Hamshahri corpus document

DOC ID : H-781202-47414S2

Date of Document: 2000-02-21

جي. آي. اس، ابزاري دقيق براي پژوهش درعلوم گفت وگو با دكتر سيدحسين ثنايي نژاد، استاد دوره هاي تكميلي دانشگاه فردوسي مشهد و رئيس جهاد دانشگاهي استان خراسان اشاره; در حال حاضر، چنانچه از سيستم هاي مناسبي براي سازمان دهي اطلاعات استفاده نشود، برنامه ريزان در انبوه عظيم اطلاعات متنوع غرق شده و در همان قدم اول، يا متوقف مي شوند و يا با استفاده نادرست از اين حجم عظيم اطلاعات، سمت و سوي ناصحيحي در برنامه ريزي برخواهند گزيد. در چنين شرايطي كليد حل مسئله، استفاده از سيستم هاي اطلاعات جغرافيايي جي. آي. اس است كه بوسيله كامپيوتر، امكانات فوق العاده اي را براي گردآوري، ذخيره سازي، پردازش، تجزيه وتحليل و نهايتا توليد خروجي هاي مناسب به صورت نقشه، جدول و يا نمودار فراهم مي سازد. دكتر سيد حسين ثنايي نژاد - استاد دانشگاه فردوسي مشهد - در گفت وگويي كه از پي مي آيد به تبيين چگونگي تاسيس يك پايگاه جي. آي. اس مي پردازد. دو كتاب و بيش از 10 مقاله و طرح تحقيقاتي در كارنامه علمي دكتر سيد حسين ثنايي نژاد مشاهده مي شود. * به نظر مي رسد توضيح درباره سيستم هاي اطلاعات جغرافيايي آغاز مناسبي براي اين گفت وگو باشد. * سيستم هاي اطلاعات جغرافيايي جي. آي. اس به فرايند كامل، گردآوري، ذخيره سازي، پردازش، تحليل و نهايتا توليد خروجي هاي مناسب مانند نقشه، جدول و نمودار از داده هايي كه وابستگي مكاني دارند، اطلاق مي شود. در ساده ترين تعريف جي. آي. اس را مي توان كار با اطلاعات جغرافيايي توصيف كرد. در اين صورت ساده ترين آي جي. اس در واقع ساده ترين نقشه اي است كه حاوي اطلاعات معيني باشد و با اين وصف، قديمي ترين جي. آي. اس را مي توان با قديمي ترين نقشه هايي كه انسان اوليه احتمالا با انگشتانش بر روي گردوغباري كه شايد بر روي تكه سنگي نشسته بود، رسم كرده است، مقارن دانست. لااقل با اطمينان مي توان آن را همراه با قديمي ترين نقشه موجود حك شده بر روي لوح گلي كه از سال 4500 قبل براي ما به يادگار مانده است كهن و باستان دانست. گذشته اين فن آوري، به هر عصري كه برگردد، تفاوتي در برداشت مفهوم امروز ما از جي. اس آي نوين نخواهد داشت، زيرا امروز جي. آي. اس، به انجام كار با اطلاعات جغرافيايي به وسيله رايانه اطلاق مي شود. امروزه با پيشرفت سرسام آور فن آوري هاي گردآوري اطلاعات جغرافيايي و حجم عظيم اطلاعاتي كه از اين طريق فراهم مي شوند، چنان پيچيدگي هايي در ذخيره سازي، پردازش و تجزيه وتحليل اين اطلاعات ايجاد شده است كه خود مستلزم ايجاد رشته اي جديد به نام سيستم هاي اطلاعات جغرافيايي آي جي. اس در علوم شده است. * گفته مي شود استفاده گسترده از جي. آي. اس نوين در علوم مختلف از اوايل دهه 1960 آغاز شد اهميت آن را در فراهم آوردن امكانات براي استفاده محققين و كارشناسان در رشته هاي گوناگون و نقش اين سيستم را در ارتقاي علم جغرافيا به صورت خاص چگونه تحليل مي كنيد. * بله، در واقع استفاده كاربردي از جي. اس آي با بهره گيري از اين فن آوري در پردازش اطلاعات مربوط به طرح هاي كشاورزي از اوايل دهه 1960 ابتدا در كانادا شروع شد كه به همين مناسبت نيز به آن سي. جي. آي. اس گفته مي شد. پس از آن استفاده از جي. آي. اس در ساير علوم و ساير كشورها به سرعت گسترش علت يافت گسترش سريع، بهره گيري از جي. اس آي به وسيله عموم پژوهشگران و