Hamshahri corpus document

DOC ID : H-781014-46944S1

Date of Document: 2000-01-04

هيرمند آتشي زير خاكستر محمود عسگري اشاره: نويسنده مقاله ابتدا متذكر به يك مقوله اساسي تحت عنوان پيشگيري در پرداختن به مسايل مي شود و معتقد است در مناطق جغرافيايي تا زماني كه با بحران سياسي يا نظامي مواجه نشده ايم، اساسا اطلاعات صحيحي از آن مناطق در آرشيو خود نداريم، از اين رو به يك موضوع جديد كه بحران بالفعلي براي جمهوري اسلامي ايران به شمار نمي رود و به طور بالقوه مي تواند مساله ساز باشد اشاره مي كند و آن پاسخ به اين سئوال است كه نقش رودخانه هيرمند در امنيت جمهوري اسلامي ايران؟ چيست آيا با توجه به بي ثباتي سياسي افغانستان و خصومت بين ايران و طالبان، هيرمند مي تواند تاثير محسوسي بر امنيت داخلي و خارجي كشور داشته؟ باشد گروه انديشه امروزه يكي از دغدغه هاي فكري - عملي مسئولين هر كشوري، تامين امنيت در مرزهاي خودي در ابعاد گوناگون عموما و امنيت سياسي مخصوصا مي باشد، البته كشورهاي منطقه خاورميانه نيز نسبت به اين مقوله، حساسيتهاي خاصي پيدا نموده اند. ريچارد اسكوفيلد معتقد است: درهيچ يك از ادوار تاريخ مدرن خاورميانه، دولتهاي اين منطقه تا بدين حد به داشتن مرزهاي روشن و با ثبات علاقه مند نبوده اند. ( ) 1 با كمي دقت درمي يابيم برخي از مهمترين نقاط مرزي حساس كشور به خصوص از بعد امنيتي در مناطقي واقع شده اند كه به نوعي با مساله آب ارتباط نمونه دارند بارز اين مساله را در تجاوز رژيم عراق به خاك كشورمان مي بينم. يكي از دلايل عمده عراق (براي تهاجم به ايران ) اروند رود و ادعاهاي مربوط به آن بود. در اين مقاله سعي داريم به يك بخش از مرزهاي كشور با توجه به رودخانه هاي مرزي آن، يعني شرق كشور و رودخانه هيرمند كه عملا مرز آبي كشور با افغانستان است، بپردازيم. علت انتخاب منطقه شرق نيز به اين دليل مي باشد كه تا دو دهه پيش بخش مذكور بيشتر از جنبه داخلي و منطقه اي (شامل افغانستان، پاكستان و حداكثر تا هند ) اهميت داشت، اما امروزه منطقه فوق در كل ژئوپليتيك آسيا حائز حساسيت شده است. شرق ميانه ايران كه با جنوب خراسان و شمال استان سيستان تطبيق مي كند از اهميتي به مثابه مركز جبهه برخوردار است. به نظر مي رسد مركز ثقل ژئوپليتيكي، سياسي و نظامي آسيا از اسراييل به طرف افغانستان و آسياي مركزي در حال حركت است. ( ) 2 به طور كلي اين قسمت از كشور، از نظر زماني يك فوريت خاصي دارد. به عبارت ديگربحران فعلي افغانستان و آثار زيانبار آن براي ايران بويژه در رابطه با امنيت مرزها و سرزمينهاي مرزي شرق كشور، هشداري را براي ما در بردارد كه موضوع مرزهاي كشور بسيار حساس بوده و بايد به طور جدي مورد مطالعه قرار گيرد. از يك ديدگاه آسيبشناسانه، مي توان به واقعيتي اشاره نمود كه متاسفانه يكي از آفات فكري - خلقي ايرانيان اين است كه اصولا در اكثر مواقع، تنها زماني به فكر راه حل براي مسايل هستند كه آن مشكل تقريبا به يك بحران تبديل شده باشد. به عنوان نمونه مي توان به مساله تثبيت نرخ ارز در مقطع افزايش ويرانگر و غيرواقعي قيمت انواع ارز، توجه به صادرات غيرنفتي پس از افت شديد قيمت نفت در سطح جهاني. ( ) 3 در حالي كه گفته مي شود تصميم گيري و سياست سازي راجع به موضوعات نياز به آرامش و ثبات دارد، به نظر مي رسد ما توجه چنداني به مفهوم پيشگيري نداشته و اغلب به دنبال درمان در هستيم رابطه با مرزها نيز ما شاهد عينيت يافتگي اين مطالب مي باشيم. به عبارت ديگر ما نسبت به آن قسمت از مرزهايمان اطلاعات بيشتري داريم كه در آنها با مسائل و بحرانهايي مواجه شده ايم، مانند خطوط مرزي با عراق و يا مرزهاي دريايي و جزايرمان در خليج فارس. در مقابل، اطلاعات به نسبت كمتري، راجع به مرزهاي كشور در ساير قسمتها داريم زيرا تاكنون مشكل جدي در