Hamshahri corpus document

DOC ID : H-780301-44715S1

Date of Document: 1999-05-22

نقش بازيهاي فكري در ايجاد تواناييهاي عملياتي ذهن كودكان روانشناسي يادگيري در كودكان و نوجوانان اشاره: از آنجا كه نقش بازيهاي فكري در ايجاد تواناييهاي عملياتي ذهن در فرايند ياددهي - يادگيري امري مهم و قابل تعمق است، به منظور دستيابي به اين مهارت و با هدف تقويت ساختهاي شناختي - ذهني كودكان دبستان پسرانه شاهد كوثر منطقه 19 اقدام به افتتاح اتاق بازي هاي فكري - ذهني براي دانش آموزان نموده آنچه است در پي مي آيد مقاله اي است پيرامون نظريه رشد شناختي پياژه در مرحله عملياتي عيني 7 تا 11 سالگي و نقش بازيهاي فكري در تقويت مفاهيم تشكيل دهنده ساختهاي شناختي در اين دوره كه توسط خانم سارافرزاد مشاور دبستان تهيه وتنظيم شده و براي ما ارسال گرديده است. شايد به صراحت بتوان ژان پياژه را يكي از پرنفوذترين روان شناسان تجربي و يا بهتر بگوييم شناخت شناسان قرن بيستم ناميد، روانشناسي كه شناخت كودك و تغيير در مراحل رشد شناختي او از عمده ترين نظريه هاي تحقيقاتي وي به شمارمي رود. پياژه، هدف دانش را كمك به فرد براي سازش با محيط مي داند و بر اين نظر است كه كودكان و بزرگسالان; تنها دانش را از طريق تدريس و آموزش هاي مستقيم و رسمي و يا تقليد از معلمان و به طور منفعلانه كسب نمي كنند. به طور كلي، پياژه رشد و توانش شناختي را در طول زندگي كودك، گذار از چهار مرحله مي داند و تاكيد مي كند كه همه كودكان اين مراحل را مي گذرانند و كودكي نيست كه بدون گذر از يك مرحله به مرحله بعدي صعود كند. مراحل رشد شناختي پياژه عبارتند از: مرحله حسي حركتي ( 2 0 تا سالگي ) مرحله پيش عملياتي ( تا 2 سالگي ) 7 مرحله عملياتي عيني محسوس ( 11 7 تا سالگي ) و عمليات صوري ( 15 11 تا سالگي ). مفهوم عمليات: عمليات مفهوم ساختي است كه پياژه در تئوري عمليات ساخت شناسي خويش به آن پرداخته است. منظور از عمليات، كارهايي است كه كودك به طور ذهني انجام مي دهد. اين كارها، اغلب كارهايي است كه حالت برگشت پذير دارد. عمليات را همچنين مي توان دخل و تصرف در مفاهيمي دانست كه قابليت بازگشت به حالت اوليه را داشته باشند و بشود عكس آن را انجام داد. به عنوان مثال، در بازي شطرنج، بازيكن مجموعه اي از حركات را در ذهن طرح ريزي مي كند و سپس حركاتش را از ابتداي آنچه در ذهنش طرح ريزي كرد، آغاز مي كند. به اين فرايند نيز عمليات مي گويند در تواناييهاي ذهني - رياضي نيز عمليات به فعاليتهايي اطلاق مي شود كه در آن، قوانين حاكم بر اعداد و اشكال، حالت برگشت پذيري داشته باشند. مثلا همانطور كه مجذور كردن عدد 3 براي بدست آوردن عدد عمليات 9 است عكس آن عمل يعني جذر گرفتن از عدد 9 براي بدست آوردن عدد 3 نيز عمليات است. اين دسته عمليات در مفاهيم و موضوعات درسي رياضي دوره ابتدايي به تكرار آمده است. پياژه اساس و هسته اصلي رشد ذهني را كه منجر به رشد شناختي نيز مي گردد، عمليات، كسب مهارت و توانايي در درك مفاهيم عملياتي مي داند. در اين بخش از نوشتار، به بررسي مفاهيم و ساخت هاي شناختي ذهني دوره عمليات عيني مي پردازيم كه نظام آموزشي كشور در دوره ابتدايي را شامل مي شود. بخشي از مفاهيم دوره عمليات عيني در قالب محتواي موضوعي كتب درسي رياضي، علوم و فارسي دوره ابتدايي از قرار زير است: رياضي پايه اول: درك خواص توپولوژيك اشكال هندسي (مفهوم خط باز و بسته، داخل، خارج ) درك مفهوم و دسته بندي اشياء، تناظر يك به يك اشكال مقايسه اعدادي ( كوچكتر، بزرگتر، ساري ) مجهول يابي، خاصيت هاي افرازي جمع و... علوم پايه اول: مفاهيم پيش بيني گرما، طبقه بندي كردن، آهن