدن اين موقعيت است. از طرف ديگر بايد به مبادله فني هم توجه داشت. يعني استاژهاي افراد متخصص در زمينه هايي كه ممكن است چندان مهم به نظر نرسد اما به هر حال نقش خاصي دربرقراري اين رابطه دارد. مثلا در زمينه تعمير كتاب، استفاده از كامپيوتر و امكانات اطلاعاتي رايانه اي، فهرست نويسي و مبادله تصوير نسخه هاي خطي - ميكروفيلم و.. - كه هر كدام از اين زمينه ها اگرچه در ابتدا يك نوع بازي فني و پژوهشي به نظر مي رسد اما مبناهاي رابطه و مبادله فرهنگي را پرورش شناخت مي دهد فرهنگها و تبادل فرهنگي يك امر ذهني نيست كه مثلا بياييم و يكدفعه علاقه هايي ايجاد كنيم. بايد زمينه هاي زيادي به وجود بياوريم تا در لابه لاي آنها عده اي با مسائل هم آشنا بشوند و علاقه ها رشد كند و عده اي هم به صورت تخصصي در آن وارد شوند. بخصوص فرهنگ و تمدن ايران و زبان فارسي به دليل وضعيت خاصي كه ايران دارد، بايد همه اين امكانات را مورد توجه قرار دهد. * آيا در حال حاضر بخش ايرانشناسي و زبان فارسي در دانشگاههاي فرانسه مشغول به كار؟ هستند وضع زبان فارسي و ايرانشناسي در فرانسه چگونه؟ است - در دانشگاههاي فرانسه چند استاد زبان فارسي را مي شناسم كه فعال هستند. اما غير از دانشگاه، در كتابخانه ها، فقط سه مركز وجود دارد. يك مركز در كتابخانه ملي پاريس، كه من مسئول آن هستم. يك مركز در مدرسه زبانهاي شرقي كه يك نفر در آنجا مشغول به كار است و يك مركز در كتابخانه انستيتو مطالعات ايراني در دانشگاه پاريس كه در آنجا كتابخانه جداگانه اي وجود دارد كه به صورت محدود كار مي كند. خوب، خود شما بايد قضاوت كنيد كه اولا همه اين مراكز در پاريس هستند و در ساير نقاط فرانسه چيزي وجود ندارد. و دوم اينكه اين مقدار در مقايسه با مراكز فرهنگي و كتابخانه هاي عربها يا شرق دور خيلي خيلي كم است و نياز شديدي به تقويت و گسترش دارد. * وضع نسخه هاي خطي فارسي در كتابخانه هاي ملي پاريس چگونه؟ است اكنون چه تعداد نسخه خطي فارسي داريد و چه كم و كيفي؟ دارند ارزش فرهنگي اين نسخه ها در چه حدي؟ است - كتابهاي خطي موجود در كتابخانه ملي پاريس، كتابهاي قديمي و ارزشمندي هستند كه بسيار مهم مي باشند. اما در مقابل از ادبيات معاصر ايران تقريبا چيزي نداريم. اكثر اين كتابها مربوط به كلكسيون كلاسيكهاي ادب و زبان فارسي است. يعني از نظر زماني تا پايان دوره قاجاريه رادربرمي گيرد. بسياري اين كتب از كشور عثماني به فرانسه منتقل شده است. در عثماني كتابخانه هاي مهمي با كتابهاي ارزشمند فراواني وجود داشته كه بسياري از كتابهاي فارسي در دوره تيموري يا قبل از آن از ايران خارج شده و پس از انتقال به عثماني در آنجا نگهداري مي شد. بايد توجه داشت كه فرهنگ ايران در آن زمان بسيار مهم بوده و تمدن غالب در منطقه محسوب مي شده و به همين جهت مورد توجه همه دانشمندان بوده است. در حقيقت دانشمندان عثماني و ساير مناطق، با گردآوري كتابهاي خارج شده از ايران، به انتقال علم و فرهنگ از مركز آن، يعني ايران، به ساير مناطق اقدام مي كرده اند. يك منبع ديگر انتقال كتب فارسي به فرانسه و اروپا، هندوستان است. بسياري از كتابهاي خطي فارسي در كتابخانه هاي شخصي و غيرشخصي هندوستان نگهداري مي شده ودر هندوستان نسبت به آنها خيلي علاقه و اهتمام داشته اند. اغلب نقاط هندوستان تا قرن هجدهم ميلادي فارسي زبان بوده و در ساير نقاط هم، فارسي هم زبان ديوانسالاري و هم زبان علمي بوده است. در همين زمان فرانسويها هم در هندوستان حضور داشتند و تعداد زيادي كتابهاي فارسي را خريداري و منتقل كردند. به اين ترتيب يكي از بزرگترين و بهترين كلكسيونهاي نسخه هاي خطي فارسي در كتابخانه ملي فرانسه تشكيل شد كه آمار دقيق آنها با مشخصات تفصيلي هر يك از نسخه ها ان شاءالله تا چند سال ديگر در دسترس همه پژوهشگران قرار خواهد گرفت. برخي از كتابهاي اين مجموعه منحصر به فرد، برخي از آنها داراي ارزش هنري، و اكثر آنها داراي اهميت تاريخي و علمي هستند; بنابر اين من فكر مي كنم مركز مناسبي براي تحقيق درباره فرهنگ و تاريخ و هنر و تمدن ايران باشد و نيز مركز مهمي براي تحقيق در خط و زبان و ادب فارسي. * از اينكه به پرسشهاي من پاسخ گفتيد سپاسگزارم. - من هم سپاسگزارم و برايتان آرزوي موفقيت مي كنم.