Hamshahri corpus document

DOC ID : H-780313-44836S4

Date of Document: 1999-06-03

تفسير سوره ء حمد سال امام خميني (ره ) جستارگشايي: پس از پيروزي انقلاب اسلامي، امام راحل سلام الله عليه، يكسره درگير فعاليتهاي عظيم سياسي در مقام رهبر محبوب ملت ايران بودند. شخصيت جهاني امام و حجم عظيم فعاليتها و مسئوليتهاي آن حضرت سبب گرديده بود تا برخي ابعاد وجودي ايشان از ديده پنهان ماند. به ويژه براي نسل جوان انقلاب كه يكسره مغروق شور سياسي و درگير رهيابي به سوي آرمانهاي انقلاب اسلامي بود. اما در همان ايام عجيب، يكباره فرصتي پديد آمد تا در برنامه اي تلويزيوني به نام با قرآن در صحنه حضرت، امام بر مبناي نگرش اصيل عارفانه خويش و با تفسيرها و تاويلهايي حيرت انگيز، توجه همگان را به منظر عرفاني خويش و بطون ژرف كلام الله مجيد معطوف سازند. در زير، نگاهي داريم به اين اثر كوچك اما بسيار پرمغز و اصيل. گروه معارف نوشته محمد حنيف تفسير سوره حمد، در حقيقت در برگيرنده پنج جلسه تفسير قرآن است كه حضرت امام خميني در اواخر ايراد سال 1358 فرمودند و همان زمان از سيماي جمهوري اسلامي ايران پخش گرديد. ( ) 1 همانگونه كه در مقدمه ناشر آمده است، فرمايشات ايشان در اين جلسات، قبلا از مراكز انتشاراتي گوناگون چاپ و در دسترس عموم قرار گرفته بود، اما دفتر انتشارات اسلامي، براي مصون ماندن كلام امام از تحريف، نوارهاي مربوطه را دقيقا پياده نموده و به طبع رساند. البته در مواردي كه كلام، به علت ارائه در جلسه درس و انعقاد آن به صورت شفاهي، احتياج به اضافه نمودن كلمه اي داشته است، واژه هاي مورد نظر داخل پرانتز گنجانده شده است. امام در مقدمه اولين جلسه تفسير سوره حمد كه در تاريخ بيست و ششم آذرماه هزار و سيصد و پنجاه و هشت، ايراد فرموده اند، چنين مي گويند: تقاضا شده بود كه من يكي دو مرتبه راجع به تفسير بعضي از آيات شريفه قرآن مطالبي را عرض كنم. تفسير قرآن يك مساله اي نيست كه امثال ما بتوانند از عهده آن برآيند، بلكه علماي طراز اول هم كه در طول تاريخ اسلام چه از عامه و چه از خاصه در اين باب كتابهاي زياد نوشته اند و البته مساعي آنان مشكور است، ليكن هر كدام روي آن تخصص و فني كه داشته اند، يك پرده اي از پرده هاي قرآن كريم را تفسير كرده اند، آن هم معلوم نيست بطور كامل ( باشد ) مثلا عرفايي كه در طول چندين قرن (گذشته ) آمده اند و (قرآن را ) تفسير كرده اند، نظير محي الدين ( اعرابي ) در بعضي از كتابهايش، عبدالرزاق كاشاني در تاويلات، ملا سلطانعلي در تفسير و (بقيه ) آنهائي كه طريقه شان طريقه معارف بوده است، تفسيرهائي نوشته اند، بعضيشان هم در آن فني كه داشته اند خوب نوشته اند، ليكن قرآن عبارت از آنچه كه آنها نوشته اند نيست ( بلكه ) آنها بعضي از اوراق و پرده هاي قرآن است، يا مثلا طنطاوي و همينطور قطب و امثال آنها (قرآن را ) به يك ترتيب ديگري تفسير كرده اند كه باز غيرتفسير قرآن به همه معاني است، آنها هم باز يك پرده اي (از پرده هاي قرآن ) است برگردانده به آن چيزي كه راي خودش است و بسياري از مفسرين هم كه از اين دو طايفه نبوده اند تفاسيري دارند. مثل (تفسير ) مجمع البيان ما كه تفسير خوبي است و جامع بين اقوال عامه و خاصه است و (نيز ) ساير تفسيرهائي كه نوشته شده است. در حقيقت حضرت امام، با اين مقدمه، بيان مي كنند كه كسي قادر به تفسير جامع و سزاوار علوم قرآن نيست و با اين كلام، تلاش بشري را براي كنار زدن پرده اي كه معاني قرآن را پوشانده، تلاشي بيهوده مي دانند. امام اينگونه به مجادله اي كه بر سر انتخاب بهترين و كامل ترين تفسير قرآن موجود است، پايان مي دهند و عنوان مي نمايند كه هيچ مفسري نتوانسته است، تفسيري ماوراي فهم انسان غيرمعصوم ازقرآن ارائه نمايد. آنگونه كه مرشد و مراد شيعيان جهان مي فرمايند: ما يك صورت و پرده اي از پرده هاي كتاب خدا را مي فهميم و باقي آن محتاج به تفسير اهل عصمت است كه معلم به تعليمات رسول الله بوده اند. امام سپس اضافه مي كنند كه حتي يك طايفه اي از چپي ها و كمونيستها هم براي همان مقصدي كه دارند به قرآن تمسك مي كنند! (ولي ) آنها اصلا به