Hamshahri corpus document

DOC ID : H-790201-47902S1

Date of Document: 2000-04-20

ماه دوم از بهار 1282 ميرحبيب ساهر... نگاهي گذرا به آثار و فعاليتهاي فرهنگي ادبي و كتابشناسي مرحوم مير حبيب ساهر تبريزي، اديب و محقق ايراني * عده اي، به حق ساهر را پدر ادبيات نوين تركي آذربايجان و در ايران و همراه، همفكر و هم راي با نيما در پيدايش شعر نو فارسي دانسته اند. از اشعار ساهر، سپيدي، پيش از انتشار اشعار نيما در دست است استانبول - 1308 كردستان - 1305 سرآغاز; مرحوم استاد ميرحبيب ساهر، شاعر، اديب و محقق ايراني كه گنجينه گرانبهايي را از خود در حوزه ادبيات فارسي و تركي آذربايجاني به يادگار گذاشته است در 26 آذر ماه 1364 در تهران ديده از جهان فروبست. ازآن تاريخ تاكنون، در محافل دانشگاهي ايران و جهان، مرده ريگ فرهنگي ادبي ساهر، مورد بررسي هاي فراوان قرار گرفته و رساله هاي دانشگاهي زيادي در ايران، تركيه، جمهوري آذربايجان، انگلستان و آمريكا به تحليل آثار وي اختصاص يافته است. عده اي، به حق ساهر را پدر ادبيات نوين تركي آذربايجان و در ايران و همراه، همفكر و هم راي با نيما در پيدايش شعر نو فارسي دانسته اند. از اشعار ساهر، سپيدي، پيش از انتشار اشعار نيما در دست است. حتي، او اشعاري از شارل بودلر فرانسوي را به صورت سپيد به فارسي ترجمه كرده كه در سالهاي اول قرن حاضر ( 1310 1300 تا هجري شمسي ) در مطبوعات وقت به چاپ رسيده است. البته اين، به غير از قطعه هاي منظوم و منثور بسيار زيبايي است كه ساهر، از قرآن مجيد به تركي آذربايجاني بازگردانده است. در بين اين قطعه هاي منظوم، علاوه بر اشعاري با قوافي و قواعد ويژه اشعار مشرق زمين (هجا و عروض ) اشعاري، سپيد و نيمايي هم مي توان يافت. هر چند از رحلت حبيب ساهر، با روز و ماه و تاريخ و حتي محله درگذشت (طرشت تهران ) و تشييع پيكر و مجالس ترحيم بسيار پرشكوه وي، اطلاعات جامعي در دست است، ولي در قرآني كه از پدر بزرگوار وي - سيدي كه در قيام مشروطيت و به گاه كودكي مير حبيب ربوده شد و ديگر نشاني از او به دست نيامد - به جاي مانده، تاريخ ولادت استاد ساهر، سال ذكر 1282 شده و از ماه و روز تولدش هيچ گفته نشده است. بعدها، ساهر در اشعار خود، بارها، اززمان ولادت و كودكي اش سخن گفته و مي توان از روي اين اشعار دريافت كه وي احتمالا در ماه دوم از فصل بهار- 1282 آن گاه كه زمين و زمان با عطر گل و ريحان و شقايق و ياسمن درهم آميخته مي شود از مادر زاده شده و 82 سال با عزت و افتخار در اين ديار پرعزت زيسته 82 سالي كه قريب 50 سال آن با معلمي و افتخار ياددادن به ديگران در هم آميخته است. همزمان با ماه دوم از بهار، در اين نوشته كوتاه، نگاهي گذرا خواهيم داشت به آثار و فعاليتهاي فرهنگي و ادبي مرحوم ميرحبيب ساهردر اين فهرست، نكاتي ذكر شده كه به سبب حضور مستمر و چندين ساله راقم اين سطور در واپسين سالهاي عمر استاد در نزد وي، براي نخستين بار منتشر مي شود و اين البته، مي تواند محققان و انديشمندان را در انتشار آثار وي، بويژه آثاري كه تاكنون منتشر نشده اند، ياري رساند. همچنين جا دارد از فرزند ارشد وي حميد ساهر كه عكس هاي منحصر به فرد و چاپ نشده اي از استاد را در اختيارمان قرار داده اند، سپاسگزاري كنيم. مرتضي مجدفر تولد و حيات حبيب ساهر، معروف به اولكر، روستازاده اي از سرزمين آذربايجان است از ترك مدتها ميانه پيش خانواده اش، رخت اقامت در تبريز افكنده بودند و ناگزير حبيب در سال 1282 هجري شمسي در محله دوه چي تبريز، پا به عرصه هستي نهاده است. پيش از اين گفتيم كه پدرش در قيام مشروطيت