ربا، مهارت اندازه گيري، آيا آب در خاك فرو مي رود و... رياضي پايه دوم: مفهوم عدد، درك ارزش دسته ها، ارزش مكاني، ساخت عدد از رقم هاي مختلف و تفكيك عدد به رقم، جمع و تفريق هاي متناظر، درك مفهوم كمتري بيشتري و ارتباط آنها با جمع، خواص تركيبي اعداد، اندازه گيري، درك مفهوم طول، اجزاي متر، شناخت اشكال هندسي، كاربري عملياتهاي جبري در حل مسائل. علوم پايه دوم: مهارت طبقه بندي (طبقه بندي دانه ها )، مهارت نتيجه گيري (آيا هرچيز كه جاي بيشتري مي گيرد، جرمش هم بيشتر است. ) مهارت اندازه گيري و نتيجه گيري (مواد جا مي گيرند ) مهارت، كاربرد ابزار و نتيجه گيري (چگونه سايه تشكيل مي گردد. ) رياضي پايه سوم: درك مفهوم ارزش مكاني در طبقه ها و مرتبه هاي بالاتر، امتحان درستي تفريق، درك خواص اشكال هندسي چندضلعي ها، تفريق هاي ذهني، مفهوم دسته و تعداد در ضرب، مفهوم تقسيم، درك مفهوم محيط، خاصيت ضرب، مفهوم ساخت، درك رابطه منطقي بين تفريق و تقسيم، جمع و ضرب، ضرب و تقسيم هاي متناظر، توانايي درك چگونگي رسم خطوط متقاطع و موازي، مضربهاي عدد، قابليت تقسيم، مفهوم كسر و مقايسه آنها. علوم پايه سوم: مهارت درك مراحل و سلسله مراتب حاكم بر يك تحقيق علمي، طبقه بندي جانوران و گياهان، مهارت نتيجه گيري منطقي (خواص ماده، جامد، مايع، گاز ) درك، قانون بقاي انرژي، تبديل انرژي ها به يكديگر، آشنايي به اجزاي يك يك كل، توانايي درك اجزا و كليت آنها در قالب يك دستگاه منظم، دستگاه گوارش. رياضي پايه چهارم: خواص جمع و تفريق، ضرب و امتحان درستي درك آنها، مفهوم فاصله نقطه در خطوط موازي، مفهوم گنجايش، خواص و ويژگي هاي مربوط به اشكال هندسي مربع، لوزي، مستطيل توانايي و تميزآنها از هم، درك مفهوم بخش پذيري، كاربرد خاصيت شركت پذيري در حل مساله ها، توانايي استفاده از چند راه حل در حل مسائل، درك مفاهيم قاعده و ارتفاع و آشنايي با مفهوم كسرهاي متعارفي. علوم پايه چهارم: درك مفاهيم مربوط به ساختمان دروني مواد و قوانين و اصول حاكم بر آنها ( مواد، مولكول، عنصر، ماده، مركب ) طبقه بندي، جانوران، آشنايي باجانوران، مهارت مشاهده و اندازه گيري (آشنايي با خاصيتهاي مخلوط و محلول مواد ) مهارت پيش بيني، (الكتريسيته و مدارها ). رياضي پايه پنجم: چهار عمل اصلي در كسرهاي متعارفي، مقايسه كسرهاي متعارفي، درك مفهوم نسبت و تناسب، مفهوم درصد; جمع و تفريق اعداد مركب كاربر چهار عمل اصلي در اعداد اعشاري، تبديل كسر به عدد اعشاري و بالعكس، درك مفهوم تخمين، توانايي انجام ضربهاي ذهني، درك مفهوم حجم، زاويه، اجزاي كيلوگرم، توانايي حل مسائل مربوط به محيط و مساحت اشكال هندسي، عدد مخلوط، جمع و تفريق اعداد مركب، اجزاي ساعت، تبديل ساعت به دقيقه، دقيقه به ثانيه و توانايي بالعكس رسم نمودارو بدست آوردن ميانگين. علوم پايه پنجم: مهارت مشاهده، تغييرات شيميايي و فيزيكي در مواد، ايجاد خاصيت هاي جديد. مهارت تفسير پديده ها (تفسير علت زنگ زدگي اشياي فلزي ارائه راه حل ) مهارت اندازه گيري (مشاهده وتفسير چگونگي تشكيل خاك ). ضمنا در دروس ديگري همچون فارسي خصوصا قواعد دستوري حاكم بر اجزاي جمله نيز به پاره اي از مفاهيم عملياتي عيني چون: نحوه كلمه سازي، بخش و صداكشي كردن كلمات، ساخت جملات درهم ريخته، تجزيه كلمات به حروف و بالعكس، تركيب حروف به كلمات، درك اجزاي كلمه، مجهول يابي حروف در كلمات ناقص، صفت، موصوف، مضاف و مضاف اليه. آشنايي با مفهوم اسم، انواع اسم، درك قواعد نظم شعري، مفهوم تشبيه در شعر، آشنايي با قواعد دستوري حاكم بر جملات، درك مفهوم نهاد و گزاره، درك مفاهيم زمان حال، گذشته و آينده، توانايي درك ضماير شخصي، صرف افعال، درك