Hamshahri corpus document

DOC ID : H-781211-47520S7

Date of Document: 2000-03-01

از دست هايم راضي ام با بزرگان فرش كاشان نخستين مدارك بافندگي در ايران امروزي، در كاوش هاي باستانشناسان در تپه سيلك كاشان به دست آمد كاشان، شهري با قدمت تپه هاي سيلك، دياري كه بعداز عطر گل و گلابش كه مشام هر عاشقي را مست خود ساخته، هنر فرشبافي اش به پهناي تمام جهان معروف است و هنرمندانش به اين هنر چيره و مشهورند. اميرحسين چيت سازيان معاون دانشكده هنر و معماري كاشان درباره پيشينه فرش به نكات زيبايي اشاره مي كند: كاشان به علت حداقل 900 سال ديرينه فرهنگ و در تمدن دنياي هنر جهان، نامي آشنا و پرآوازه است، ازجمله اين كه اين شهر به گواه اسناد و مدارك معتبر، بدون شك يكي از زادگاههاي هنر و بافندگي در تاريخ ايران است. در اين باره مي توان به گفته سرجان مارشال پژوهشگر معروف فرانسوي استناد كرد كه مي گويد: نخستين مدارك بافندگي در ايران امروزي، در سيلك كه تپه اي نزديك كاشان در مركز ايران است به دست آمد. چيت سازيان در زمينه آغاز اين هنر به كتاب بررسي صنعت فرش دستبافت اشاره مي كند كه براساس آن، صنعت قالي بافي در ايران در شهرهاي آذربايجان و طبرستان و كاشان شروع گرديد. وي مي افزايد: اين مطلب با توجه به سابقه هنر بافندگي در كاشان و آثاري كه از هنر فرش كاشان به طور مستند وجود دارد منافاتي با نوشته هايي كه بعضي مناطق ديگر را نيز از زادگاههاي اوليه قالي مي دانند ندارد، اولين نقطه مشخص در ايران كه پس از طلوع اسلام، ذكري از قالي با تاريخش آن هم آميخته با فرهنگ و اعتقادات مذهبي آمده است، منطقه كاشان است. براساس روايات در سال 106 هجري قمري در 27 جمادي الثاني فرزند امام محمد باقر (ع ) در اردهال كاشان به شهادت مي رسد، پس از شهادت وي جنازه مطهر او را در ميان قاليچه اي قرار مي دهند كه احتمالا قطعاتي از اين قاليچه به جاي مانده است. چيت سازيان مي گويد: قالي ايران كه عامل بزرگ شناسايي كشور كهنسال ما به جهانيان است و اكنون در زندگاني همه اقوام بشر از هر نژاد و ملت خودنمايي مي كند، گذشته از تامين نيازمنديهاي زندگي، ارزنده ترين نماينده انديشه هاي لطيف انساني و زيباترين پديده هاي دلپذير هنري هم به شمار مي رود. اين صنعت ظريف كه چكيده ذوق سرشار و مولود سليقه و ابتكار استعدادهاي هنري گروهي از افراد آزموده و ورزيده است، محصول كار و نتيجه كوشش و دقت وهماهنگي هاي هنرمندان را به صورت جالب و با نقشي دلفريب جلوه گر مي سازد. در كتاب آثار تاريخي كاشان و نطنز از حسن نراقي درباره قالي هاي به جاي مانده با بافت كاشان آمده است: يكي از محققين و كارشناسان جهاني از دويست تخته قالي كهنه مشهور كه در كتاب ميراث ايران منعكس بوده، هفت تخته آن را به عنوان عالي ترين قالي هاي جهان انتخاب كرده و مورد بررسي قرار داده كه باز از آن تعداد چهار قطعه مربوط به بافت كاشان است. ازجمله آنها مي توان به قالي معروف اردبيلي در موزه ويكتورياي لندن اشاره كرد و از اين جهت اردبيلي ناميده مي شود كه از محلي كه در اردبيل كه شاه اسماعيل صفوي و جد او شيخ صفي الدين اردبيلي مدفون شده اند، به دست آمده است كه به لحاظ بافت، يكي از نفيس ترين و مشهورترين قالي هاي جهان است. اين قالي در سال 946 هجري قمري توسط هنرمند و بافنده كاشاني موسوم به مقصود كاشاني بافته شده است. از ديگر فرشهاي بافته شده مي توان به فرشي عالي در دوره صفويه معروف به شكارگاه، قالي چلسي، قالي گلداني موزه ويكتوريا كه با قالي موزه ملي آلمان در برلن شبيه است كه پروفسور پوپ معتقد است هر دوي آنها در، جوشقان قالي از توابع كاشان بافته شده است اشاره كرد. با پرداختن به تاريخچه اي از اين هنر اصيل و با الهام از مقدمه اي كه به آن اشاره شد در خلق يك اثر هنري عوامل بسياري دست