Hamshahri corpus document

DOC ID : H-781102-47108S1

Date of Document: 2000-01-22

بيوتكنولوژي در خدمت توسعه صنعت كشاورزي سلسله مباحث زيست فن آوري - بخش دوم * نقش اساسي بيوتكنولوژي در بهره گيري بهينه از توليدات كشاورزي، استفاده از ضايعات كشاورزي و تبديل آنها به محصولات مفيد است * تدوين برنامه ملي بيوتكنولوژي در كشور بويژه در بخش كشاورزي و دامپروري و بهداشت شرط اصلي تحقق توسعه صنعتي كشاورزي و خودكفايي ملي است اشاره; بخش نخست از سلسله مباحث زيست فن آوري (بيوتكنولوژي ) روز چهارشنبه نوزدهم آبان ماه در صفحه علمي فرهنگي (يازده ) منتشر شد و طي آن، با اهميت بيوتكنولوژي در توسعه ملي آشنا شديم. امروز در بخش دوم از مقالات مرتبط با دانش زيست فن آوري، از اهميت و تاثير بيوتكنولوژي در صنعت كشاورزي مطلع خواهيم همانطور شد كه پيش از اين نيز وعده كرده بوديم، اين مباحث ادامه خواهد يافت. بيوتكنولوژي پزشكي و دارويي، بيوتكنولوژي صنعتي، بيوتكنولوژي محيط زيست، بيوتكنولوژي دريايي، بيوتكنولوژي در عرصه انرژيهاي نوين، بيوانفورماتيك، نقش بخش خصوصي در توسعه صنايع بيوتكنولوژي، جنبه هاي حقوقي و اخلاقي بيوتكنولوژي، مديريت بيوتكنولوژي، روشهاي بهره گيري مناسب از اين فن آوري نوين با توجه به خصوصيات، موقعيت و منابع ارزشمند ملي و پيشنهاداتي جهت توسعه اين فن آوري و رفع موانع توسعه در كشور از مباحثي است كه به آن پرداخته خواهد شد. از انديشمندان محققان، و برنامه ريزان توسعه صنعتي درخواست مي كنيم نظريات و پيشنهادات خود را در اين مقوله با ما در ميان بگذارند، تا ضمن چالش و نقد جايگاه اين فن آوري در كشور و آينده آن، بتوانيم گامي در مسير توسعه علمي و صنعتي كشور برداريم. * گروه علمي فرهنگي امنيت غذايي و تامين مواد مورد نياز تغذيه مردم كه وابستگي مستقيم به كشاورزي و دامپروري دارد، از اساسي ترين برنامه هاي هر كشوري است. براساس گزارش سازمان خواروبار جهاني در 30 ساله گذشته ميزان سرانه مصرف انرژي غذايي در كشورهاي در حال توسعه از 1950 كالري در دهه 1960 به 2475 كالري در اوايل دهه 1990 رسيده، با اين كه در اين سالها، تقريبا جمعيت دو برابر شده است. البته، اين توسعه يكنواخت نبوده و برخي كشورها در اين رقابت عقب مانده و ميزان جذب كالري آنان كاهش يافته، به نحوي كه مشكلات جدي در امر تغذيه مردم خود داشته و با فقر و گرسنگي مواجه هستند. با تمام اين احوال پيش بيني مي شود، اگر روند رشد فعلي تغيير نبايد، در سال 637 2010 حدود ميليون نفر دچار فقر غذايي خواهند بود. بنابراين تا سال 2050 لازم است بيش از دو برابر ميزان فعلي محصولات كشاورزي توليد شود. ما در جهاني زندگي مي كنيم كه روزانه 250 هزار نفر به جمعيت آن اضافه مي شود و جمعيت رو به ازدياد جهان كه در سال 1994 /5 6رقم ميليارد نفر بود در سال 2010 به 7 ميليارد نفر و در سال 2025 تقريبا /8 4به ميليارد نفر خواهد رسيد. از حدود 90 ميليون نوزادي كه سالانه به جمعيت جهان اضافه مي شوند بيش از 95 درصد آنها در كشورهاي در حال توسعه متولد مي شوند و اين در حالي است كه منابع و ذخاير طبيعي تغذيه كننده مردم جهان، هر روز در حال