مفهوم مفعول - افعال لازم، متعدي و... سخن آخر - 1 كودكان اغلب به فرصتهاي يادگيري از طريق تجربه مستقيم امور ملموس و محسوس در قالب بازي هاي سرگرم كننده آزاد راغبتر هستند تا آموزشهاي كلاسيك در قالب طرح درس هاي خشك و متداول ميان معلمان. - 2 دانش زماني عميقا در ساختهاي شناختي كودكان معني پيدا مي كند و جايگزين مي شود كه كودكان خود در ساخت دانش خويش مشاركت فعال داشته باشند. - 3 با توجه به اين كه در نظام آموزشي ما مرحله پيش نياز براي درك مفاهيم عمليات عيني (يعني پيش عمليات عيني يا پيش دبستاني ) به طور جدي مورد توجه نمي باشد، لذا ورود دانش آموزان به دوره دبستان و مواجهه آنها با مفاهيم عمليات عيني در قالب محتواي دروسي چون علوم، رياضي، فارسي و... دانش آموزان را با مشكل درك ساده و فهم عميق مطالب درسي مواجه و معلمين را به كوششي فراتر از تدريس تحت عنوان تدريس در قالب برنامه هاي اصلاحي - جبراني وادار مي سازد. - 4 به معلمين گرامي پيشنهاد مي شود براي جبران اين خلاء و براي آن كه بتوانند به سهولت به مفاهيم محتوايي دروس دستيابي داشته باشند، در كنار برنامه هاي درسي هفتگي خويش، ساعاتي را نيز به دست ورزي و بازي هاي فكري ذهني اختصاص دهند. پيشنهادها - 1 آموزگاران مي توانند با توجه به حساسيت و اهميت دوره ابتدايي در رشد شناختي دانش آموزان، به جبران خلاي موجود در پيش نيازهاي ساخت شناختي - ذهني كودكان از طريق بازي با اسباببازي هاي ساده فكري مبادرت ورزند. اين اسباب بازيها را مي توان همواره در جعبه اي كوچك در كلاس نگهداري و در مواقع لزوم از آنها استفاده كرد. - 2 معلمين مي توانند با نگاه اجمالي به برنامه درسي هفتگي كلاس خود در ابتدا، به استخراج مفاهيم عمليات عيني موجود در محتواي دروسي كه قرار است در طول هفته تدريس شود، بپردازند. - 3 پس از استخراج مفاهيم عمليات عيني موجود در محتواي تدريس هفتگي، در يك يا دو جلسه از بازي هاي فكري، ترتيب دهيد تا كودكان بدون احساس اين مسئله كه بازي آنها بخشي از تدريس و آموزش درسي شماست به طور آزاد، به كوشش و خطا پيرامون اين مفاهيم بپردازند. به عنوان مثال معلم مي تواند كلاس را به چهار گروه باز تقسيم كند و وسايل بازي متناسب با مفاهيم مورد تدريس محتواي آموزشي دروس را دراختيار هر گروه قرار دهد. بازي ها پس از مدت زماني تعويض مي گردد. - 4 معلم در كلاس بازي بايد غيرمستقيم دانش آموزان را به سوي مفاهيم مورد نظر در تدريس هدايت و راهنمايي كند. در مدت زمان بازي، كودكان بايد با شادي، نشاط و آزادي به دلخواه به بازي بپردازند. شما مي توانيد راهنماي دانش آموزان در انتخاب وسايل بازي باشيد. تا آنجا كه مي توانيد راه حل به دانش آموزان نشان ندهيد. در اين كلاس، كوششي براي تدريس صورت نمي گيرد. معلم تنها به مشاهده دقيق دانش آموزان مي پردازد و ضمن ارائه راهنماييهاي مورد نياز، نسبت به شناخت رفتاري آنها نيز دقيق مي گردد. وسايل بازي پيشنهادي شطرنج، منچ، دبرنا، انواع پازل (جورجين هاي هندسي، تصويري، موضوعي ) انواع، مازها، خميربازي، انواع گره هاي فلزي، قطعات چوبي كه اشكال گوناگوني مي توان با آنها بوجود آورد. انواع سازه هايي كه كودك با آنها وسايل مختلف مي سازد، انواع كيت هاي ساده - قطعات چوبي از اشكال مختلف هندسي، دومينو، مكعبهاي تصويري كه به هر وجه بخشي از تصوير واحدي است كه كودكان مي بايست تصوير را كامل كنند. و هر گونه وسيله بازي كه كوششي ذهني را به دنبال داشته باشد، حتي اگر معلم خود آن را تهيه كرده باشد. از بازيهاي سنتي و قديمي مثل، دوزبازي، نقطه بازي - خط بازي و ساير بازيهاي تصويري نيز معلم مي تواند به فراخور كلاس استفاده كند.