كارشناسان رشته هاي مختلف مرتبط با اطلاعاتي كه وابستگي مكاني دارند، رشد روزافزون توليد اين اطلاعات در زمينه هاي مختلف بوده است. امروزه ماهواره هاي مختلف در هر لحظه هزاران مگابايت اطلاعات گوناگون را از اقصي نقاط سطح كره زمين جمع آوري و به مراكز گردآوري اين اطلاعات ارسال مي كنند پراكندگي جغرافيايي انسان ها، امكانات، شهرها، منابع طبيعي و ميليون ها عضو اطلاعاتي ديگر كه شالوده علوم مختلف محيطي، اجتماعي و مديريتي را تشكيل مي دهند هيچ راهي به جز استفاده از آي جي. اس را باقي نمي گذارد، به گونه اي كه امروزه كارشناسان علوم مختلف نظير، هيدرولوژي، اقليم شناسي، زمين شناسي، محيط زيست، برنامه ريزي شهري و منطقه اي، اقتصاد و بازرگاني، معدن، علوم نظامي و... بدون امكان استفاده از جي. آي اس، عملا كار دقيق و كاملي نمي توانند انجام دهند. زيرا اولين گام پژوهش در اين علوم، كار با اطلاعاتي است كه به دليل حجم عظيم و پيچيدگي آنها، تنها در آي جي. اس پردازش آنها امكان پذير است. علم جغرافيا نيز از اين قاعده مستثني نيست. اگر چه نقش اصلي در توسعه سيستم هاي اطلاعات جغرافيايي به عهده دانشمندان علوم زمين بوده است، ولي يقينا جغرافيا امروزه با بهره گيري از جي. آي. اس مي تواند تحولي شگرف يابد امروز ديگر جغرافي دان ها خود را در انبوه نقشه هاي گوناگون غرق نمي كنند بلكه با ذخيره آنها در حافظه كامپيوترها بيشتر به تحليل مدل هاي مختلفي مي پردازند كه شايد روزگاري به خاطر عدم وجود جي. آي. اس نوين، تصور آن هم دشوار بود. * نيز بيت مي گويد: اطلاعات علمي در هر 5 سال دو برابر مي شود و تنها راه مواجهه با چنين حجمي از اطلاعات و بهره برداري صحيح از آنها، به كارگيري سيستم هاي جديد اطلاعاتي است. منظور از به كارگيري سيستم در اين زمينه ؟ چيست و كامپيوتر چه نقشي در آن ايفا؟ مي كند * مي دانيم كه اطلاعات به خودي خود، داراي ارزش مطلق نيستند. اطلاعات وقتي داراي ارزش مي شوند كه در ارتباط با يكديگر مورد بررسي قرار گرفته و تحليل شوند. بنابراين، انبارسازي حجم عظيمي از اطلاعات بدون ايجاد روشي كه بتوان بين عناصر مختلف اطلاعاتي ارتباط برقرار كرده و سپس آنها را در قالب تئوري هاي معين مورد تجزيه وتحليل قرار داد، تنها اعداد، ارقام و اشكال مختلفي هستند كه چيزي جز سردرگمي نصيب محقق منظور نمي كنند از به كارگيري سيستم در بهره گيري از اطلاعات، ايجاد ارتباط بين توليد اطلاعات و عناصر مختلف اطلاعاتي با محلي است كه اين اطلاعات مربوط به آنجاست، مدلي كه اين اطلاعات را به هم مربوط مي كند، خواسته هاي كاربران و نهايتا نتايجي كه بدست مي آيد. اتفاقا عنصر كليدي در جي. آي. اس همين سيستم است. در واقع تنها مزيت جي. آي. اس در ايجاد سيستم، براي بهره گيري از اطلاعات پيچيده جغرافيايي است، بدون وجود سيستم، يعني ايجاد نظام در تمام مراحلي كه پيكره جي. آي. اس را تشكيل مي دهند، عملا اطلاعات جغرافيايي بدون استفاده باقي خواهند ماند. كامپيوتر در ايجاد اين سيستم، دقت و سرعت را تامين اين مي كند سرعت و دقت، وقتي كه حجم اطلاعات افزايش مي يابند، آن چنان اهميت پيدا مي كنند كه بدون وجود كامپيوتر، عملا بهره گيري از اطلاعات جغرافيايي در قالب يك سيستم بي معني و در بسياري از موارد غيرممكن است. كامپيوتر در اين سيستم، براي ذخيره سازي و توليد خروجي از اطلاعات پردازش شده نيز نقش بسيار مهم و كليدي دارد. اصولا، امروز بدون استفاده از كامپيوتر حتي تصور ذخيره سازي حجم عظيم اطلاعات مكاني توليدشده غيرممكن است. * همان گونه كه اشاره كرديد، در جهان معاصر چنانچه از سيستم هاي مناسبي براي سازمان دهي اطلاعات استفاده نشود، برنامه ريزان به جاي بهره گيري از آنها، در انبوه عظيم اطلاعات متنوع غرق شما مي شوند كليد حل اين مسئله را به كارگيري جي. آي. اس عنوان كرديد، آيا ممكن است چگونگي تاسيس يك پايگاه جي. آي. اس را براي بهره گيري از اين حجم اطلاعات وسيع تبيين؟ بفرماييد * همان طور كه سيستم محور بهره گيري از اطلاعات جغرافيايي را توضيح دادم، در واقع بهره گيري از جي. آي. اس هم، نياز به يك سيستم جامع اداري و انساني دارد. به عبارت ديگر براي اين كه به طور كامل و موءثر از سيستم هاي اطلاعات جغرافيايي در جامعه علمي و مديريتي كشور استفاده شود، چاره اي جز استفاده همه جانبه و در عين حال نظام مند از آن وجود ندارد. براي اين استفاده نظام مند نيز، بايد مراحل مختلفي به طور مرحله اي و كامل انجام شوند: آگاهي نسبت به آي جي. اس قابل انجام است، انتخاب سيستم مناسب، به كارگيري سيستم شامل آموزش طراحي بانك اطلاعاتي و مطالعات موردي و كاربرد عملياتي آي جي. اس، بهره برداري و نگهداري آن. بنابراين قبل از تاسيس پايگاه جي. آي. اس، ابتدا لازم است آگاهي لازم نسبت به اين فن آوري در كاربران سيستم هاي اطلاعات جغرافيايي ايجاد شود. موارد متعددي مشاهده شده است كه برخي دستگاههاي اجرايي كه آي جي. اس، ابزار اصلي درپردازش اطلاعات آنها به شمار مي رود، كمترين اطلاعاتي از وجود وكارايي اين فن آوري ندارند. پس از ايجاد آگاهي، مي توان نيازهاي سازمان ها را كه به وسيله GIS قابل برآورده شدن هستند، تعريف كرده و سپس سيستم سخت افزاري و نرم افزاري مناسب آنها را براساس حجم و نوع داده ها، مدل هاي تحليلي، تعداد كاربراني كه قرار است با سيستم كار كنند و نوع خروجي هاي مورد نياز طراحي كرد. پس از اين مرحله، بايد براي استفاده از سيستم، آموزش لازم به كاربران داده شود. كاربران آموزش ديده پس از انجام چند مورد مطالعاتي مي توانند پايگاه آي جي. اس رابه طور عملياتي اداره كنند. متاسفانه در موارد متعددي به كارگيري جي. اس آي در دستگاههايي كه به آن نياز دارند، از اين الگو پيروي نكرده و مشاهده شده است كه به همين دليل از قابليت هاي آن به طور كامل استفاده گاه نمي شود آن چه به عنوان جي. آي. اس مورد ادعا قرارمي گيرد چيزي جز يك بانك ناقص اطلاعات فضايي نيست. * با توجه به اين توضيحات يكي ازمهمترين عواملي كه در استفاده از جي. آي. اس موءثر است، توانايي هاي نرم افزاري و مهارت استفاده از نرم افزارهاي مناسب است. لطفا نرم افزارهاي موجود را كه در اين سيستم كارآمد هستند، توضيح دهيد. * درست است، انتخاب نرم افزار براي يك پايگاه جي. آي. اس يكي ازمهمترين مراحل است و متاسفانه در بسياري موارد، اين مهم نيز مد نظر قرار نمي گيرد. ديده شده است كه كاربران مبتدي جي. آي. اس، بدون توجه به نياز خود و صرفا براساس قيمت ارزان نرم افزارهاي موجود دربازار اقدام به انتخاب كرده اند. حال آن كه، براي انتخاب يك نرم افزار بايد مواردي از قبيل حجم اطلاعات مورد نظر، نوع ساختار داده هاي مورد نياز و قابل دسترس، نوع تحليل هاي مورد نياز و امكانات مختلف پردازش داده هاي مورد نياز در نظر گرفته شوند. در غير اين صورت ممكن است پس از تهيه نرم افزار بدون استفاده باقي مانده و يا استفاده كامل از آنها ميسر نباشد. به