Hamshahri corpus document

DOC ID : H-781223-47643S1

Date of Document: 2000-03-13

آرمان خواهي و مردم گرايي در نمايش هاي نوروزي اگر پروفسور پوپ و هانري كربن ايران را سرزمين جشن ها و آئين هاي نمايشي خوانده اند، چندان هم گزافه نگفته اند. در ايران و تنها در ايران است كه هر رويكردي اعم از طبيعي يا آئيني، با نمايش ويژه همراه اما است ستم روزگاران چنان بود كه انبوهي از اين نمايش ها رفته رفته از صحنه زندگي اجتماعي مردم ما حذف شدند و جز شماري پراكنده از آنها بر جاي نماند. در اين شماره از جستارهاي نوروزي، نگاهي داريم به نمايش هاي نمادين و آئيني ميرنوروزي، نوروزي خواني، تكم گرداني، نوروزنامه خواني و تخم مرغ بازي در برخي مناطق كشور كه در پي مي آيند. ميرنوروزي از جمله آئين هاي نوروزي كه بويژه در مناطق كردنشين ايران بيشتر اجرا مي شود، نمايش ميرنوروزي است. براساس اين نمايش، مردم در نخستين چهارشنبه سال نو يك نفر را از ميان خود برمي گزينند و او را امير منطقه يا ميرنوروزي (امير بهاري ) مي خوانند. مير نوروزي پس از اين گزينش، در آغاز طلوع آفتاب بر تخت مي نشيند. آنگاه خدمتكاري به وي نزديك مي شود و اعضاي كابينه و ديگر آدم هاي نمايش را به او معرفي مي كند. بازيگران اين نمايش عبارتند از: - كهن وزير: پيرمردي شوخ و بذله گو - وزير دست راست: حكم هاي منطقي صادر مي كند - وزير دست چپ: فرمان هاي مسخره و غريب مي دهد. - ميرزا: دبير باسواد دربار - فراش ها و خدمتگزاران - جلادان ( خنجرزنان ) با جامه هاي سرخ - ساززن ها (در حدود بيست و پنج نفر ) - گروه سرود و آواز - ويشكه اين (دلقك صحنه با لباسي از پوست حيوانات ) مراسم ميرنوروزي كه داراي درونمايه اي آزاديخواهانه بود، سرشتي نمادين داشت. بدين گونه كه ميرنوروزي در دوران اميري خود كه سه تا پانزده روز ادامه مي يافت، دستور مي داد زندانيان بي گناه را از زندان ها آزاد كنند و عدالت را براي همه به اجرا در آورند. ميرنوروزي همچنين خانواده هايي را كه با هم اختلاف داشتند آشتي مي داد و همه را موظف مي كرد اطراف خانه هاي خود را تميز و پاكيزه كنند. آئين ميرنوروزي كه داراي سرشتي آرماني بود در برخي ديگر از مناطق كشور با نام خان بازي تداول داشت. حافظ شيرين سخن درباره ميرنوروزي گفته است: سخن در پرده مي گويم، چوگل از غنچه بيرون آي كه بيش از پنج روزي نيست عمر ميرنوروزي نوروزي خواني و تكم گرداني تكم گرداني و نوروزي خواني نيز گونه اي نمايش آوازي و عروسكي است كه در بسياري از مناطق كشور برگزار مي شده است. در آذربايجان، چند روزي به عيد مانده مردم چشم انتظار تكم ها چي و پيام آوران نوروز و بهار مي مانند. تكم چي ها از روستاها به شهرها مي آمدند و با خواندن ترانه، فرا رسيدن سال نو را نويد مي دادند. در اين نمايش، يك تكم (بز چوبي ) و يك تكم چي (عروسك گردان ) نقش هاي اساسي را برعهده داشتند. ها تكم چي بزهاي چوبين را با پارچه هاي رنگي و انواع پولك ها و منجوق ها تزيين مي كردند و به گردنش زنگوله اي مي آويختند. سپس عروسك بز را كه روي تخته اي دايره اي شكل قرار گرفته بود به حركت در مي آوردند و ترانه هايي در توصيف نوروز و بهار مي خواندند. در اين ترانه ها، تكم چي معمولا عيد نوروز را به مردم تبريك مي گفت و به آنها اندرز مي داد كه به فقيران و بينوايان احسان كنند. در اين ترانه ها همچنين انسان هاي نيكوكار تحسين و تقدير مي شدند و نابكاران و ظالمان مورد تقبيح قرار مي گرفتند. در اين ميان، مردم با اهداي هدايايي به تكم چي ها از آنها استقبال مي كردند و عبور آنها را از در خانه خود، به فال نيك مي گرفتند. نوروز نامه خواني نوروزنامه خواني نيز يكي از آداب نوروزي است كه همه ساله در برخي نقاط كشور و از جمله در نواحي تالش اجرا مي شود. نوروزنامه خوان ها چاوشان نوروز و پيك هاي شادي اند كه در اسفندماه از راه مي رسند و تا چهارشنبه سوري و گاه تا شب عيد نوروز به فعاليت خود ادامه مي دهند. نوروزخواني كاري گروهي است كه در آن سه نفر ايفاي نقش مي كنند: تك خوان كه از همه خوش صداتر است، همخوان يا دم گيرنده و نفر سوم كه بار