كاهش است به نحوي كه در هر دقيقه 180 هزار متر از دشتها نابود مي شوند و 60 هزار تن از خاك سطحي شستشو و از بين مي رود و تاكنون ميليونها هكتار زمين غيرقابل زراعت گرديده براساس است گزارش بانك جهاني ميزان مصرف سرانه غذا در 26 كشور از 40 كشور با درآمد كم و 26 كشور از 50 كشور واقع در بخش با درآمد متوسط و بالا بين سالهاي 1979 تا 1991 كاهش يافته است. در اغلب كشورهاي آفريقايي و خاورميانه، ميزان خودكفايي در توليد غلات، كه مهمترين منابع غذايي اين منطقه است، كاهش يافته است. به گزارش سازمان خواروبار جهاني (FAO) برداشت، سالانه گندم و برنج در هكتار در برخي از مناطق اصلي توليد اين محصولات، بخصوص در مناطقي كه به نحو بسيار سنگين اقدام به كشت شده، رو به كاهش گذاشت و به اعتقاد كارشناسان اين سازمان، اين روند در قرن بيست و يكم نيز ادامه خواهد يافت. بنابراين، در صورت عدم به كارگيري روشهاي مناسب و بهينه سازي توليد محصولات كشاورزي، كشورهايي كه صادركننده محصولات كشاورزي بوده اند، در آينده به كشورهاي واردكننده اين محصولات تبديل خواهند شد و با كاهش درآمدهاي ارزي، امنيت غذايي اين كشورها به شدت به مخاطره خواهد افتاد مشكلاتي كه در گذشته، با استفاده از زمين بيشتر و استفاده از كود و آفت كش ها و غيره حل مي شد، امروزه با توجه به افزايش جمعيت، كاهش منابع و توجه به مسايل زيست محيطي، با آن روشها قابل رفع نيست و نيازمند به كارگيري روشهاي نويني است. برخي از راه حلهاي اساسي رفع معضلات در كشورهاي در حال توسعه، افزايش سطح زير كشت، كاهش ضايعات و افزايش ميزان محصول در واحد سطح است، اما اين روشها نيز در كنار منافع خود، محدوديتها و مشكلاتي ايجاد مي كنند. گرايش از كشاورزي سنتي به كشاورزي نوين، گسترش كشاورزي تعاوني و بهره گيري از روشهاي بهينه كشت، داشت و برداشت بسيار ضرورت دارد وليكن توجه به فن آوري هاي جديدي مانند بيوتكنولوژي مي تواند راه گشاي اين مشكلات باشد. بيوتكنولوژي و مهندسي ژنتيك در دهه گذشته، انقلابي را در توسعه كمي و كيفي كشاورزي صنعتي ايجاد كرده است. به نحوي كه، اغلب كشورهاي در حال توسعه، برنامه هاي ملي را جهت بكارگيري از اين علوم در بهبود كمي و كيفي توليدات كشاورزي و صنايع تبديلي، در بخش توسعه تدوين كرده اند. بيوتكنولوژي در ابعاد زير توان ارزنده خود را در توسعه كشاورزي نشان داده است: - 1 توليد و افزايش گياهان به روش كشت بافتي (ريز ازديادي ) در اين اين روش، با استفاده از بخشي از يك گياه مانند برگ، مي توان هزاران گياه در داخل لوله آزمايش توليد و طي مراحلي به گلخانه و سپس مزرعه انتقال داد. با اين روش بسيار ارزشمند، علاوه بر افزايش سريع گياهان، امكان ازدياد آنها هم فراهم مي شود. - 2 اصلاح نژاد نباتات به روش مهندسي ژنتيك با شناسايي روزافزون ژنهاي مسئول فعاليتهاي اساسي در گياهان، امكان انتقال صفات جديد به گياهان مهم، به روشهاي مختلف انتقال ژني بوجود آمده است. بدين طريق گياهاني با ميزان توليد بيشتر مي توان تهيه نمود. در اين روش هدف افزايش كيفي تركيبات غذايي محصول و مقاوم ساختن به آفات گياهي، مقاوم سازي به شوري - خشكي - علف كشها و