عنوان مثال، برخي نرم افزارها توانايي تحليل شبكه اي را كه براي استفاده در مديريت خطوط انتقال ( برق، آب، گاز و... ) به كار مي روند دارند و برخي ديگر فاقد چنين امكان تحليلي هستند. با اين كه با استفاده از برخي نرم افزارها، مي توان تصاوير ماهواره اي را مورد تجزيه و تحليل قرار داد و به وسيله برخي ديگراين امكان ميسر نيست. برخي از نرم افزارهايي كه غالبا در ايران مورد استفاده قرار مي گيرند عبارتند از: ARC/INFO PCArcview،، IDRISE، ElWISSMapinfo،، اگر چه در ساير كشورها از نرم افزارهايي مانند: SPANSو ERDASS، بسياري نرم افزارهاي ديگر نيز استفاده مي شود. * با توجه به اين كه اطلاعات جغرافيايي درايران پراكندگي بسيار زيادي داشته و از تنوع وسيعي نيز برخوردار هستند، چه مشكلاتي براي تبديل اين اطلاعات به داده هاي قابل استفاده در پايگاه جي. آي. اس؟ مي بينيد * اصولا مرحله تبديل اطلاعات جغرافيايي خام كه به صورت نقشه و يا جدول هستند به داده هاي رقومي كه قابل استفاده به وسيله كامپيوتر باشند از دشوارترين و نيز حساس ترين مراحل در ايجاد يك پايگاه جي. آي. اس اگر است چه امروزه اسكنرهاي پيشرفته اي وجود دارند كه امكان تبديل نقشه هاي كاغذي به نقشه هاي رقومي را ايجادمي كنند، ولي هنوز مشكل رقومي سازي نقشه هاي چند موضوعي كه بسيار وقت گير و نيازمند دقت زياد مي باشد، همچنان باقي است. دركشور ما، علاوه بر مشكلات رقومي سازي داده هاي خام، مشكل تهيه داده هاي مورد نياز از سازمان هاي مختلفي كه آنها را در اختيار دارند، نيز مدنظر است. متاسفانه به دليل اين كه لايه هاي اطلاعاتي مختلف در اختيار سازمان هاي متعددي است، گردآوري يك مجموعه كامل از اطلاعات كه بخواهند دريك مدل آي جي. اس مورد استفاده قرار گيرند، گاه تقريبا غيرممكن است. البته خوشبختانه اخيرا با تشكيل شوراي كاربران آي جي. اس ملي و به تبع آن شوراهاي كاربران استاني در استان هاي مختلف كشور، تلاش شده است با ايجاد هماهنگي بين دستگاههاي اجرايي و علمي مختلفي كه به نوعي كاربرد جي. آي. اس و يا توليدكننده اطلاعات جي. آي. اس هستند، اين مشكل به نحو مناسبي حل شود، اميدوارم با همكاري آگاهانه و مسئولانه همه دستگاههاي ذيربط هر چه زودتر به اين هدف برسيم. مشكلات تكنيكي ديگري نيز در وارد كردن اطلاعات جغرافيايي به كامپيوتر وجود دارد كه به دليل تخصصي بودن از ذكر آنها خودداري مي كنم. * رشد و توسعه شهرها، نياز به امكاناتي دارد كه تامين آنها از جمله دغدغه هاي فكري سياستگذاران است، نقش اين سيستم را در پيشبرد و حل مشكلات شهري چگونه تحليل مي كنيد. * رشد و توسعه شهرها، اطلاعات لازم براي مديريت و برنامه ريزي شهري به شدت افزايش يافته و پيچيده مي شوند. شبكه هاي وسيع امكانات شهري، توزيع و تراكم جمعيت، كاربري زمين ها، مسيرهاي حمل و نقل شهري، خدمات اورژانس، سيستم مديريت ماليات و عوارض و بسياري موارد نظير اين، چنان برپيچيدگي اين برنامه ريزي مي افزايند كه چاره اي جز استفاده از جي. اس آي نوين براي گردآوري اين اطلاعات و پردازش آنها در قالب تئوري هاي جديد مديريت و برنامه ريزي شهري وجود نداد. خوشبختانه نرم افزارهاي موجود جي. اس آي قابليت كافي براي اين كار را دارند و تنها، لازم است با شناخت اين قابليت ها وتعريف نيازها به آموزش نيروهاي انساني مورد نياز پرداخته و سپس همه حل مشكلات شهري را به جي. اس آي سپرد. گفت وگو از: مهدي عليزاده خبرنگار همشهري در مشهد