Hamshahri corpus document

DOC ID : H-790117-47740S1

Date of Document: 2000-04-05

اسلام; آزادي علم و آزادگي علما اسلام و بالندگي فرهنگ و تمدن آرمانها و توصيه هاي دانش پژوهي آيين اسلام كه موءمنان به اين دين را بر آن مي داشت تا حكمت را چونان گمشده اي بجويند و بر دانشهاي موجود در دورترين سرزمينها دست يابند، نخستين نشانه هايش در ايجاد انگيزه اخذ و اقتباس از علوم و فنون پيشينيان و اقوام و ملل متمدن در آثار فكري دانشمندان اين دوران تحقق يافت پرداختن به كارنامه درخشان اين دانشمندان ولو آشنايي فرازهايي از زندگي علمي و آثار بديعشان در اين اندك زمان نمي گنجد، اما در كوتاه كلام، اشاره به اين واقعيات ضروري مي نمايد كه: آرمانها و توصيه هاي دانش پژوهي آيين اسلام كه موءمنان به اين دين را بر آن مي داشت تا حكمت را چونان گمشده اي بجويند و بر دانشهاي موجود در دورترين سرزمينها دست يابند، نخستين نشانه هايش در ايجاد انگيزه اخذ و اقتباس از علوم و فنون پيشينيان و اقوام و ملل متمدن در آثار فكري دانشمندان اين دوران تحقق يافت. چنان كه ابوعثمان جاحظ اديب و دانشمند معتزلي در اين باره گفته: اگر ما از كتابهاي قدما كه دانش شگفت انگيز آنان را جاودانه كرده و مقولات تاريخي را چنان آورده كه گذشته را در برابر چشمانمان زنده مي كند سود نبرده بوديم، سهم ما در حكمت و خرد بسيار ناچيزتر از اين بود كه هست و ابزار دستيابي به يك چشم انداز حقيقي از آن هم خردتر مي نمود. ( ) 14 يعقوب بن اسحاق كندي فيلسوف متفكر و دانشمند جامع الاطراف آن عصر نيز يادآور شده است كه: بجاست حقيقت را از هر منبعي كه به ما رسيده بدون احساس شرمندگي بپذيريم، زيرا براي آن كسي كه حقيقت را مي جويد، چيزي ارزشمندتر از خود حقيقت نيست و كسي كه در جستجوي حقيقت است نه تحقير مي شود و نه كم ارزش. ( ) 15 رواج اين گونه افكار عالي، اعزام دانشمندان به اقصي نقاط جهان براي فراگيري زبانها و دانشهاي بيگانگان ( ) 16 گردآوري كتابها در انواع علوم و فنون، بنيان نهادي علمي و تحقيقاتي در حكم فرهنگستاني بزرگ و در سرايي فراخ در بغداد كه دارالعلم يا بيت الحكمه نام گرفت ( ) 17 براي ترجمه علوم دخيل به زبان عربي يعني زبان علمي دنياي اسلام در آن روزگار، ترجمه زيجهاي شاهي يا شهرياري ايرانيان و سندهانت (سند هاند ) هنديان ( ) 18 تاسيس رصدخانه ها و تهيه اسطرلابها ( ) 19 ترسيم نقشه اي جغرافيايي به نام الصوره المامونيه زير نظر هفتاد تن از جغرافي دانان و منجمان كه عالم را با افلاك و نجوم و باير و آبادان و جايگاه امم وشهرها و راههايش نشان مي داد و از نقشه جغرافيايي بطلميوسي مقدم بر آن به مراتب بهتر و دقيق تر بود. ( ) 20 آزمون داروسازان و پزشكان و ايجاد نظام پزشكي براي كوتاه كردن دست طبيب نمايان ( ) 21 طبقه بندي دانشها ( ) 22 و ديگر كارهاي بديع و بي سابقه و نيز تدوين فلسفه مشايي از نخستين گامهاي علمي بوده كه در سراسر دوره مورد مطالعه ما (سده سوم هجري ) برداشته شده است. آنچه بيان شد، اندكي بود درباره دانشمندان و دانشها در آن دوران درخشان و در سراسر سرزمينهايي كه اكنون جهان سومش مي ناميم. پس بايد بپذيريم كه استعدادهاي