دارند و در بافت فرش نيز چنين است. هنرمنداني كه با دقت تمام، اثري هنري و با ارزش ازخود بر جاي مي گذارند گمنام اند. در تهيه اين گزارش، شايسته آنست تا حد مجال، نامي از هنرمندان معروف بويژه طراحان فرش برده شهر شود باستاني كاشان هنوز به تعدادي از اين هنرمندان زيبنده است. براي اين منظور، قدم به بازار بزرگ كاشان مي گذارم. در سراي نو، سراغ از حجره استاد طراح سيدعلي صانعي گرفتم. او سرگرم طراحي بر كاغذ شطرنجي بود، موهاي سپيدش نشان از سال ها تجربه و كار مي داد. روزنامه همشهري چند سال قبل را به من نشان داد، عكس اش در صفحه شهرستان چاپ شده بود، قابل مقايسه با الان نبود، خيلي پيرتر شده بود. نگراني خاصي در كلامش احساس مي شد، گويي براي آينده اين هنر نگران است. من هراز گاهي در بين كلامش با لبخند سعي مي كردم او را آرام كنم. از نياكانش، همكاران و ديگر دوستان هنرمندش در اين رشته پرسيدم و او از دو هنرمند طراح كاشان كه در قيد حيات نيستند سخن گفت: رضا صانعي و ميرزانصرالله خان ( نقاش زاده ) و، من از صحبت هاي او اين چنين برداشت كردم كه استاد رضا صانعي، نام آورترين هنرمند نقاش قالي در سال 1265 در شهر كاشان متولد شد. از كودكي علاقه فراوان به صنعت فرش و نقش قالي داشت. البته جا دارد از دو برادر او به نامهاي ميرزا احمد و ميرزا علي اكبر نام برد كه در دوران قاجار طراحي مي كردند و كساني چون: ميرزا نصرالله خان، ميرزا احمد، ميرزا عباس صنيعي، مهدي صانعي، محمود صنيعي، سيدرضا صانعي، كار طراحي را از آن دو ياد گرفتند. اما سيدرضا از كودكي علاقه زيادي به صنعت فرش و نقش قالي داشت. كارهاي او كه امروزه در رديف كارهاي با ارزش موزه اي است داراي موضوعاتي به صورت پرتره و دورنما و به ندرت گل و بوته است. استاد رضا صانعي مردي هوشمند و فعال بود كه استفاده از كاغذ نقشه به صورت شطرنجي را در اين شهر باب كرد، او با كمال الملك رابطه اي دوستانه داشت و آثار هنري خود را به نظر او مي رسانيد. شيرين صوراسرافيل در كتاب طراحان بزرگ فرش كاشان چنين مي نويسد: استاد رضا صانعي مردي قوي و ورزشكار بود، حدود سال 100 عمر كساني كرد به ياد مي آورند كه تا اواخر عمر كار مي كرد و تمركز فكري و حواس خود را به هيچ وجه از دست نداده بود. نقشه هاي او به نقشه هاي خان معروف بود. سرعت عمل و خلاقيت فوق العاده از ويژگيهاي خاص او بود. به گونه اي كه روزي يك طرح تا غروب مي زد. معروف است كه در حين كار كردن از پاك كن استفاده نمي كرده است. صور اسرافيل در ادامه مي نويسد: هنرمندان كاشان كمتر در قيد كارفرمايان بوده و به نوعي در كار خود آزادي عمل داشته اند. با اين توصيف رضا صانعي طرحهاي بسياري براي كمپاني هاي فرش تهيه كرده است. از نقشه هاي معروف او نقشه شيخ صفي و نقشه لچك ترنج شاه عباسي است. او مردي ميهمان نواز و به قولي سفره دار بود. فرزندان بسياري داشت يكي از آنها جواد بود كه در سن 27 سالگي در گذشت. سيدعلي كه فرزند استاد جواد صانعي مي باشد درباره پدرش چنين مي گويد: پدرم سيدجواد مرد پركاري بود و در كار فرش و طراحي آن دست داشت، بسياري از حالات و صفاتش مثل مرحوم پدرش بود. وي در ادامه گفت: پدرم در سن جواني به بيماري سل مبتلا مي شود كه بر اثر آن از بين مي رود. در روزهاي آخر عمرش كه در بيمارستان بستري بود و با آن حالت بيماري، طرحي بر روي كاغذ قلم مي زند و در آن چنين مي نويسد: من از دستهايم راضي ام، زيرا دستهاي من به طرف مال مردم دراز نشده، دستهاي من خودخواه و تنبل نبوده، دستهاي من وبال گردن و تن نبوده، دستهاي من با عملي كردن هنري كه از فكر و مغزم تراوش مي كرده مرا در نزد صاحبان فن عزيز مي نموده دستهاي من با 10 ساعت كار امور تن را در بيست و چهار ساعت اداره مي كرده، مهمتر از همه دستهاي من به قصد ظلم به زيردستان دراز نشده، اولي