آن بخشها نداشته ايم. رودخانه مرزي هيرمند واهميت آن براي ايران امروزه رودخانه هاي بين المللي جدا از تغيير خط مرزي كشورها، در زمينه هايي نظير صنعت و كشتيراني نيز مورد استفاده قرار مي گيرند. بهره برداري از اين رودخانه ها مي تواند در پيشگيري يا مقابله با بحرانهاي ناشي از افزايش تقاضا، همچنين در خصوص ايجاد اشتغال در سرحدات و جلوگيري از مهاجرت مرزنشينان به شهرها و نيز حاصلخيزي دشتهاي مرزي به كار در آيند سطح جهاني حداقل 214 رودخانه وجود دارد كه حوزه آبريز آنها در دو كشور يا بيشتر قرار دارد. ( ) 4 %حدود 7 منابع آب كشور - كه حدود 12 ميليارد متر مكعب در سال است - از حوزه هاي آبريز واقع در بيرون از مرزهاي كشور سرچشمه مي گيرند. از طرفي نزديك به % از 22 مرز مشترك كشورمان را 26 رودخانه كوچك و بزرگ مي سازند. شايان ذكر است جمهوري اسلامي ايران با كليه كشورهاي همسايه داراي مرز رودخانه اي است ( ) 5 با نگرش به موقعيت جغرافيايي - سياسي و نيز وضعيت حوزه هاي آبريز و رودخانه هاي مرزي كشورمان درمي يابيم بسياري از مناطق صنعتي كشاورزي و بخصوص مناطق استراتژيك از چگونگي بهره برداري از منابع آبي مشترك متاثر اين است قبيل منابع، زماني براي ما حائز اهميت بيشتري است كه بدانيم افرادي كه در سال 1373 از منابع آب مشترك استفاده /7 9%مي نمودند مجموع جمعيت نواحي مرزي بودند و پيش بيني مي گردد در سال 1400 اين درصد به /8 3%حدود افزايش يابند. ( ) 6 اين امر به معناي لزوم فراهم آوردن امكانات زيستي بيشتر است كه تهيه منابع آبي يكي از ملزومات جدي اين روند مي باشد. از حساس ترين رودخانه هاي مرزي ايران، هيرمند مي باشد كه از سلسله جبال هندوكش و ارتفاعات بابايغما در 40 كيلومتري باختر كابل سرچشمه مي گيرد. از جنوب باختري كابل پس از اتصال با رودخانه ديگري به نام ارغنداب، گذشته و وارد دشت مارگو مي شود. در بند كمال واقع در خاك افغانستان، تغيير مسير داده و به شمال منحرف مي شود و در بند كوهك واقع در 36 كيلومتري جنوب خاوري زابل وارد خاك ايران (مرز دو كشور ) مي شود واز اين نقطه به دو شعبه سيستان و پرنيان تقسيم مي شود كه شعبه سيستان وارد خاك ايران مي گردد. هيرمند حوزه آبريز وسيعي را شامل شده كه اندازه اين حوزه در حدود 150000 كيلومتر مربع برآورد مي گردد. آبدهي آن در ابتداي ورود به دشت در خاك افغانستان 11600 ميليون متر مكعب تخمين زده شده است كه نيمي از اين آبدهي قبل از رسيدن به مرز مشترك دو كشور در خاك افغانستان با استفاده از دو سد مخزني كه در ارغنداب و كجكي با ظرفيت 3 ميليارد متر مكعب ساخته شده است كنترل و مورد استفاده قرار مي گيرد و تاثيرات قابل توجهي در آباداني بخشهاي بياباني اين كشور ايفاء نموده است. ( ) 7 ادامه دارد منابع و پانوشتها: - 1 ريچارد اسكوفيلد مناقشات مرزي در خليج فارس گفتگو شماره 21 (پاييز) 1377 ص. 41 - 2 محمد حسين پاپلي يزدي اهميت ژئوپليتيكي شرق و شمال شرق ايران فصلنامه، تحقيقات جغرافيايي، سال يازدهم، شماره 43 (زمستان ) 1375 صص. 2423 - 3 آقاي هاشمي رفسنجاني راجع به اوضاع بحراني اقتصادي در مقطع پايان جنگ در خطبه هاي نماز جمعه ( 1370 18 مرداد) مي گويد: در جريان جنگ وضع اقتصادي ايران به زير خط قرمز رسيد. مجبور شديم 12 ميليارد دلار وام خارجي بگيريم مع الوصف وضع اقتصادي بسيار بد شد. سيد حسن ولي پور زرومي، گفتمانهاي امنيت ملي در ج. ا. ايران فصلنامه، مطالعات راهبردي پيش شماره دوم (تابستان ) 1377 ص. 76 - 4 عباسقلي جهاني چالشهاي مديريت در سالها و دهه هاي آينده آب و توسعه سال ششم شماره 1918 (تابستان و پاييز) 1377 ص. 10 - 5 محمد كيانفر بحران آب از ديدگاه منابع آب مشترك آب و توسعه پيشين ص. 83 - 6 پيشين ص. 84 - 7 دايرتالمعارف بزرگ اسلامي; تهران: مركز دايرتالمعارف بزرگ اسلامي 1369 ص. 12