تبريز ربوده و سپس كشته شد. حبيب، درس و مكتب را در محلي به نام سردابا اوستو با قرآن آغاز كرد. سپس كتابهاي قديمي مكتبخانه ها را ابتدا در مدرسه معتمده و سپس در محمديه، يكي پس از ديگري تمام كرد. بعد به مدرسه دولتي رفت و ديپلم گرفت. آن گاه به شغل معلمي روي آورد و اول بار در شهرها و روستاهاي كردستان به تدريس پرداخت. در سال 1306 ه -. ش رخت سفر بربست و به استانبول رفت. او كه زبان فرانسه را قبلا در مدرسه كاتوليك هاي تبريز خوب ياد گرفته بود، براي ادامه تحصيل مشكلي نداشت. لذا وارد دانشگاه شد و در رشته جغرافيا ليسانس گرفت و به ايران برگشت و شغل معلمي را اين بار به صورت رسمي پي گرفت و در شهرهاي مختلف از جمله: قزوين، زنجان، اردبيل و تهران به تدريس پرداخت. حبيب، با آن كه معلم جغرافيا بود، اما به گفته سادات اشكوري - يكي از شاگردان كلاس او - قسمتهاي پاياني ساعات درس او به ادبيات ختم مي شد، آن هم شعر و بالاخص شعر تركي. استاد ساهر، تا پايان عمر قلم زد و شعر گفت و كتابهايي پديد آورد كه تعداد آنها كم نيستند و ما نيز كتابنامه اي از او را درپي خواهيم آورد. زبان شعري ساهر، تركي ادبي است و لغات دخيل در آن اندك است; اما تاثير لهجه استانبولي نيز كم و بيش در آن مشهود است. (نقل به مضمون از: با خلوت گزيدگان خاك، عباس مهيار، موءسسه انتشارات جامعه ). آثار و كتابنامه الف ) آثار فارسي (چاپ شده ) - 1 شقايق (مجموعه شعر نو و كهن )- 1322 تبريز. - 2 سايه ها (مجموعه شعرنو و كهن )- 1324 تبريز. - 3 اشعار برگزيده (مجموعه شعر )- 1326 اردبيل. - 4 افسانه شب (مجموعه شعر )- 1325 تبريز. - 5 خوشه ها (مجموعه شعر )- 1333 قزوين. - 6 جغرافياي ايالت خمسه - 1337 قزوين ( اثري علمي - تحقيقي درباره جغرافيا ). - 7 اساطير (مجموعه شعر )- 1345 قزوين. - 8 اشعار برگزيده (مجموعه شعر )- 1347 قزوين (اشعار اين مجموعه با اشعار برگزيده اي كه در سال 1326 در اردبيل منتشر شده، تفاوت دارد ). - 9 كتاب شعر ساهر ( )1353 1 - انتشارات نبي تهران. - 10 كتاب شعر ساهر ( )1354 2 - انتشارات گوتنبرگ تهران. - 11 ميوه گس (مجموعه حكايات و خاطرات ) انتشارات 1354 گوتنبرگ تهران. - 12 ادبيات منظوم ترك ( آنتالوژي مشتمل بر شرح حال بيش از صد شاعر ترك زبان اهل تركيه - 1356 انتشارات دنياي دانش تهران ). تعدادي * از آثار ايشان نيز به فارسي در مطبوعات مختلف به چاپ رسيده كه به علت كثرت، از ذكر مشخصات آنها خودداري مي كنيم. همچنين بعد از پيروزي انقلاب اسلامي، به سبب آزادي كه انقلاب براي انتشار آثار محلي به ارمغان آورده بود، استاد، واپسين سالهاي عمر خود را عمدتا به انتشار دو سه جلد اثر ماندگار تركي و نيز همكاري با نشريات تركي اختصاص داده بود. ب ) آثار تركي (چاپ شده ) - 1 ليريك شعرلر (مجموعه شعر ) قزوين -. 1344 - 2 كوءشن (مجموعه شعر ) قزوين -. 1347 - 3 سحر ايشيقلانير (مجموعه شعر ) تهران -. 1358 - 4 سوءنمين گونشلر (ترجمه هايي منتخب از آثار كلاسيك فارسي به تركي ) تهران - ( 1361 مقدمه حواشي و توضيحات اين كتاب، توسط مرتضي مجدفر نوشته شده است ). - 5 داغينيق خاطره لر (مجموعه خاطرات ) تهران -. 