گذشته همچنان در نهاد جامعه ايراني اسلامي موجود، اما نهفته و ناتوان است و تنها در روزگاري مجال خودنمايي و شكوفايي يافته كه سر رشته امور در دستگاه خليفگان و حكمرانان به دست مردان با فرهنگ و فرزانه اي بود كه بر آزادي علم و آزادگي علماارج مي نهادند و از پرتو اين استقلال فكري، دانشمندان به پايگاهي از بزرگي و عظمت دست يافتند كه گاه خليفه با آن همه جاه و جلال دنيايي تنهاي آرزويش اين بود كه بر كرسي دانشمندي تكيه زند و طالبان دانش را گرداگرد خويش بيند. ( ) 23 نوشته اند كه مامون به حنين بن اسحاق هموزن كتابهايي كه ترجمه مي كرد زر مي بخشيد. ( ) 24 و اين افزون بر آزاديها و امكانات رفاهي اي بود كه براي او فراهم ساخته بود. جوانان جوياي نام چون اين بزرگداشت را مي ديدند، از طلب دانش و نيل به كمال دمي باز نمي ايستادند. چنان كه گفته اند: دانشجويي فرزندي دلبند از دست بداد، كسي را گفت تا به خاكش بسپارد از ترس اينكه مبادا يك نشست از درس استاد و بهره گيري از محضر او را از دست بدهد. ( ) 25 براين منوال دانش پيشرفت داشت و دانشمند پايگاهي والا. سكرمروزي، محمدبن ميمون، از مردان فضل و فهم را همسايه اي بود كه چون خواست خانه خود را بفروشد، بها پرسيدند، گفت: دوهزار براي خانه و دوهزار براي همسايگي با اين دانشمند ( ) 26 و سخن ازاين دست بسيار است. اما دريغ كه پس از مدت زماني با دخالت حاكمان دركاردانشيان و غلبه جهل بر عقل كاروان دانش و معرفت از حركت باز ايستاد و اختناق و خفقان حاكم بر جامعه، آزادي دانش و آزادگي دانشمندان را آسيبپذير ساخت و جامعه اسلامي را از سده ششم تا اين زمان بجز درموارد استثنايي تهي از خرد و دريوزه علوم و فنون كرد. اين بود گزاره اي از انگيزه هاي آن پويايي و بيان عوامل اين ركود و ايستايي و سرگذشت كامها و ناكاميها كه در چشم انداز رويارويي اهداف و برنامه هاي ما قرار مي گيرد تا چاره انديشان و فرمانروايان جهان سوم بانگرش و پندگيري از آن در پيشبرد دانش و تكنولوژي همان راهي را در پيش گيرند كه بزرگان پيشين پيمودند. تضمين استقلال مادي و معنوي و امنيت فكري جامعه علمي به عنوان اساسي ترين عامل براي پيشبرد دامنه دانشها ( ) 27 به دور نگهداشتن دانشگاهها و ديگر نهادهاي علمي و آموزشي از جنجالهاي سياسي و جهت گيريها و خط بازيهاي فرقه اي و عقيدتي، جلوگيري از تجسس و تفتيش عقايد، ارج نهادن به تخصص و قابليت علمي و عملي و بهره گيري از مديران مدبر و آزموده و ترجيح فاضل بر مفضول، پيشگيري از فرار مغزها به خارج و ايجاد زمينه اي مناسب براي بازگشت دانشمندان و متخصصاني كه خواسته يا ناخواسته كشور خود را ترك گفته و در خدمت بيگانگان قرار گرفته اند، دخالت ندادن مرزهاي سياسي در مرزهاي علمي و ايجاد گسترش پيوندها و مبادلات علمي با ديگر مراكز تحقيقاتي، استفاده از تجربيات، آزموده ها و امكانات علمي كشورهاي پيشرفته كه اهداف و مقاصد استعماري ندارند، ايجاد انگيزه و تحرك و پويايي در بين دانش پژوهان از طريق بها دادن به تحقيقات، ابداعات و اختراعات، كاستن از ديگر هزينه ها تا سرحدامكان و افزايش اعتبارات مالي سازمانهاي پژوهشي، سالم و بي طرف نگهداشتن سازمانهاي