Hamshahri corpus document

DOC ID : H-780317-44860S4

Date of Document: 1999-06-07

فرهنگ و تمدن ايراني - اسلامي در پويه تاريخ گفتگو با پروفسور تورسونوف; استاد دانشگاه و رئيس موزه دولتي تاجيكستان تمدن درخشان ايران در دوره اي از تاريخ كه در تقابل با تمدن هاي يونان و روم بود، موجد فرهنگي درخشان بر تارك تاريخ پير و سپيد موي اين گستره خاكي شد كه مرزهاي جغرافيايي آن، گستره وسيعي را دربرمي گرفت كه در دوره معاصر براي يافتن تمامي آن بايد از اقليم بسياري از كشورهاي بزرگ و كوچك همسايه عبور كرد و وجوه مشترك آن تمدن، شامل: زبان، نژاد و فرهنگ غني پيشينيان است كه حلقه اتصال اين گسستگي جغرافيايي به شمار مي رود. اخيرا مركز خراسان شناسي با يك گروه پژوهشي در مورد مطالعات مشترك خراسان و آسياي مركزي قدم پيش گذاشته است. اين مركز هم اكنون ميزبان پروفسور تورسونوف حاجي نظيرجان استاد دانشگاه و رييس موزه دولتي تاجيكستان است. پروفسور تورسونوف داراي درجه دكتراي تاريخ از تاجيكستان و همچنين دكتراي مردم شناسي از سن وي پترزبورگ است در اين مركز، مشغول تدوين كتابي در مورد فرهنگ و تمدن ايراني در آسياي مركزي است. امروز گفت وگويي را كه خبر نگار همشهري با ايشان در مشهد انجام داده است تقديم، خوانندگان مي كنيم. * به نظر جناب عالي، چه جوهره و مايه اي در فرهنگ ايراني و پارسي وجود دارد كه با وجود گسستگي جغرافيايي، گسست فرهنگي؟ نداشته ايم پروفسور تورسونوف: فرهنگ آريايي با پشتوانه غني آثار و نمونه هاي بسياري را از خود به جا گذاشته است كه با وجود تهاجمات و انفصال هاي جغرافيايي اين فرهنگ و تمدن يگانه خود به خود حفظ و شكوفا شده است. در مناطق مختلف ماوراءالنهر اماكن و بازماندگان ادبي و باستاني جلوه گاه ظهور ميراث مشترك ما است. در كتب گذشته كه به ما رسيده است از ايران با دو قسمت غربي (ايران امروز ) و شرقي (بخشهايي از آسياي مركزي ) نام پرواضح مي برند است كه اين دو قسمت در كنار يكديگر به آفرينش آثار هنري و ماندگار مي پرداختند و ماواي دل و عشق را در زبان مشترك و ادبيات پارسي جست وجو مي كردند، كه ثمره آن آثار شگرف و بي بديل شاهكارهاي ادبيات امروز است و همچنين با غوطه خوردن در عمق مخطوطات و نوشته هاي پيشين سيماي شخصيت هايي چون رودكي، ابن سينا، كمال خجندي، ناصر خسرو و ديگران را مشاهده و در جاي جاي آن ردپاي دانشمندان و علماي برجسته را در هدايت اين نژاد به سوي ايران شهر احساس مي كنيم. متاسفانه از قرن 16 ميلادي در پي تهاجمات و برخوردهاي صفويان و شيبانيان گسستگي جغرافيايي در ايران بوجود آمد و سرنوشت تاريخي دو بخش اين فرهنگ از هم جدا شد. به منظور حفظ پيوستگي بايد با تحقيق و پژوهش در فرهنگ به جا مانده از گذشتگان در ايران و بايگاني هاي بسيار پرمحتوا و زيادي كه از اسناد و مدارك مختلف و پژوهش هاي گوناگون طي يكصد سال اخير در تاجيكستان جمع آوري شده است همدلي و تلاش گسترده اي را ايجاد كنيم و در نتيجه با معرفي جنبه هاي افتخارآميز فرهنگ خود بر غناي اين اتحاد بيفزاييم. - جناب آقاي دكتر، در گذشته، ساخت فرهنگي جامعه را فرهنگ عامه تعيين مي كرد و فرهنگ عامه تحت تاثير سنت هاي حاكم بر اجتماع بوده است، امروزه ساخت فرهنگي تحت تاثير موءلفه هاي ديگري از جمله سياست دولت ها و رسانه ها است. به نظر شما در حال، حاضر فرهنگ عامه براي غنا و ماندگاري خود چه بايد؟ بكند پروفسور تورسونوف: قانون حيات، جامعه را به سوي پيشرفت سوق مي دهد و هر كجا جاذبه بيشتري داشته باشد به آن سو گرايش خواهد داشت، بكار گرفتن سياست هايي كه بتواند بين سنت هاي جامعه و نمودهاي پيشرفت در قرون جديد هماهنگي بوجود آورد، اثر شاياني بر فرهنگ عامه خواهد داشت، البته مسلم است كه محدوديت هاي گوناگون كمكي به رشد فرهنگي نمي كند و در اينجاست كه رسالت موسسه هاي فرهنگي بايد خود را بنماياند و با شناخت جامعه و انجام تحقيقات و برنامه ريزي هاي متقن براي احيا و نگهداري مباني فرهنگي فعاليت كنند و راههاي مناسب را براي ارتقاي جامعه به سوي يك كلان شهر فرهنگي بجويند. - و؟ رسانه ها پروفسور تورسونوف: اينكه رسانه ها در اين ميان چه جايگاهي خواهند داشت خود جاي، حرفهاي زيادي دارد. اهميت رسانه ها در ارتباط مستقيم با عموم مردم و البته به روز بودن آن ها است و، اين مهم تنها عاملي، است كه مي تواند با ايجاد ارتباط عاطفي بر فرهنگ عامه تاثير مستقيم داشته باشد و در اين زمينه مي توان به موفقيت روزنامه هاي پرشمارگان اشاره كرد. - از آنجا كه جامعه به سوي مدرنيته هدايت مي شود به اين معني كه يك فرهنگ غالب بر تمامي جوامع حاكم باشد، جايگاه فرهنگ هاي سنتي را كه داراي پيشينه غني نيز هستند، چگونه ارزيابي؟ مي كنيد پروفسور تورسونوف: اين وظيفه دانشمندان است كه مدنيت قديم را كه از قلعه ها، دفينه ها و سنت هاي معنوي به دست آمده است با شاخصهاي، تمدن قرن حاضر تلفيق كنند و به يك مجموعه بديع با گرايش هاي خاص منطقه اي برسند و همچنين در رواج آن، عوامل متعددي چون نماياندن جاذبه هاي فرهنگ كهن نيز موثر است. تامل متفكران و متخصصان در گونه هايي چون مردم شناسي و باستان شناسي ضمن اينكه از فراموش شدن فرهنگ گذشته جلوگيري مي كند كمك شاياني به ماندگاري سنت هاي قديمي نيز دارد و از طرفي استفاده از تجربه ديگر كشورهاي پيشرفته كه داراي قدمت نيز هستند مي تواند راهنمايمان باشد. به عنوان مثال كشور ژاپن گروههاي تحقيقاتي درخصوص شناخت فرهنگ ها و سنت هاي قديمي ايراني نژادها دارد كه با استفاده از آن به ريشه هاي علوم دست مي يابد و در فن آوري جديد از آن استفاده مي كند. - يك نظر حاكي از آن است كه انسان زنداني تاريخ است و اين حبس نزد ملت هاي كهنسال بيشتر و دشوارتر است. به عقيده جنابعالي راه هاي رهايي از اين حبس؟ چيست پروفسور تورسونوف: ما لعبتكانيم و فلك لعبت باز ما همه بندگان خداي تعالي هستيم و آنچه را كه انجام مي دهيم با عنايت اوست، حضرت حق يك اختيار جزيي به بندگانش داده است، لكن نبايد پا را از سرحد بندگي فراتر بگذاريم. به نوعي تاريخ خود ثمره فعاليت ميليون ها انسان است كه خود زنداني تاريخ بوده اند. اين حبس نتيجه متقابل جدال جبر و اختيار انسان هاست كه خود را در عقل و خرد نمايان علاوه مي سازد بر اين تاريخ مربي سخت گير و استاد حق طلب بشريت است. به اين معني كه به عنوان يك رشته علمي بايد به بررسي و تحقيق در زمينه هاي علوم سياسي، مردم شناسي، جمعيت شناسي بپردازد و درواقع راهنماي بشريت در يافتن حقيقت باشد. براي رها شدن از اين بند، بايد به عنوان نماينده خدا در روي زمين باور و آفرينش تمام كاينات را به خاطر خود قبول كنيم آنگاه با، دست يافتن به جنت الماوي با ديدي وسيع به راز و رمز وجود پي ببريم. - براي مهيا ساختن زمينه هاي ورود به عصر گفت وگوي تمدن ها انجام مطالعات تاريخي چقدر مي تواند مفيد و موءثر؟ باشد و اساسا اين كار چگونه ممكن؟ است پروفسور تورسونوف: در اين عرصه بايد به فرهنگ هاي يكديگر با تفاهم، عظمت و اكرام نظاره كنيم، ما همه زاده آدم و اعضاي بشريت با سياره اي يگانه هستيم، بني آدم اعضاي كه /يكديگرند در آفرينش ز يك گوهرند بنابراين براي رسيدن به گفت وگوي تمدن ها، شيوه مطمئن، تفكر خردمندانه و استفاده بردن از تجارب تاريخي گذشتگان است كه با تلفيق فرهنگ ها و سنت هاي گوناگون و امتزاج آن ها با علم تدبير جمعيت براي دست يافتن به يك كلان شهر تلاش كنيم و در نتيجه آن جامعه را از آفت هاي مختلف حفظ كنيم البته اساس ايده گفت وگوي تمدن هاي ايران و اروپا به عنوان تبادل فرهنگ عموم بشريت بسيار حايز اهميت است، لاجرم يك رابطه قوي و ناگسستني همراه با علم و تدبير لازمه آن است. - مايليم بدانيم آيا ادبيات تاريخي نزد تاجيك ها با اقبال عامه مواجه؟ است از ويژگي هاي ادبيات تاريخي خود برايمان بگوييد، به ويژه آن بخش از اين ادبيات كه در شكل دادن به فرهنگ عامه موءثر است. پروفسور تورسونوف: استفاده از ادبيات تاريخي در تاجيكستان تازه آغاز شده است و متاسفانه تابه حال بهره كافي از آن نبرده ايم. مثلا تاريخ الرسول و الملوك اثر محمدبن جديد طبري اخيرا در دسترس مردم قرار گرفته است. البته در گنجينه ها و كتابخانه هاي تاجيكستان كتابهاي خطي بسيار نفيسي وجود دارد كه اخيرا گروه هاي محقق و متن شناس به مطالعه و تصحيح آن ها همت گمارده اند. چندي پيش دانشگاه دولتي تاجيكستان يك بنياد به نام سامانيان شناسي به مناسبت هزاروصدمين سال ايجاد دولت سامانيان براي شناساندن اين حكومت و معرفي خدمات آنان تشكيل داد. به اين منظور كتاب دولت سامانيان در آيينه تاريخ را منتشر ساخت و در حقيقت موج گرايش به ادبيات تاريخي به طور رسمي در اين كشور آغاز شد. متاسفانه 98 درصد مردم تاجيكستان به دليل ناآشنايي با خط نياكان، نمي توانند به گنجينه هاي موجود دسترسي پيدا كنند. در تاجيكستان پژوهش هاي خوبي در 20 پژوهشگاه براي دست يافتن به اين منابع عظيم تاريخي انجام مي گيرد و مسلم است كه همكاري و همدلي ايراني نژادها و فارسي زبانان در قالب يك ارتباط فرهنگي بسيار قوي مي تواند ادبيات تاريخي را غني تر و نگرش ما را به گذشته مايه ورتر كند. - فراهم شدن امكان تماس و ارتباط ميان مردم ايران و تاجيكستان به نظر شما در كوتاه مدت و درازمدت چه آثار فرهنگي در پي؟ خواهدداشت پروفسور تورسونوف: در سال 1989 ميلادي پارلمان تاجيكستان زبان فارسي را به عنوان زبان رسمي اين كشور تصويب كرد و پرواضح است كه هرچه ارتباط بين دو كشور بيشتر شود در تكميل زبان فارسي در تاجيكستان اثر مثبت خواهد گذاشت و درنتيجه در درازمدت با پرورش فرهنگ هاي اصيل اسلامي و تمدن والاي آريايي به يك آرمان شهر با پيشينه و قدمت مشترك خواهيم رسيد. - حافظه تاريخي ملت ها كه گاه به صورت افسانه ها و ترانه ها بروز مي كند تا چه حد روي منش اجتماعي و رواني آنان اثر؟ دارد پرفسور تورسونوف: افسانه ها و روايت هايي كه در حافظه تاريخي ملت ها وجود دارد فولكلوريك تاريخ ناميده مي شود و اهميت آن در زمان حاضر كه جامعه به سوي فن آوري و رشد علوم و فرهنگ پيش مي رود در رواج و گسترش تفكر اسلامي و ملي ايران حايز اهميت است. با توجه به نقش پذيري نوجوانان و جوانان و تاثير بسيار شگرف افسانه ها و ترانه هاي به جامانده از گذشته هاي دور در روحيه آن ها و به كارافتادن فكر خلاق و بديع پرور آنان در آفرينش آثار در زمينه هاي گوناگون شاهد رشد و شكوفايي هنر و ادب معاصر خواهيم بود. در تاجيكستان در زمينه فرهنگ عامه كارهاي بسيار خوبي، از جمله انتشار 40 جلد كتاب در زمينه فولكلور تاريخي مردم تاجيكستان انجام شده است. - به نظر جنابعالي براي ارتباط نزديكتر و غناي بيشتر فرهنگ و ادب معاصر در دو كشور چه بايد؟ كرد پروفسور تورسونوف: پيشتر شنيده بودم كه نام يكي از خيابان هاي اصلي شهر تاريخي اصفهان را آل خجند گذارده اند، در سفر اخير به اين شهر و ديدار از اين خيابان از حسن انتخاب مسئولان اين شهر لذت بردم و تصميم دارم در بازگشت به تاجيكستان پيشنهاد نام گذاري، يكي از خيابان هاي اصلي شهر خجند به اصفهان را بنمايم. به نظر من نام گذاري هاي مشترك تاريخي كه در دو كشور صورت مي گيرد، در اعلام برادري بين شهرهاي تاريخي ايران و تاجيكستان بسيار مهم است و، خيلي مايلم كه بين شهرهاي اصفهان، مشهد و خجند اين اتفاق به زودي روي دهد. اين گونه حركت هاي فرهنگي درعين زيبايي صميميت و، نزديكي بيشتري را ايجاد كرده و موجب رشد و غناي فرهنگ مشترك دو ملت هم زبان خواهدشد. - با تشكر از شما اگر مطلب ديگري باقيمانده است، بفرماييد. پروفسور تورسونوف: من هم از شما و روزنامه همشهري كه اين فرصت را در اختيارم گذاشتيد، سپاسگزارم و همچنين تشكر مي كنم از مركز خراسان شناسي كه در اولين قدم بعداز بنياد خود، مرا به عنوان ميهمان پذيرفتند و اميدوارم اين گونه روابط بين كارشناسان در ارتباط علمي و فرهنگي بين دو كشور افزايش يابد. گفت وگو از: مهدي عليزاده