Hamshahri corpus document

DOC ID : H-781104-47129S2

Date of Document: 2000-01-24

... خداوند جان وخرد حكمت و حماسه شاهنامه ابوالقاسم فردوسي در گفت وگوبا پرويز اتابكي - بخش آخر * به نظر مي رسد يكي از ويژگيهاي شاهنامه كه آن را از همه آثار ماقبل و ما بعد آن امتياز مي بخشد، خردگرايي ناب و اصيل و عميق فردوسي باشد. آيا تصور نمي فرماييد كه اين عقل گرايي كه در واقع بيانگر گرايش فلسفي ويژه و عميق حكيم فردوسي نيز هست در جاودانگي و تاثيرگذاري هميشگي و فراگير شاهنامه نقش مهمي؟ دارد بي گمان چنين است. مردم هوشمند و نكته سنج ايران كه در دادن القاب و عناوين شايسته به بزرگان خود از ديرگاه واقع بيني شگرفي به كار برده اند، فردوسي را از آغاز حكيم ابوالقاسم فردوسي خوانده اند، و او به راستي شايسته اين عنوان ارجمند بوده فردوسي است به گواهي نخستين بيت مقدمه اثر جاوداني خويش، فرزانه ايست حكيم و خردگراي: به نام خداوند جان و خرد فردوسي از تمام اسماء الحسني و نامهاي بزرگ خالق هستي خداوند جان و خرد را بر مي گزيند و سرآغاز كتاب خود مي سازد. فردوسي با اين انتخاب و توصيف ذات باري تعالي و تنها به شهادت اين سرآغاز تحسين انگيز، حكيم است و گذشته از اين با بهگزيني بهترين شاخه فلسفه و حكمت و سودمندترين بخش آن، يعني حكمت عملي يا اخلاق، حكيم بودن خود را مسلم به و مسجل ساخته است. گفتارهاي حكيمانه او در جابه جاي شاهنامه، بويژه در پايان داستانهاي اندوهبار و تراژديهاي هولناك شاهد اين مدعاست. * همين انديشه خردگرا و نغز فردوسي، او را به آن توحيد عميق و خردورانه رهنمون گرديده و اساسا يكتاپرستي يكي از موضوعات مهم در شاهنامه است. بله. از آنجا كه مسئله يكتاپرستي و شيفتگي كم نظير فردوسي به توحيدذات يزدان همواره ذهن اين بنده را به خود مشغول مي داشت از چهل سال پيش به مناسبت اشتغال در اداره روابط فرهنگي از مستشاران فرهنگي غالب كشورها و رجال ادب اهل زبانهاي يادشده كه به ايران مي آمدند و نيز خود در طول ماموريتهاي بيست و چند ساله خويش به بيشتر ممالك عالم، از اهل تحقيق جستجو و استفسار مي كردم كه آيا در زبان آنان كتابي كه از اين حيث با شاهنامه فردوسي مشابه باشد وجود دارد يا؟ خير پاسخ تمام آن محققان علي الاطلاق منفي بعضي بود از اين دانشمندان كه خود فارسي مي دانستند و با شاهنامه آشنايي داشتند از قبيل پروفسور هيرالال چوپرا (هندي ) و خواجه عبدالحميد عرفاني (پاكستاني ) و استاد ربحي كمال (استاد زبان عبري در دانشكده ادبيات دانشگاه دمشق ) شاهنامه را از اين لحاظ حيرت انگيز در مي شمردند سرتاسر ادبيات فارسي و بويژه شعر و نيز در تمام زبانهاي بزرگ متداول جهان از عربي و فرانسه و انگليسي، تا آنجا كه اين بنده كاويده است و زبانهاي روسي و آلماني و اسپانيايي و چيني و عبري و سانسكريت كه از صاحبنظران استفسار كرده است، هيچ كتاب داستاني حماسي يا غيرحماسي، منثور يا منظومي وجود ندارد كه به اندازه شاهنامه به توحيد و مسائل مربوط بدان پرداخته باشد. * حالا اگر اجازه بفرماييد اشاره اي داشته باشيم به شاهنامه اخير شما كه به تازگي منتشر شده است. نسخه ها و منابع اصلي شما در اين چاپ كدامها بوده؟ است شاهنامه مورد سئوال را با دوازده نسخه، اعم از چاپي و عكسي فارسي و ترجمه عربي معروف مقابله كرده ام كه عبارتند از شاهنامه ژول مول و چاپ مجدد آن در چهار جلد به كوشش بنده شاهنامه چاپ مسكو در 9 جلد و چاپ همين اثر به كوشش دكتر سعيد حميديان در 4 جلد شاهنامه چاپ عكسي از نسخه فلورانس، شاهنامه معروف مرحوم محمدرمضاني چاپ موءسسه خاور، شاهنامه چاپ بروخيم، شاهنامه نشريه ايران باستان كه در سال 1313 چاپ شده و ما عمدتا از تصاوير آن استفاده كرده ايم، شاهنامه چاپ دكتر محمد دبير سياقي و بالاخره مجلدات چاپ شده شاهنامه به تصحيح دكتر خالقي مطلق. علاوه بر اينها، الشاهنامه ترجمه فتح بن علي البنداري، به تصحيح عبدالوهاب عزام كه در سال 1350 ه -. ق به چاپ رسيده و غرر اخبار ملوك الفرس و سيرهم اثر ابومنصور الثعالبي (چاپ زوتنبرگ م 1900 سال ) نيز در مقابله و گزينش ابيات مورد نظر بوده است. * روش تصحيح و مقابله اين نسخه ها و بهگزيني ابيات چگونه بوده؟ است در مورد ابيات موجود در نسخه اساس، اگر در آنجا بيتي درست و روان بوده، عينا در متن حاضر آمده و اگر در وزن يا قافيه خللي داشته يا كلمات درون بيت جابجا شده يا بيتي اصلا دشوار فهم و نامانوس بوده و از زبان فارسي بعيد مي نموده، پس از يافتن خلل با اتكاء به نسخه هاي ديگر اصلاح به عمل آمده و آن بيت يا كلمه تصحيح و تنقيح شده است. البته در غالب موارد، اين انتخاب اصلح و احسن مبتني و مستند به نسخه ها بوده و كمتر موردي تصحيح قياسي و به اتكاء ذوق سليم صورت گرفته است مگر آنكه نسخه ها اصلا حاوي بيت يا كلمه مورد تصحيح نبوده اند كه در اين صورت با توجه به زبان فردوسي و عصر او و واژگان شاهنامه، قياسا تصحيح و با علامت ستاره در متن مشخص شده است. در پا برگ صفحات با قيد نشانه اختصاري ماخذ، نخست نسخه يا نسخه هايي كه ماخذ تصحيح قرار گرفته آمده و سپس عين كلمات نادرست متن و نسخه هاي مشابه آن پس از نشانه اختصاري نقل شده است. البته غالبا كلمه مرجح در چند نسخه مشترك بوده كه در اين صورت با اطمينان بيشتر تعويض شده و اگر وجه درست تنها در يك نسخه ديده شده در آن مورد ناگزير تنها به همان يك نسخه اعتماد و استناد شده است. - تقسيم بندي شاهنامه به دفاتر هفتگانه و قطعات دروني هر دفتر براساس چاپ ژول مول است، اما شماره گذاري پنج پنجي ابيات در بعضي قطعات با آن چاپ تفاوت دارد. - براي مزيد بهره گيري چشم و تجسم بعضي شخصيتها و مضامين پاره اي از داستانها، تصاويري مناسب مقام، جابجا به چاپ رسيده است. تك چهره ها برگرفته از شاهنامه ايران باستان و ديگر تصاوير از شاهنامه رمضاني و بنداري است.