بر گروه است. اين گروه ها همه روزه ساعتي پس از تاريك شدن هوا بيرون مي آيند و دركوچه ها و محله ها به اجراي برنامه مي پردازند. آنها به هر خانه اي كه مي رسند توقف مي كنند و با صدايي دل انگيز به نوروزخواني مي پردازند. اينان گاه به سه زبان فارسي، تركي و تالشي نوروزنامه هاي متنوع خود را مي خوانند و باعث تشفي خاطر شنوندگان مي شوند. مردم نيز متقابلا با دادن هدايايي مانند: پول، قند، تخم مرغ، برنج، جوراب و مانند آن، از نوروز خوان ها كه پيك هاي شادي اند تقدير مي كنند. هداياي گروه در ظرفي گذاشته مي شود و با خوشرويي و احترام به آنها اهدا مي شود. نوروزنامه خوان ها نيز ضمن دعاي خير، يك شاخه كوچك شمشاد را در ظرف صاحبخانه مي گذارند و به سراغ خانه اي ديگر مي روند. در اين ميان، اگر خانواده اي به هر دليل عزادار باشد، با تقديم هديه اي به نوروزنامه خوان از او خواهش مي كند از اجراي برنامه در مقابل خانه آن ها اجتناب ورزد. خانواده هايي هم كه عروسي يا جشني در پيش دارند از نوروزنامه خوان ها تقاضا مي كنند در مقابل منزلشان بيشتر برنامه اجرا كنند. تالشي ها كه براي شمشاد، تقدس واحترامي ويژه قائلند دريافت شاخه شمشاد را از نوروزنامه خوان ها با مراسمي خاص همراهي مي كنند. تالشي هاي كشاورز شاخه هاي شمشاد را در انبار غله خود مي اندازند تا كشت و زرع آن سالشان رونق بيشتري پيدا تالشي هاي كند دامدار نيز شاخه هاي شمشاد را در آغل دام هاي خود مي گذارند تا از دام هايشان رفع بلا شود و آنها زاد و ولد بيشتري كنند. علي عبدلي يكي از اين نوروزنامه ها را به نقل از يك جنگ خطي متعلق به سال 1320 خورشيدي در ماهنامه چيستا (فروردين و ارديبهشت ) 68 نقل كرده كه متن آن چنين است: فصل بهار است اين زمان گرديده بلبل نغمه خوان ايام شادي شد عيان آمد بهار اي دوستان گل ها دميده در چمن قمري نشسته ياسمن بلبل شده فريادزن آمد بهار اي دوستان گل ها شكفته در چمن شادي كنيد اهل وطن با لاله و با ياسمن آمد بهار اي دوستان اي دوستان اي دوستان خلاق رحمت كرد عيان شادي نماييد اين زمان آمد بهار اي دوستان مخلوق همه خرد و كبار آزرده بودند و نزار رحم خدا شد آشكار آمد بهار اي دوستان خوش روزگاري است اين زمان راحت شدند مرد و زنان از ناله هاي بي امان آمد بهار اي دوستان اي خالق خلق جهان رحمي بكن بر عاصيان نصرت بده اسلاميان آمد بهار اي دوستان اي خالق قدرت نما نصرت بده بر شاه ما رحمي بكن بر حال ما آمد بهار اي دوستان اي خالق كل نصاص اشرار را كردي قصاص ما را بكن از غم خلاص آمد بهار اي دوستان تخم مرغ بازي تخم مرغ بازي اگر چه در شهرهاي بزرگ روبه فراموشي گذاشته است ولي در بسياري از روستاهاي كشور بويژه در نواحي شمال كشور و منطقه تالش همچنان تداول دارد. در اين بازي، بيشتر جوان ها و نوجوان ها شركت دارند و از آغاز نوروز تا سيزده بدر به آن مي پردازند. تخم مرغ بازي معمولا يك بازي دو نفره است كه طي آن قرار مي گذارند سرو ته تخم مرغ هايشان را به هم بكوبند. تخم مرغ بازها بايد با قرعه انداختن روشن كنند كه كدامشان بايد بنشينند و چه كسي بايد ضربه بزند. اين بازي به چهار صورت اجرا مي شود: - 1 سربه سر و تا به تا (سرها و ته هاي يك تخم مرغ به سرها و ته هاي تخم مرغ نشسته زده شود. ) - 2 سربه سر (فقط سرها يا ته هاي تخم مرغ ها به هم بخورند. - 3 سربه اي سر (كوبيدن دو سر تخم مرغ به يك سر تخم مرغ نشسته. ) - 4 تك به تك (كوبيدن پهلوهاي تخم مرغ به همديگر ) در اين بازي، تخم مرغ هاي شكسته به كسي تعلق مي گيرد كه تخم مرغ او سالم مانده است. در تخم مرغ بازي، گاه به جاي يك تخم مرغ از تعداد زيادي مرغانه استفاده مي شود. به اين ترتيب كه تعدادي تخم مرغ به نسبت مساوي در مقابل هم چيده مي شوند و بازيگران يك به يك به سراغ آنها مي روند. براي تخم مرغ بازي شگردهاي خاصي به كار گرفته مي شود كه اهم آن ها چنين است: - پختن تخم مرغ براي سفت شدن آنها - برخي ها با سرنگ يا ابزارهاي ديگر همه يا بخشي از سفيده و زرده تخم مرغ ها را خالي مي كنند و به جاي آنها موم مي ريزند. - از تخم مرغ سياه كه سخت تر است استفاده مي شود.