Hamshahri corpus document

DOC ID : H-781102-47109S11

Date of Document: 2000-01-22

راهكارها و چالش ها در بحران آب گفت وگو با معاون وزير نيرو * براي حل بحران آب بايد سرمايه گذاري در اين بخش افزايش يابد و نرخ آب اقتصادي شود مقدمه براي بررسي اهميت بحران آب و جايگاه كشورمان در اين بحران با مهندس غلامرضا منوچهري معاون وزير نيرو در امور آب و فاضلاب شهري گفت وگو كرده ايم. در اين گفت وگو تلاش شده تا راه حل هاي بيرون رفت از اين بحران در سطح منطقه اي و جهاني بررسي شود. * در سال هاي اخير بحث بحران آب شدت يافته، چه اتفاقي افتاده است و چه شرايطي جديدي بوجود؟ آمده چه قدر مسئله جدي است، پيش از اين مسئله بحران انرژي مورد بحث؟ بود چرا بحث بحران آب جايگزين بحران انرژي شده است. * در واقع شايد حدود دو دهه باشد روي مقوله آب بيشتر از گذشته توجه مي شود، هميشه اين امر پذيرفته بوده كه آب به عنوان يك مايع حياتي براي توسعه بخش كشاورزي، تهيه غذا و خوراك بشر بسيار تعيين كننده بوده است و براي مصرف شهري، براي بهداشت و شرب و جمعيت شهري و براي توليد صنعتي نقش بسيار والايي دارد. آب مصارف ديگري نيز دارد، مانند توليد برق كه يك نوع مصرف است، براي توليد انرژي نيز از آب استفاده مي شود. آب براي حفظ محيط زيست نيز اهميت دارد، بركه ها، تالابها و درياچه ها بايد حفظ شود و در واقع اكوسيستم هر منطقه بسيار تعيين كننده و مهم است. براي خدمات، براي تفريح، براي حمل ونقل در آبراهه ها، آب به عنوان يك پيش نياز جدي تلقي مي شود. در گذشته در واقع سال 50 پيش تقريبا در سراسر كره زمين آب به ميزان كافي وجود حتي داشت در جايي مثل عربستان مردم به رژيم آبي استفاده از بركه، آبانبارها، چشمه ها و قنوات با حداقل نياز آب تن داده بودند و با آن رژيم زندگي مي كردند. طبيعتا در نقاط پر آب نيز مردم الگوي مصرف متفاوتي از آب را رعايت مي كردند. با رشد جمعيت، گسترش صنعت و توسعه بخش كشاورزي به طوركلي تغيير الگوي مصرف، ميزان مصرف آب در دهه اخير و 50 سال گذشته به نرخ تصاعدي افزايش يافت. از يك طرف جمعيت كره زمين به شدت روبه رشد گذاشت و از دو ميليارد نفر به 6 ميليارد نفر بالغ شد و از طرف ديگر تنوع مصرف باعث افزايش مصرف سرانه آب و ايجاد آلودگي بيشتر منابع شد. براي مثال در كشور خودمان جمعيت شهري از سرشماري سال كه 1335 اولين سرشماري كشور محسوب مي شود از حدود 6 ميليون نفر به 42 ميليون نفر در حال حاضر بالغ شده است و هشت برابر شده است. سرانه مصرف آب شهروند در سالهاي 1330 كه آب مصرفي آنان به روش سنتي تامين مي شد رقمي حدود 40 ليتر بود. اين سرانه در حال حاضر به 280 ليتر در روز رسيده است يعني هفت برابر شده است. در واقع مصرف آب شهري ها در اين مدت برابر 42 شده است. اين در حاليست كه ظرفيت تامين آب شهرها به هيچ وجه توان و ظرفيتي كه طبيعت در اختيار ما قرار داده افزايش پيدا نكرده است، بلكه به نوعي كاهش هم به وجود آمده است. اين كاهش ناشي از دست كاري هاي انسان در طبيعت و محيط زيست و توسعه صنعت مي باشد. مطلب ديگر اگر