تفسير و قرآن كار ندارند، آنها به اسم اسلام مي خواهند مقصد خودشان را به خورد جوان هاي ما بدهند. حضرت امام، جوانان را از مطالعه تفاسيري كه توسط افراد كم اطلاع و يا مغرض نگاشته مي شود، منع مي كنند و همينطور تفسير به راي را رد كرده و پس از اين مقدمات است كه درس اصلي خود را با تفسير بسم الله شروع مي نمايند. محتمل است كه در تمام سوره هاي قرآن ( بسم الله ) متعلق باشند به آيه اي كه بعد از آن مي آيد. گرچه گفته شده است كه بسم الله متعلق است به جمله مقدري، ليكن بيشتر به نظر انسان مي آيد كه ها بسم الله متعلق باشد به (جمله اي از ) خود سوره. روش تفسير امام، مبتني بر طرح اوليه نظريات مفسرين گذشته و سپس ابراز نظر شخصي خود است. فهرست مطالب كتاب تفسير سوره حمد از اين قرار است: جلسه اول بسم الله متعلق به؟ /چيست اسماءالله علائم آن ذات /مقدس اند تمام موجودات عالم نشانه هاي خدا /هستند فرق ميان واجب و /ممكن همه موجودات تسبيح خدا /مي گويند تمام عالم زنده و همه اسم /الله اند همه عالم به تجلي حق تعالي موجود /شده اند همه موجودات زير پوشش رحمت واسعه او /هستند هر حمد و ثنائي براي خدا است. / جز كمال خدا كمالي نيست. / عصمت انبياء دنباله باور /است ايمان عبارت از باور است. / كسي كه خود را بشناسد خدا را خواهد شناخت. / حب نفس منشا همه لغزش ها است. / پاي استدلاليان چوبين بود. / قرآن براي ساختن انسان آمده است. / جلسه دوم: بسم الله در هر سوره معني خاصي /دارد الحمد يعني تمام مصاديق /حمد فرق فاعل الهي با فاعل /طبيعي حمد مطلق براي /خداست احتمالات ديگر درباره متعلق /بسم الله بايد از خود به خدا هجرت كنيم. / مادر بتها بت نفس شما /است تمام جنگها از انانيت نفس ناشي مي شود. / بالاترين ظلمت ها ظلمت انانيت /است انبياء آمده اند تاانسان را از سلطه نفس نجات /بخشند اخلاص روح عبادت است. / اقامه عدل اسلامي ساختن انسان ها /است دنياي هركس همان آمال اوست. / جلسه سوم: كيفيت رابطه ميان خلق و؟ خالق قرآن تا سطح درك ما منزل شده است. / قرآن را آنكه مخاطبش بود /مي فهميد علم حجاب اكبر /است علم براي افراد غيرمهذب غرورآور است. / علوم وسيله بيرون شدن از ظلمت ها /است قيام لله مقدمه سير الي الله است. / دنياي هركس اشياء مورد علاقه او است / بايد جندالله باشيم. / دعا عامل خودسازي است. / مخالفين دعا از تاثير دعا /بي اطلاعند مخالفت با دعا، از وسوسه هاي شيطان است. / بايد مردم را با دعا توجه به خدا داد. / جامعه به وسيله ادعيه ساخته مي شود. جلسه چهارم: باء بسم الله باء سببيت نيست. / معني اناالنقطه الباء. / الله اسم اعظم است / جلوه حق مراتبي هيچ دارد مثالي در اين مقام رسا /نيست اسماء حق تعالي واجد تمام كمال وجودند. / ايمان دريافت قلبي /است. قرآن سر مستتر است. / عالم طبيعت هم داراي غيب و شهادت است. / قلبهاي محجوب منكر بعضي /واقعياتند زبان قرآن زبان خاصي /است قرآن آمده است كه آدم بسازد. / جلسه پنجم: براي هر علمي اصطلاحاتي است. / اهل عرفان تعبيراتي مخصوص به خود دارند. / علت و معلول. / اثر و /موءثر تعبيرات در دعاهاي ائمه عليم السلام. / احاديث و ادعيه را نمي توان از قرآن جدا كرد. از خصوصيات مثبت كتاب تفسير سوره حمد كه حاصل زحمات گردآورنده كتاب است، عناوين موضوعات مورد بحث توسط حضرت امام مي باشد. چرا كه هر عنوان خلاصه اي از بحث گاه پيچيده اي است كه فهم آن احتياج به مطالعه مكرر دارد. كتاب كم حجم اما پرمحتواي تفسير سوره حمد امام، سرشار از آيات و روايات و احاديث مختلفي است كه گاه تنها براي تفسير كلمه اي از سوره حمد به كار رفته است كه اين نشان دهنده عمق بينش امام و قدرت حافظه وي در كهنسالي است. تفسير سوره حمد، كتابي است، كاملا تخصصي، كه خصوصا با توجه به بيان آن در جلسات شفاهي و عدم ويرايش آن توسط حضرت امام مي تواند مورد استفاده علما و دانشمندان علوم ديني قرار بگيرد. پانوشت ها: - 1 اين اثر با مشخصات زير انتشار يافته است: تفسير سوره /حمد تاليف حضرت امام خميني (مدظله العالي ) / ناشر: موءسسه تنظيم و نشر آثار امام خميني (س ) تيراژ5000 /نسخه چاپ /دوم 1375 قطع /رقعي 282 صفحه.