سرما را نيز مي توان تامين كرد. - 3 تشخيص ملكولي آفات گياهي روشهاي ملكولي تشخيص سريع و دقيق آفات نباتي، مانند واكنش زنجيره اي تكثير DNA يا PCR و ساير روشهاي ديگر بسيار متداول شده و نقش بسيار ارزشمندي، در شناسايي سريع آلودگي بذرها به آفات (بخصوص آفات ويروسي و پيشگيري از توسعه آنها ) ايفا مي كند. با توجه به اينكه، تقريبا حدود 30 درصد محصولات كشاورزي طعمه آفات مي شوند شناسايي سريع و دقيق آن و روشهاي مبارزه مناسب، مي تواند سبب كاهش اين ضايعات شود، كه بيوتكنولوژي در اين عرصه، نقش بسيار مفيدي مي تواند ايفا كند. روش هاي بيولوژيك مبارزه با آفات نباتي، اميد به كاهش مصرف سموم خطرناك شيميايي را به طور جدي مطرح كرده است. در حال حاضر بيش از 300 محصول كشاورزي و محيط زيستي در بازارها وجود دارد كه در مقايسه با 32 داروي موجود كه به روشهاي بيوتكنولوژي توليد شده اند، بسيار بيشتر است و اين خود نشان دهنده ميزان سرمايه گذاري در عرصه تحقيقات بيوتكنولوژي است. پيش بيني مي شود كه در آينده نزديك بازار فروش محصولات بيوتكنولوژي كشاورزي به 50 ميليارد دلار در سال برسد. شركتهاي توليد بذرهاي اصلاح شده در سال 1993 فروشي بالغ بر 240 ميليون دلار داشته اند. فهرست برخي از گياهان استراتژيك اصلاح شده به روشهاي مهندسي ژنتيك و ميكروبهايي كه در كشاورزي استفاده مي شوند، به شرح زير است: كانولا، ذرت، پنبه، سيبزميني، سويا، كلاو و گوجه فرنگي. چين كشوري است كه با بيش از يك ميليارد و 200 ميليون جمعيت، با طراحي برنامه ملي بيوتكنولوژي و اجراي مناسب آن، توانسته است گامهاي بزرگي در بهره گيري از اين فن آوري در عرصه كشاورزي بردارد. در اين كشور 700 نوع گياه مختلف به روش ريز ازديادي توليد انبوه شده است. سيبزميني عاري از ويروس توليدي به اين روش در 25 ايالت چين و در سطح 670 هزار هكتار با ميزان برداشت 3750 كيلو در هكتار، مورد استفاده كشاورزان است، كه بازده اقتصادي معادل 100 ميليون يوان در سال دارد. توليد موز به روش ريز ازديادي، سبب افزايش توليد به ميزان 30 تا 50 درصد گرديده و در مناطقي 150 تا 200 هزار هكتار بدين روش كشت شده است و شركتهاي كوچكي اينك اقدام به توليد و فروش بدين روش مي كنند. در هلند، هويج هايي نوتركيب تهيه شده كه به آفت قارچي خاص مقاوم است. اين ژن، از گياه تنباكو جدا و به هويج پيوند زده شده است. برنج مقاوم به آفت زنگ برگ برنج، با روش الحاق ژني تهيه شده و آزمايشهاي گسترده در فيليپين و امريكا و چين در حال انجام است. شناسايي انواع جديدي از آفت كشهاي بيولوژيك، كه با تحقيقات گسترده صورت مي گيرد، از جمله پيشرفتهاي عمده اي است كه دست آورد فن آوري بيوتكنولوژي است. اخيرا سه نوع آفت كش جديد بيولوژيك توسط محققان كانادايي و تايواني، شناسايي شده كه قادر به كنترل آفات ذرت، برنج و كلم بوكالو هستند ويروسها نيز، به عنوان آفت كشهاي بيولوژيك بسيار ارزش دارند. انواع نوتركيب آنها، كه ژن سم ضد آفت را دارند، براي مبارزه با آفات پنبه بكار مي روند و هيچ خطري براي حشرات مفيد چون زنبور ندارند. يكي از نقشهاي اساسي بيوتكنولوژي در بهره گيري بهينه از توليدات