Hamshahri corpus document

DOC ID : H-781226-47671S7

Date of Document: 2000-03-16

عيد قربان در آينه فرهنگ اقوام جشن پديده اي است اجتماعي، فرهنگي و در زمره آداب و مناسك ديني و سنن قومي است كه از آغاز تشكيل اجتماعات انساني در هر زمان و در هر تمدني و به هر شكل و صورتي در زندگي مردم جاي ويژه اي داشته اصولا است مطالعه جشنها از اين نظر حائز اهميت است كه زمينه ساز همبستگي و اتحاد رواني مردم و تجلي روح جمعي در جوامع است. انسان تا هنگامي كه تنها و منفرد است سائقه ديني او بسيار ضعيف است و هنگامي كه در مراسم و تشريفات گروهي كه انعكاسي از عواطف و احساسات جمعي است شركت مي جويد، احساسات فردي صورت جمعي به خود مي گيرد درنتيجه احساسات آنها كه در اصل اجتماعي است براثر استمرار تشريفات و رسوم دسته جمعي به شكل سنن قابل احترام و مقدس در اعياد و جشنها تجلي مي كند و يك سلسله اعمال دسته جمعي موزون پديد مي آورد. دوركيم معتقد است اصول مكانيسم برپايي جشنها و آئينهاي ديني ويژه، حتي در جوامعي كه از هر لحاظ شبيه يكديگرند همانند نيستند در اين زمينه عيد قربان كه يكي از اعياد بزرگ تمام مسلمين است به خوبي نشانگر گوناگوني اين مراسم در نقاط مختلف ايران است. عيد قربان در شاهرود اين عيد بزرگ در هر روستايي با آئين هاي ويژه اي برگزار البته مي شود، رسم عموم بر اين است كه حجاج روز عيد قربان گوسفند يا گاوي را قرباني و گوشت آن را بين مستحقان توزيع مي كنند. در روستاي ابر رسم اين است كه همه مردم شب عيد قربان به حمام مي روند و غسل اين عيد را به جاي مي آورند. در روز عيد وقتي گوسفند يا گاو را براي قرباني كردن مي آورند، صاحب قرباني كاردي را به ملاي آبادي مي دهد تا دعاي زير را بخواند: وجهت وجهي للذي فطرالسموات و الارض حنيفا مسلما و ما انا من المشركين ان صلاتي و نسكي و محياي و مماتي لله رب العالمين لا شريك له و بذلك امرت و انا من المسلمين اللهم منك و لك بسم الله و الله اكبر و موقعي كه سر گوسفند را از تن جدا مي كند مي گويد اللهم تقبل مني. تزئين و آرايش حيوان از جمله رسوم ديگر اين عيد است، به اين صورت كه به چشم حيوان سرمه مي كشند و به پيشاني او آينه مي بندند و دست و پاي او را حنا مي گذارند، مردي كه مي خواهد حيوان را قرباني كند، حبه قندي در دهان حيوان مي گذارد و او را رو به قبله مي خواباند و با كارد دعا خوانده شده سر حيوان را از تن جدا مي كند. در اين هنگام زير سر حيوان ظرفي مي گيرند تا خونش به زمين نريزد. كساني كه هنگام ذبح دام حضور دارند، سرانگشتان دستشان را در خون او فرو مي برند و بر اين باور هستند كه دستشان در طول سال ريش ريش نمي شود. سپس ظرف خون را در جاي پاكي دفن مي كنند و چشمان حيوان را جهت نظرقرباني درمي آورند. در اين روستا رسمي وجود دارد به نام بجه به اين ترتيب كه چند نفري شريك مي شوند و گوسفندي را به ترتيبي كه گفته شد قرباني مي كنند و سپس براي تعيين اينكه هر كس كدام قسمت از گوشت را بردارد به يك نفر از ياران خود مي گويند تو قهر كن و در جايي مخفي شو. آن شخص به گوشه اي مي رود. آنگاه هر يك از شركاء شيئي را به نام خودشان معين مي كنند و به يك بچه نابالغ هم مي گويند كه شي ء را براي شخصي كه قهر كرده و در جايي مخفي شده است انتخاب كن. يكي از شركاء اشيا را در دست مي گيرد و به شخصي كه مخفي شده است ندا مي دهد كه حاضر شود. سپس اشيا را به دست او مي دهد. وي هر شي ء را به