سنجش و گزينش و آزمونهاي همگاني از آلودگي هاي اغراض شخصي و فرقه اي براي زدودن زمينه هاي فزاينده ياس و بي تفاوتي در بين نسل جوان، ايجاد نظم و تعاون اجتماعي، مدرنيزه كردن كانونهاي علمي بدون ناديده انگاشتن آداب و سنتهاي اصيل و ارزشمند از جمله اقداماتي است كه مي تواند جوامع جهان سوم رادررهايي از وضع اسفبار و ناهنجاركنوني و راهيابي به چشم اندازي آرماني از فرهنگ و تمدن و ايجاد فضايي سازگار كه استعداد و انسانيت انسانها درآن شكوفا گردد، ياري كند. پانوشتها: - 14 جاحظ ابوعثمان عمر كتاب الحيوان تحقيق عبدالسلام هارون بيروت: دارالاحياء التراث العربي - 480 و 47 مهدي نخستين تاريخ سرچشمه هاي اسلامي آموزش و پرورش غرب ترجمه عبدالله ظهيري آستان قدس 1367 خ ص . 29 - 15 عبدالسلام آرمانها و ترجمه واقعيتها ناصر نفري مرتضي اسعدي تهران: انجمن فيزيك ايران 1369 خ ص. 269 - 16 نصر سيد حسين علم و تمدن در اسلام ترجمه احمدآرام تهران: نشر انديشه 1350 خ ص. 172 - 17 ابن نديم ص - 443 444 و صفا ذبيح الله; تاريخ علوم عقلي در تمدن اسلامي تهران: ، - 14 جاحظ ابوعثمان عمر كتاب الحيوان تحقيق عبدالسلام هارون بيروت: دارالاحياء التراث العربي - 480 و 47 مهدي نخستين تاريخ سرچشمه هاي اسلامي آموزش و پرورش غرب ترجمه عبدالله ظهيري آستان قدس 1367 خ ص . 29 - 15 عبدالسلام آرمانها و ترجمه واقعيتها ناصر نفري مرتضي اسعدي تهران: انجمن فيزيك ايران 1369 خ ص. 269 - 16 نصر سيد حسين علم و تمدن در اسلام ترجمه احمدآرام تهران: نشر انديشه 1350 خ ص. 172 - 17 ابن نديم ص - 443 444 و صفا ذبيح الله; تاريخ علوم عقلي در تمدن اسلامي تهران: خ 1356 اميركبير چاپ چهارم ص. قفطي 4850 جمال الدين; تاريخ الحكماء ترجمه فارسي كوشش بهين داراني انتشارات دانشگاه تهران 1371 خ چاپ دوم ص. 513 - 18 ابن نديم پيشين 440438 496497 ص شهرزوري شمس الدين محمد، تاريخ الحكما يا نزهه الارواح، ترجمه مقصود علي تبريزي، به كوشش دانش پژوه و مولايي، تهران: انتشارات علمي و فرهنگي 1367 ص. 2928 محمدي پيشين 48و 25 ص نصر 45 پيشين ص. 173174 - 19 نصر پيشين ص 6968 مسعودي التنبيه والاشراف تصحيح عبدالله الصاوي قاهره (لجانا ) ص. 30 - 20 رفاعي /376 1 پيشين. مصطفي جواد پيشين ص. 133 - 21 ابن ابي اصيبعه عيون الانباء في طبقات الاطباء بيروت: دارالثقافه 1408 /ق م 1987چاپ /203202 2 چهارم. احمد عيسي بك، تاريخ بيمارستان ها دراسلام: ترجمه نورالله. كسايي تهران: انتشارات علمي و فرهنگي 1371 خ 4544 49 ص. - 22 فارابي ابونصر احصاء العلوم ترجمه حسين خديوجم تهران: انتشارات علمي و فرهنگي 1364 چاپ دوم ص 3940 نصر پيشين 46 51 ص. - 23 خطيب بغدادي احمد بن علي تاريخ بغداد بيروت: دارالفكر (بي تا )/199 11. احمدشلبي تاريخ آموزش در اسلام و ترجمه محمد حسين ساكت نشر فرهنگ اسلامي 1361 خ ص. 131 - 24 ابن ابي اصيبعه /143 2 پيشين. - 25 شلبي /143 2 پيشين. - 26 خطيب بغدادي /368 3 پيشين. - 27 كسايي نورالله; مقاله امنيت فكري و استقلال مالي دو عامل موءثر درپيشرفت و گسترش دانشها فصلنامه، سياست علمي و پژوهشي شوراي پژوهشهاي علمي كشور شماره 2 سال اول 1370 خ ص. 4753