تر از همه دستهاي من با از خود گذشتگي و آشكار كردن صلاحيت خود دست بدخواهان را از من دور كرد، بلي من از دستهايم راضي ام و آفريننده ام را سپاسگزارم. ميرزا نصرالله خان ( نقاش زاده ) از، هنرمندان برجسته نقش قالي و داماد رضا صانعي است كه در سال 1275 در كاشان متولد شد. پدرش ميرزا احمد از نقاشان معروف فرش در كاشان بوده است ميرزا نصرالله خان كه مردي محجوب و محتاط بود گرچه سرعت عمل و خلاقيت استاد رضا صانعي را نداشت ولي دقت و ظرافت قلم او بنيانگذار نوعي طراحي علمي و اساسي در فرش كاشان است در طرح هاي او كوچك ترين عدم تقارن يا عدم تناسبي ديده نمي شود. او كار صورت سازي را نمي دانست و كار كردن از روي مدل برايش مشكل بود، تخصصش بيشتر در نقشه هاي سنتي قالي بود طرح شناخته شده لچك و ترنج افشان كاشان كه با استفاده از طرحهاي سنتي ايراني تهيه شده و يكي از متداول ترين طرحهاي مورد استفاده در فرش كاشان است از كارهاي اوست. استادعلي صانعي كه با او هم سخن شده ايم خود بازمانده از خانواده بزرگ صانعي هاست و هم اكنون نيز به ادامه كار گذشتگان خود مشغول است. متولد سال 1327 است و مهارتش در كار گل و بوته و ادامه كار پدر بزرگش است. گاه نقشه هاي طراحي شده خود را به توليد مي رساند. هنرمندان كاشاني كه تعدادشان بسيار است براي معرفي آنها فرصت و مجالي بسيار نيز مي طلبد، در اين فاصله به ديدار يكي از خاندان افسريها رفته و از نزديك از خود و خاندانش پرسيدم. خاندان افسريها كه مانند صانعي ها زبانزد مردم در اين هنر هستند كم نيستند كه در گفتگو با استاد امير حسين افسري طراح و استاد دانشگاه با آنها آشنا مي شويم. سيدميرزا افسري برادر ناتني رضا صانعي، طراح و نقاش فرش بوده و از او چهار پسر به نامهاي محمد، امير، نظام و عباس كه از بين آنها محمد و نظام از همه صاحبنام ترند باقي مانده است. استاد محمد افسري يكي از باسابقه ترين طراحان فرش كاشان بود، محمد افسري به همراه ديگر برادرانش تحت تعليمات مادر هنرمندشان مرحوم فرخ افسري با هنر فرش آشنا شدند. خانم فرخ افسري كه چند سال قبل دار فاني را وداع گفت، يكي از اعجوبه هاي هنر فرش بود، وي به قدري در بافندگي مهارت داشت كه طرحهاي فرش را در ذهن خود ترسيم و تصوير مي كرد، آنگاه با گره هاي هنرمندانه طرح ذهني خود را بدون اينكه روي كاغذ بياورد بر روي قالي پياده مي كرد. محمد افسري در دوران فعاليتهاي هنري خود آثار متعددي خلق كرد كه بسياري از آنها زينت بخش موزه ها و يا مجموعه هاي خصوصي در سرتاسر جهان بود از جمله كارهاي او: بافت بعضي از آثار معروف كمال الملك مانند: ميدان كربلا، زرگر بغدادي، عرب مصري و... بوده است. در خرداد ماه سال 73 كه رئيس جمهور وقت (آقاي هاشمي ) به كاشان سفر كرده بود در باغ تاريخي فين، در نمايشگاه هنرهاي سنتي كاشان كه بوسيله اداره ميراث فرهنگي در شتر گلوي صفوي باغ فين ترتيب يافته بود ازآثار استاد محمد افسري بازديد كرد و او را مورد تشويق قرار داد، در اين بازديد رئيس جمهوري به وي توصيه كرد كه اطلاعات و اندوخته هاي هنري خود را به نسل امروز تعليم دهد و در اين زمينه اقدامات و هماهنگي هايي را انجام داد ولي عمر اين هنرمند مجال نداد. وي در سال 1377 بدرود حيات گفت. مرحوم استاد محمد افسري بيش از 60 سال در اين رشته فعاليت وي كرد در طراحي و بافت چهره هاي اشخاص حقيقي ذوق و ابتكار فراواني داشت و چهره چند نفر از رجال و هنرمندان معروف پنجاه ساله اخير ايران و جهان از جمله چهره مارشال دوگل را بافت و به آنها هديه كرد. آن مرحوم در طراحي فرش داراي ذوق و ابتكار فراواني بود در بافت يكي از تابلوهاي كمال الملك 840 نوع رنگ به كار برده بود كه به گفته خودش 52 نوع رنگ سبز در آن تابلووجود داشت و خود وي رنگ ها را تهيه و ابداع كرده بود. كاشان - خبرنگار همشهري