سمت يكي از قسمتهاي گوشت مي اندازد، هر شي ء روي هر قسمت از گوشت كه افتاد آن قسمت گوشت متعلق به صاحب شي ء است. هر كس بايد بعد از استفاده از گوشت، استخوانهاي آن را در محل پاكي دفن كند. در روستاي ابرسج شاهرود مراسم عيدقربان شبيه روستاي ابر است، با اين تفاوت كه در شب عيد قربان اهالي كشمش پلو درست مي كنند و اگر بتوانند يك بشقاب هم به اقوام و نزديكان مي دهند. در هنگام قرباني كردن حيوان او را روبه قبله مي خوابانند و به گوش او اذان مي گويند. كله پاچه و دل و جگر و قلوه و پوست قرباني مال شخصي است كه دعاي قرباني را خوانده است. در روستاي گرچي شاهرود به عنوان تبرك مقداري نبات در دهان گوسفند قرباني مي گذارند و سپس نبات را از دهان حيوان درآورده آن را بين حاضران تقسيم مي كنند. اگر زني بچه دار نشود، به نيت باردار شدن چشم گوسفند قرباني را درآورده آن را با مخمل سبز جلد مي گيرند و بر سر و دستشان آويزان مي كنند. (فرهنگ مردم شاهرود ص ) 478 خوانچه عروس در عيد قربان در اعياد بزرگ مانند عيد غدير و عيد نوروز و عيد قربان در خراسان يك خوانچه شيريني يا ميوه از طرف داماد براي عروس فرستاده مي شود. در اين خوانچه ها علاوه بر شيريني و ميوه يك قواره پارچه يا هديه ديگري نيز مي گذارند. در عيد قربان گوسفندي را بزك مي كنند و به چشم او سرمه مي كشند و يك طاقه شال به گردنش مي بندند و يك خوانچه شيريني به خانه عروس مي فرستند. (عقايد و رسوم مردم خراسان - ص ) 180 عيد قربان در ميان تركمن ها يكي از جشن هاي بزرگ مذهبي طوايف تركمن جشن عيد قربان است. در قديم رسم بود كه روز دهم ماه ذيحجه مردم گوسفند يا شتري را براي قرباني كردن انتخاب مي كردند و چشم هاي او را بزك مي كردند و به پيشاني او آينه كوچكي مي آويختند، گردن و گوشهايش را با دستمال ابريشم رنگارنگ مي بستند و با اين مراسم باشكوه به قربانگاه مي آوردند و پس از خوراندن آب و خواندن دعاي قرباني آن را ذبح مي كردند و گوشت قرباني را ميان همسايگان مستمند تقسيم مي كردند. تركمن ها به عيد قربان (قربان بايرام ) مي گويند. سه روز مانده به عيد تدارك روز عيد را مي بينند. روز اول را كرگون يا روز خانه تكاني مي گويند و به نظافت مي پردازند. روز دوم را قوفن در مي نامند اين روز به پختن شيريني ها مي پردازند، شب قبل از عيد خانه هاي خود را مي روبند و حمام مخصوص مي گيرند كه به آن قربان شورا مي گويند و آرايش مي كنند و بهترين جامه هاي خود را مي پوشند و شيريني هاي گوناگون را چيده و چشم به راه ميهمانان مي نشينند. در مراسم عيد قربان خوراكي هاي گوناگون از گوشت مي پزند و آنها را براي همسايه ها مي فرستند و براي آنان سال نيك و تندرستي و رفاه آرزو مي كنند. در اين جشن دوشيزگان در روي ريسمانهايي كه بر درختي مقدس بسته شده است تاب مي خورند و اجازه دارند كه با جوانان در بازي هاي گوناگون شركت كنند. (فرهنگ مردم ص ) 14 عيد قربان در ميان كردان بين طوايف كرد ابني از توابع ترگور اروميه رسم است كه روز عيد قربان علاوه بر انجام مراسم مذهبي، جشن و سروري نيز برپا پيش مي دارند از ظهر روز عيد قربان پس از قرباني كردن گوسفند، مردم دهكده از كوچك و بزرگ به بيشه ها و صحرا مي روند و چند طناب به درختان مي بندند و همگي به جز زنان شوهردار تاب مي خورند. اگر هوا خوش نباشد اهل هر خانه طنابي از زير سقف خانه شان مي آويزند و تا تنگ غروب تاب مي خورند (همان منبع ص ) 14 فريده مجيدي خامنه