توجه كنيم فقط افزايش مصرف آب در محيط شهري نيست، شهر امروزه خدمات بيشتري نياز دارد و كالاهاي بيشتري به خود اختصاص براي مي دهد مثال در آن سالها از مواد پلاستيكي استفاده نمي شد اما اكنون حجم عمده اي از مواد پلاستيكي استفاده مي شود. براي توليد مواد مختلف از آب استفاده از مي شود پوشاك تا لوازم منزل تا مصالح ساختمان و مواد ديگر ما مجبور به مصرف و استفاده آب هستيم. توليد مواد غذايي در گذشته متكي بر آب بوده است. در كشور خودمان در چهار دهه گذشته از ظرفيت تامين آب تا حد زيادي استفاده كرده ايم. همچنين در حالي كه هنوز در مراحل اوليه توسعه اقتصادي صنعتي هستيم و هنوز جمعيت كشور ما از روند رشد بالايي برخوردار است و در بخش آب زيرزميني صددرصد منابع آب اين كشور استحصال مي شود، حتي امسال سي ميليارد متر مكعب بيلان منفي در برداشت آب در دشت هاي كشور داريم. دشت هاي متعددي در كشور وجود دارد كه سطح آب آنان منفي مثل است دشت هاي واقع در خراسان، كرمان، اصفهان و بسياري از نقاط ديگر كشور كه هر كدام در شرايط خاص خود قرار پايين دارند آمدن آب در اين دشت ها به معني تغيير كيفيت آب، ضرورت پايين بودن پمپ ها و تغيير مشخصات پمپ و بالا رفتن هزينه برداشت از اين چاهها را در پي دارد و از حيز انتفاع افتادن چاه و تاسيسات و كل فعاليت كشاورزي در منطقه. در صورت استمرار برداشت هاي غير مجاز بافت خاك و كيفيت سفره هاي آب زيرزميني كاملا تغيير مي كند. حتي نشست هاي عميقي در سطح زمين به وجود مي آيد كه نمونه هاي آن در سراسر كشور وجود دارد. در مورد آبهاي سطحي نيز همانطور كه اعمال شده 45 ميليارد متر مكعب آب زيرزميني در مورد آبهاي سطحي اين ظرفيت ميليارد 90مترمكعب ظرفيت داريم كه حدود 50 ميليارد متر مكعب آن برداشت مي شود و معادل 40 ميليارد ظرفيت باقيمانده براي استحصال براي آينده داريم. از اين ميزان ميليارد 20 باقيمانده قابل استحصال و مابقي از جهت اقتصادي اجرايي و زيست محيطي قابل استحصال نيست بنابراين آينده اي داريم با جمعيت بيشتر، نياز بيشتر، توسعه صنعتي و اقتصادي بالاتر و با حدود 20 ميليارد متر مكعب باقيمانده منابع كشور. در جوامع امروزي براي توسعه پايدار بايد به ناچار شاخصهاي توسعه پايدار را رعايت كنيم. اگر بخواهيم رشد سرانه خودمان را كه دو هزار دلار است طي دو دهه اخير به هزار 5 دلار برسانيم اگر تصور كنيم جمعيت كشور هم با روند فعلي به نود ميليون نفر افزايش پيدا كند و اگر بخواهيم آب را با رژيم فعلي و كيفيت فعلي مصرف كنيم به رقمي حدود صد ميليارد متر مكعب ذخيره آب ديگر نياز داريم در حالي كه فقط 20 ميليارد متر مكعب آب قابل استحصال داريم. * براي مقابله با اين شرايط چه بايد كرد و چگونه مي توان به شرايط بهتري دست؟ يافت * بايد بانگرشي آمايشي به توسعه كشور، آب را محوريت دهيم و همزمان روي مقوله مديريت تامين و مديريت مصرف فعاليت هايي را آغاز كنيم كه در زمينه تامين، فضاي فعاليت محدود است و ما ظرفيت هاي زيادي براي بهره برداري نداريم گرچه بهبود در بهره برداري از تاسيسات موجود و بهينه كردن آنها مي تواند تا حد زيادي مفيد باشد اما اقدامات اصلي ما بايد در زمينه مديريت مصرف باشد. تنها ضامن ايجاد يك تعادل پايدار بين رشد در همه بخش ها و موضوع محيط زيست و آب براساس يك برنامه دقيق علمي و وجود يك نگرش حساس و واقع گرايانه به آب امكان پذير است. در اول بحث اشاره كردم كه در دنيا در گذشته بحث بحران انرژي مطرح بوده است. دنيا نگران آن بوده است كه سوخت فسيلي معادن نفت و معادن ذغال سنگ به اتمام برسد و بشر نتواند منبع انرژي كافي در اختيار داشته باشد. از هم اكنون و در آينده نزديك با شدت بيشتر بحران آب را لمس مي كنيم. از ديدگاه كارشناسان جهاني هم اكنون 25 كشور در منطقه بحران آب قرار گرفته اند و تا سال 2010 اين تعداد به 50 كشور افزايش مي يابد 2050 سال عمده كشورهاي دنيا دچار بحران آب مي شوند. * چه تلاش هايي براي جلوگيري از اين بحران در ديگر كشورها صورت گرفته است. * براي مقابله با اين بحران شوراي جهاني آب تشكيل شده است و در اين ارتباط تلاش هايي را در سطح جهان آغاز كرده است. شوراي جهاني آب در تلاش است يك ديدگاه واحدي نسبت به آب به وجود آورند و توجه مردم و دولت را به اين مسئله جلب كنند. شعار اصلي شوراي جهاني آب اين است: آب را مشغله همه افراد قرار بدهيم و اين مسئله را در ذهن همه جا بيندازيم. به اعتقاد شوراي جهاني آب اگر مي خواهيم حيات بشر ادامه پيدا كند بايد از سفره هاي آب شيرين دنيا محافظت جدي به عمل آوريم. بايد يك انقلاب در اين زمينه به وجود آيد. بايد به ازاي هر قطره آب محصول بيشتري توليد كنيم. در مقياس جهاني يك ميليارد نفر به حداقل آب سالم دسترسي ندارند، نصف جمعيت جهان به خدمات بهداشتي و فاضلاب دسترسي ندارند و سالانه دو ميليون بچه از بيماري هاي وابسته به آب جان خود را از دست مي دهند. * آيا شرايط تا اين حد تيره وتار است و هيچگونه ديدگاه مثبتي در اين باره وجود ندارد. آيا به مسئله بازيافت آب به عنوان يك راه حل نمي توان نگاه؟ كرد * كارشناسان بين المللي مي گويند: بايد سالانه 200 ميليارد دلار سرمايه گذاري در بخش آب انجام شود در حالي كه ا ين سرمايه گذاري تاكنون يك سوم اين رقم بوده است. كشورهاي توسعه يافته عمدتا از ميزان بارندگي بالايي برخوردارند همچنين تكنولوژي بالايي براي استفاده از منابع آب دارند و توانسته اند بخش خصوصي را در موضوع آب فعال كنند سرمايه گذاري را فعال كنند و از سرمايه گذاري بهره گيري كنند. از مديريت هاي كارآمدي در بهره برداري و استحصال آب استفاده كنند و آب را با قيمت اقتصادي در اختيار بخش هاي مختلف قرار دهند (قيمت تمام شده ) اما كشورهاي جهان سوم در اين زمينه به شدت دچار مشكل هستند و راهكار روشني در پيش روي آنها قرار ندارد. بازيافت آب يكي از راهكارهايي است كه در دنيا به آن توجه مي شود اما در دنيا چه در بخش كشاورزي و چه در بخش صنعت و چه در بخش خانگي هنوز تاكيد مي شود اگر ما مديريت بكنيم و كمتر مصرف كنيم خيلي اقتصادي تر است تا اينكه بي مبالاتي كنيم و آب به دست آمده را بازيابي كنيم. براي مثال در بخش كشاورزي با توجه به نوع خاك