Hamshahri corpus document

DOC ID : H-781128-47378S1

Date of Document: 2000-02-17

فضل بن حاتم ني ريزي؟ كيست فضل بن حاتم ني ريزي ملقب به ابوالعباس يكي از رياضيدانان و منجمين اواخر قرن سوم و اوايل قرن چهارم هجري قمري است. وي در شهرستان ني ريز كه در آن زمان از شهرهاي بزرگ فارس بود، ديده به جهان دوران گشود كودكي و نوجواني را در زادگاه خود گذراند و تحصيلات مقدماتي را در ايران فراگرفت و سپس برا كسب دانش راهي شهرهاي ديگر شد و از محضر استادان بزرگ آن زمان علوم مختلف را فراگرفت. وي، سرانجام به شهر بغداد كه يكي از مراكز علمي بزرگ جهان بود، رفت و در آنجا اقامت گزيد و در مدت كوتاه در رشته هاي رياضي و نجوم و علوم ديگر سرآمد روزگار خود گشت. در كتاب زندگينامه علمي دانشمندان تاليف آقايان احمد بيرشك و دكتر بهروز درباره فضل آمده است: شكوفايي او در بغداد، در هندسه، نجوم، هواشناسي، ابزار تعيين فواصل اشيا و اصل موضوع توازي اقليدس، كاربرد اسطرلاب كروي و تعيين جهت قبله و... بود. نخستين شرح مجسطي (كتاب بطلميوس ) كه به دست فضل انجام شد، داراي اعتبار فراواني بود، به طوري كه اين كتاب اساس جغرافياي رياضي قرار گرفت. فضل در رشته هاي مختلف علوم زمان خود، كتابهاي زيادي تاليف و ترجمه كرد و بيشتر آثار او در كتابخانه هاي معتبر جهان در اروپا و كشورهاي خاورميانه موجود است، ولي تنها يك نسخه از يكي از كتابهاي فضل كه رونوشت است، در كتابخانه اي در مشهد نگهداري مي شود. آثار به جا مانده فضل عبارتند از: شرح كتاب اصول اقليدس، رساله في بيان المصادره المشهوره الاقليدس، شرح و تفسير كتاب الاربعه بطلميوس، ذيج كبير علي مذهب السنه هند، ذيج صغير، كتاب سمت القبله، كتاب احداث الجو، كتاب تخطيط الساعات، كتاب اسطرلاب كروي، كتاب حوادث القرانات و شرح كتاب ظاهرات الفلك. ترازوي آفتاب يا اسطرلاب كه از جمله ابزارهاي مهم در علوم نجوم است و جغرافيدانان و اخترشناسان مسلمان براي اندازه گيري ستارگان در افق و همچنين سنجش ارتفاع خورشيد و ماه به كار مي بردند، براي نخستين بار توسط فضل بن حاتم ساخته شده است. اسطرلاب ني ريزي در يكي از موزه هاي انگلستان نگهداري مي شود. فضل بن حاتم ني ريزي آثار متعددي در علوم رياضي به رشته تحرير درآورده كه اغلب آنان شرح و حاشيه بر كتابهاي فلاسفه و رياضيدانان شهير جهاني است. ابوريحان بيروني دانشمند بزرگ ايران در كتابهاي متعددي از جمله قانون مسعودي درباره حاتم ني ريزي مي گويد: اگر كسي بخواهد، هندسه ياد بگيرد، بايد از نوشته هاي ني ريزي استفاده كند و در جاي ديگر مي نويسد: آن چه ما را در بيان اين روش جرات داد تا ارتفاع كوهها را اندازه بگيريم، ني ريزي بود!! همچنين حكيم عمر خيام در رساله شرح ما شكل و خواجه نصيرالدين طوسي در كتاب شكل القطاع خود، استدلال هايي از ني ريزي به كار برده اند و كارهاي او را تاييد كرده اند. همچنين كمال الدين فارسي، در كتاب تنقيح المناظر از فضل به نيكي ياد كرده و نظامي عروضي سمرقندي نيز مي گويد: بهترين تفسيرها و شرح هاي كتاب مجسطي، شرح و تفسير ني ريزي است. سيدجمال الدين تهراني در گاهنامه مي گويد: فضل از بزرگترين رياضيدانان ايراني است كه در نقل كتب زحمتي بي شمار كشيده است. علامه علي اكبر دهخدا مي گويد: فضل بن حاتم ني ريزي از منجمان است و كتب ذيج كبير و صغير، احداث جو را نوشته است. ذبيح ا... صفا در كتاب نظري مي نويسد: فضل بن حاتم ني ريزي از بزرگترين رياضيدانان عالم اسلام است. دكتر هانري سوتر مي نويسد: يكي از نامدارترين هندسه دانان و اخترشناسان كه مي توان در مورد اخترشناسي، به او استناد كرد، فضل ني ريزي است. ويليام مونتگمري وات، در كتاب تاثير اسلام در اروپا مي نويسد: در ميان رياضيداناني كه اثر آنها به زبان لاتين ترجمه شده، ني ريزي متوفي به سال 922 ميلادي است دكتر كارل شوي در خلاصه كتاب مقاليد بيروني مي نويسد: فضل ني ريزي، در شرح اقسام نسبتها و روش به كار بردن آنها مطالبي در آثار خود نگاشته است. به پاس خدمات ارزنده اين دانشمند بزرگ، در سالهاي اخير، مدار 19 درجه جنوبي و نصف النهار 325 كره ماه به نام فضل ني ريزي نامگذاري شده و دانشمندان اروپايي و غربي او را به نام آناريتيوس ( Anaritius) مي شناسند. وقتي ميزان شناخت انديشمندان خارجي از فضل بن حاتم ني ريزي را مورد بررسي قرار مي دهيم و بعد از اهالي شهر ني ريز مي شنويم كه اكثر آنها شناختي از وي ندارند و حتي وجه تسميه اسم مدرسه اي كه از سالها قبل به نام فضل بوده را نمي دانند و يا از برگزاركنندگان مي شنويم كه اسم فضل از شبكه اينترنت استخراج شده و تنها يك رونوشت از يكي از آثار فضل در كتابخانه مشهد موجود است، متاثر مي شويم. فضل بن حاتم ني ريزي سرانجام در سال 310 هجري شمسي چشم از جهان فرو بست.