كشاورزي، استفاده از ضايعات كشاورزي و تبديل آنها به محصولات مفيدي چون خوراك دام و يا استفاده به عنوان محيط كشت در صنايع تخميري، براي توليد انواع محصولات متنوع است كه صنايع بيوتكنولوژي را تغذيه مي كند. استفاده از كودهاي ميكروبي، با تحقيقات گسترده اي كه براي شناسايي ميكروبهاي همزيست و شناختن فرايند ملكولي ژنتيك تثبيت ازت در خاك بدست آمده، آينده بسيار روشني را در اين عرصه گشوده كشف است ژنهاي تنظيم كننده مصرف فسفات، زمينه را براي كاهش استفاده از كودهاي شيميايي فراهم ساخته است. در مطالعات اخير، جهت بررسي نقش اقتصادي و سياسي بيوتكنولوژي در كشورهاي در حال توسعه، اين كشورها براساس توان تحقيقاتي و سازماندهي و مديريت در زمينه توسعه بيوتكنولوژي، تقسيم بندي شده اند. عامل مهم ديگر، سهم كشاورزي در صادرات كشور مربوطه است. اين كه كشور، صادركننده يا وارد كننده عمده محصولات كشاورزي است و همچنين نوع ساختار كشاورزي، نقش مهمي در اين ارزيابي دارد. با در نظر گرفتن اين عوامل، جهت تعيين نقش بيوتكنولوژي در توسعه اقتصادي كشورهاي در حال توسعه، چنين نتيجه گيري شده است كه: * كشورهايي كه صادر كننده محصولات كشاورزي هستند و توان فن آوري ضعيفي دارند، قادر به بهره گيري مناسب از بيوتكنولوژي نخواهند بود، زيرا اين كشورها به صادرات محصولات كشاورزي خود وابسته هستند. * كشورهايي كه توان فن آوري ضعيفي دارند و وارد كننده عمده محصولات كشاورزي هستند، در كوتاه مدت در نتيجه كاهش قيمت محصولات در بازار جهاني، سود مي برند ولي اين امر مي تواند در درازمدت بر روي توليد محصولات بومي آنها نقش منفي داشته باشد. * كشورهايي با فن آوري قوي و واردات بالاي مواد غذايي، بيشترين سود را از بيوتكنولوژي خواهند برد، زيرا مي توانند در مسير خودكفايي از آن استفاده كنند. * كشورهاي با فن آوري قوي و صادرات بالاي محصولات كشاورزي مي توانند از بيوتكنولوژي جهت تنوع محصولات صادراتي خود، بخوبي بهره گيرند. * كشوري در مقابل فن آوري هاي نوين آسيبپذير است كه واجد توان فن آوري ضعيف و در عين حال صادر كننده عمده محصولات كشاورزي قابل جايگزين باشد. با توجه به اينكه كشور ما توان بالايي در بهره گيري از بيوتكنولوژي در امر خودكفايي (كه محور بسياري از برنامه هاي توسعه است ) دارد و با توجه به گرايش به صادرات غيرنفتي و رفع وابستگي اقتصادي كشور به آن، به عنوان منبع اساسي ارز خارجي، ضرورت توجه جدي به توسعه بيوتكنولوژي وجود دارد. قطعا تحقق اين امر، نيازمند زمينه سازي هاي اجتماعي و فرهنگي است. با اين كه در حال حاضر، كشاورزي سنتي بخش عمده اي از توليد محصولات را به خود اختصاص مي دهد، چگونگي بهره گيري عملي از بيوتكنولوژي توسط اين بخش، بايد مورد بررسي قرار گيرد. هرچند برخي كاربردهاي محدود، مانند توليد و تكثير برخي محصولات كشاورزي به شيوه ريز ازديادي (قلمه زيتون ) و استفاده از كودهاي ميكروبي در كشاورزي دانه هاي روغني و موارد ديگر را توسط برخي كشاورزان شاهد هستيم اما ضرورت توجه جدي به امر تحقيقات بيوتكنولوژي كشاورزي، با در نظر گرفتن شرايط بومي كشور، جهت حل معضلات كليدي حائز اهميت است. * دكتر علي كرمي