و بافت و نوع زمين اگر آبياري مناسب را انتخابكنيم تا نوع محصول كشاورزي بهتري داشته باشيم، بهتر از آن است كه آب بي رويه استفاده شود و آب حاصل شده را بازيابي كنيم، چرا كه امكان بازيابي آن بسيار گران خواهد بود. بنابراين ما به جاي اين كه براي هر هكتار يك ليتر در ثانيه استفاده كنيم به طور متوسط اين را برسانيم به دودهم ليتر در ثانيه. دربخش خانگي و كشاورزي فرآيندهاي صنعتي را نيز به گونه اي انتخاب كنيم كه مصرف آب را كم كنيم. بكارگيري تكنولوژي هاي جديد كه در دنيا وجود دارد نيز راه حل ديگري است. اينها اقداماتي است كه بايستي انجام بدهيم و در كنارش موضوع بازيابي به تناسب سطح تكنولوژي بايستي به آن توجه كنيم. به طور مثال در كشور ما چيزي كه بايد اتفاق بيفتد استفاده از پسابهاي خانگي براي كشاورزي است ولي پسابهاي خانگي براي مصرف خانگي بسيار گران است و در حد پايين تر در بعضي از كشورها انجام مي شود و با اين كه تكنولوژي اين را عملي كرده اما اقتصادي نيست. در واقع چند شاخص آب بايد بهبود پيدا كند. اول، بايد مديريت منابع آب در كشور را توسعه دهيم. مديريت آب يعني سازماندهي صحيح كار در مقياس بالا و توسعه راهكارهاي مديريتي صحيح بهبود سيستم نظارت و نحوه قانونگذاري و اجرا و به طوركلي موضوع تكيه مديريت بر اطلاعات و الزامات در اين بخش است. بايد براي بهبود بهره برداري از منابع آب سرمايه گذاري در بخش آب را توسعه بدهيم، هم از ناحيه دولت و هم بخش علاوه بر خصوصي اين بايد نرخ آب اقتصادي شود و مردم بدانند كه آب كالايي است باارزش و نبايد بي رويه آن را مصرف كرد و آب بايد در قيمت تمام شده كليه كالاها و خدمات سهم قابل توجهي داشته باشد. سهم آب در سبد هزينه خانوار شفاف باشد و سهم آب در بخش توليد كشاورزي رقم قابل توجهي پيدا كند. در اين صورت مي توانيم به نقطه روشن تري برسيم. اين امر تا زماني كه آب جايگاه واقعي خود را نيابد عملي نمي شود. امروزه ديدگاه بنگاه داري اگر نگاه كنيم مثلا در شهرها شركت خدماتي آبوفاضلاب را با شركت خدماتي برق و مخابرات مقايسه كنيم، مثلا بنگاه خدماتي آب به نسبت برق و گاز بسيار ضعيف است. مگر آب ارزش كمتري از برق، تلفن و گاز دارد، مگر سرمايه گذاري اوليه آب كمتر است. منابع آنها قابل تمام شدن نيست، مثلا گاز منبع بسيار وسيعي دارد و در بخش انرژي راهكارهاي مختلفي داريم و اگر محدوديتي وجود دارد براي آب است پس چرا بايستي از بقيه ارزان تر باشد. بحث ديگر تكنولوژي است. ما بايد تكنولوژي اجرايي طرحهاي آب و همچنين تكنولوژي بهره برداري از تاسيسات و امكانات موجود را بالا ببريم و بايد بتوانيم از آخرين دستاوردهاي بشري و آخرين تكنولوژي خدمات براي بهبود بهره برداري و تاسيسات آبي و امكانات آبي استفاده كنيم. بايد كارشناسان خبره و مهندسين مشاور، در شركت هاي عهده دار خدمات و پيمانكاران توسعه پيدا كند و سطح كارشناسي ارتقاء پيدا كند و ما بتوانيم به يك قابليت جهاني دسترسي پيدا كنيم موضوع پرت آب و كاهش آب به حساب نيامده نيز در اين بخش تا حد زيادي به سطح تكنولوژي ارتباط دارد.