1361 * عمده آثار استاد ساهر، به تركي است كه در مطبوعات مختلف به چاپ رسيده است كه از جمله آنها مي توان به نشر بيش از 200 شعر مقاله داستان و خاطره در نشريات تركي بعد از پيروزي انقلاب اسلامي همچون وارليق، آزادليق، يئني يول، انقلاب يولوندا و... اشاره كرد. ج ) ترجمه از آثار ايشان به فارسي (چاپ شده ) - 1 منظومه فولكلوريك آرزي و قمبر تهران - نشر 1355 مازيار. ترجمه: دكتر حسين محمدزاده صديق. - 2 چند شعر در آثاري ازشعراي آذربايجان تهران - 1351 نشر بابك. ترجمه: دكتر حسين محمدزاده صديق. - 3 شش شعر با مقدمه اي تحت عنوان نمونه هايي از شعر ساهر تهران - مجله خوشه سال 1347 شماره. ترجمه: 24 دكتر حسين محمدزاده صديق. - 4 درس گلستان (قصه ) تهران - از 1358 مجموعه هفت قصه (شماره ). ترجمه: مرتضي 3 مجدفر. - 5 و... د ) آثار چاپ نشده (فارسي ) - 1 كتاب شعر ساهر ( ). 3 - 2 ترجمه اشعار شارل بودلر فرانسوي به فارسي (اين اشعار در دهه 1300 تا 1310 در برخي مطبوعات به چاپ رسيده است ). - 3 و... ه - ) آثار چاپ نشده (تركي ) - 1 قيزسسي قيزيل سسي قازان سسي (رمان ). - 2 خاطره لر يا حياتين يئددي بوروقلاري (خاطره ها يا هفت خوان حيات ). - 3 خاطره لر با شاگلن چيكيلير. - 4 ترجمه از فرانسه به تركي (مجموعه شعر ). - 5 مجموعه مقالاتي درباره ارتباط جغرافيا ادبيات و هنر. - 6 مجموعه نوشته هايي طنزآلود. - 7 چهار مجموعه شعر آماده. - 8 و... و ) درباره او مقالات - 1 مهدي حسين حبيب ساهر و... هفته نامه اينجه صنعت باكو. 1969 - 2 قاسم جهاني هفته نامه اينجه صنعت باكو -. 1969 - 3 دكتر شكري ائلچين در مقالاتي كه در آنكارا به چاپ رسانده است. - 4 وفا عليف ايرانلي شاعر حبيب ساهر.. ماهنامه آذربايجان باكو 1979 شماره. 3 - 5 مرتضي مجدفر حبيب ساهرين يازي ديلي و اونون رابطه سي حيات ايله انقلاب يولوندا - 7 1359 شماره. - 6 خانم دكتر برنجيان در تاريخ ادبيات آذربايجان آمريكا 1982 (ofAzerbayjanianLiterature History) - 7 دكتر حسين صديق در مهد آزادي (هنر و اجتماع ) ويژه حبيب ساهر- 1347 تبريز. - 8 روزنامه ادبيات جبهه سي در تركيه 30 حزيران. 1980 - 9 گنجعلي صباحي درين دويغولو شاعريميز.. مجله وارليق خرداد -. 1360 - 10 پروفسور حميد آرسلي در تاريخ ادبيات معاصر آذربايجان ج - 2 بخش. 1 - 11 گنجعلي صباحي در شعريميز زمانلا آدديملايير- 1360 تهران. - 12 دكتر حسين صديق در ويژه نامه ادب و هنر كيهان /10/1364 2دوشنبه (بعد از مرگ استاد ). - 13 كاظم سادات اشكوري يادي از حبيب ساهر آدينه شماره 13 3 جمعه دي. 1364 - 14 مرتضي مجدفر استاد ساهر در يك نگاه روزنامه فروغ /3/66 14 آزادي - تبريز. - 15 مرتضي مجدفر سعدي شيراز و ساهر روزنامه اطلاعات /7/66 - 23تهران. - 16 مرتضي مجدفر آرزي و قمبر منظومه اي غنايي از استاد ساهر روزنامه /8/66 25 كيهان - تهران. - 17 مرتضي مجدفر حافظ الفت - يادبودي از شاعر آذربايجاني ميرحبيب ساهر روزنامه /4/74 19 همشهري - تهران. - 18 ويژه نامه هفته نامه صاحب در تبريز -. 1376 - 19 ويژه نامه هفته نامه اميد زنجان -. 1376 - 20 عباس مهيار با خلوت گزيدگان خاك (گوشه هايي از تاريخ ادبيات معاصر ) موءسسه انتشاراتي جامعه -. 1379 - 21 و... كتاب - 1 دكتر حسين محمدزاده صديق ديدي از نوآوري هاي ساهر تبريز - نشر 1357 ساوالان. ز ) مصاحبه هاي او - 1 با گزارشگر كيهان در كيهان ويژه ادبيات اسفند. 1356 - 2 با ع. ش. آراز در مجله يولداش شماره. 13 - 3 با مرتضي مجدفر در مجله انقلاب يولوندا شماره. 7 ح ) امضاهاي او از ساهر در مطبوعات فارسي تنها با امضاي ساهر ( ساهر، حبيب ساهر، مير حبيب ساهر، ساهر تبريزي ) و در مطبوعات تركي با امضاهاي ساهر، اولكر، لاادري (فقط در انقلاب يولوندا )،، آيدين آقجاناباتلي و سرخابلي، مقالات، اشعار و نوشته هايي به چاپ رسيده است. لذا با دقت مجدد در مطبوعات هفت سال نخست پيروزي انقلاب اسلامي (از بهمن ماه تا 57 شهريور) 64 كه ساهر براي آنها مطلب مي فرستاده است مي توان ميراث به جاي مانده از ساهر را غني تر كرد.