Hamshahri corpus document

DOC ID : H-780220-44595S5

Date of Document: 1999-05-10

يادي از سقاخانه هاي قديمي شهر .. آن خنكاي زلال و پاك سقاخانه ها در گذشته اي نه چندان دور در همه كوچه ها و گذرگاههاي شهرها به عنوان جلوه اي از آئينها و سنتهاي ملي - مذهبي مردم خودنمايي مي كرد. اما اينك با گسترش شهرها و ايجاد خيابانها و بزرگراههاي جديد، سقاخانه ها مهجور مانده اند و تنها محدود به تعدادي از محلات قديمي تهران هستند. زماني كه در شهرها آب لوله كشي وجود نداشت و آبسردكنهاي برقي به وفور در دسترس نبود، سقاخانه ها محلي بود كه تشنگان رهگذر را سيراب مي كرد و شبها روشني بخش مردمان كوچه و بازار مي شد. و نيز در سقاخانه ها حاجتمندان براي برآوردن حاجت خود، شمع مي افروختند و دخيل مي بستند و محلي براي قول و قرارها نيز بود. نوشتار زير تاريخچه پيدايش سقاخانه ها، فلسفه به وجود آمدن آنها و آداب و آئين هاي مربوط به سقاخانه ها را بررسي كرده است. زجوانمردي و سقايي و پرچمداري جامه اي دوخته خياط ازل بر بدنش در فرهنگ غني و پربار مردم ما، هنوز موضوعاتي وجود دارد كه آنچنانكه شايسته است به آنها پرداخته نشده است. از آن جمله سقاخانه ها هستند كه بسيار مهجور مانده اند. شايد امروزه به علت در دسترس بودن آب براي همگان، نتوانيم مفهوم عطش را به آن شكلي كه در گذشته بوده است، احساس كنيم. اما در گذشته هاي نه چندان دور، بدست آوردن آب، كاري دشوار بوده و قرار دادن منابع آب، بويژه براي غريبه هايي كه به شهر وارد مي شدند، اهميت حياتي داشته است. و به همين علت بيشتر سقاخانه ها در كنار كاروانسراها ساخته در شده اند واقع مي توان گفت: سقاخانه ها نمونه بارز نوعدوستي و ميهمان نوازي ايرانيان در طول تاريخ هستند. * تاريخچه پيدايش و تحول سقاخانه ها با توجه به قلت منابع موجود، تاريخ جامع و مدوني كه روند ايجاد سقاخانه ها در طول تاريخ را دقيقا معين كند، نمي توان بدست آورد. و تنها با توجه به برخي شواهد و قرائن مي توان اظهارنظر كرد كه سقاخانه ها چگونه سير تكاملي خود را طي كرده اند: در ايران قبل از اسلام، دين عموم مردم زرتشتي بوده است و در اين كيش، تاكيد بسياري بر ايجاد تسهيلات عمومي و آبرساني شده است. از جمله تعليمات آئين زرتشت ايجاد مجاري آب، حفر قنوات، چاهها و ساخت آبدانها و آب انبارها است كه از بزرگترين باقيات صالحات شمرده شده است. با توجه به اين شواهد مي توان به وجود آبدانها و آب انبارهاي عمومي در اين دوره پي برد. در دوران پس از اسلام نيز اين روند ادامه يافت، به گونه اي كه حفر و وقف قنوات، سقايي و آبرساني به تشنگان فريضه شمرده مي شد. البته بعد از واقعه كربلا، مسئله سقايي بيشتر مورد توجه مردم ايران كه عموما شيعه و دوستدار اهل بيت - عليهم السلام - بودند، واقع شد. مشكي از اشك به دوش مژه دارم شب و روز عشق تو داده به من منصب سقايي را و اما قرار دادن ظرفي ثابت به عنوان آبدان و يا سنگاب دقيقا مشخص نيست از چه زماني مرسوم شده است، اما بنظر مي رسد كه از عهد صفويه رواج بيشتري يافته است. از باشكوهترين سنگابهاي اين دوره مي توان به سنگاب مسجد امام اصفهان اشاره كرد كه در نوع خود شاهكار است. و نيز سنگاب مسجد شيخ لطف الله اصفهان كه از سنگ رخام و به ضخامت هفت سانتي متر ساخته شده است. بعدها آبدانهايي از آجر و ساروج ساخته شد و بتدريج آبگيرها گسترش يافت و به عنوان محلهايي براي نذر كردن، دخيل بستن، شمع روشن كردن و روضه خواني در كنار آن، عموميت پيدا كرد. در چند سال اخير بيشتر سقاخانه ها متروك و مخروبه شده اند و به علت در دسترس بودن آب قابل شرب و بكارگيري آب سردكنهاي برقي در معابر و حتي در داخل سقاخانه هاي قديمي، بتدريج از اهميت آبرساني سقاخانه ها كاسته شده، اگر چه قداست آن همچنان باقي مانده است و امروزه تنها آنچه از اين يادگار كهن خودنمايي مي كند، طاقهاي دودزده و مومهاي بجامانده سياه شده است. * فلسفه بوجود آمدن سقاخانه ها - 1 اهميت حياتي و قداست آب: آب از دوران پيش از اسلام در ايران قداست داشته است و علت آن متكي بودن حيات انسان، حيوان و گياه به آن مي باشد. در ايران باستان جشني به نام جشن آبريزگان برپا مي شده كه در آن روز براي ستايش ايزد آب مردم، بر هم آب مي پاشيدند. در اسلام نيز از آب و باران به عنوان رحمت پروردگار براي بندگان ياد شده و آب از مطهرات قرار گرفته است. در قرآن كريم هم آيات بسياري در مورد اهميت آب آمده است كه همين امر قداست آب را در نظر مردم دو چندان كرده است: وينزل عليكم من السماءماءليطهركم به; و نزلنامن السماء ماء مباركافانبتنا به جنات وحب علاوه بر اين آيات، آيه هاي ديگري نيز نازل شده كه در آنها از آب و باران به عنوان رحمت خداوند بر بندگان ياد شده است. رحمتي كه ساير نعمتها نيز با آن همراه است. قداست آب در نزد مردم ايران بحدي رسيده بود كه هنگام بدرقه مسافر، ظرفي آب را از پي قدمهاي او بر خاك مي پاشيدند و آب نثار تشنگان خاك مي كردند تا به دعاي پاك آنان، مسافر به سلامت رفته و بازگردد. از سنتهاي ديگري كه نزد ايرانيان مرسوم بوده است آنكه: روي نوزاد را به آب تازه مي كردند تا با طراوت آب، طراوت و سلامتي نصيب فرزندشان شود. شاهدي ديگر بر اهميت جايگاه آب در نظر مردم ايران اينكه: تمام صفات خوب و ارزشها با واژگاني بيان مي شود كه لفظ آب با آن همراه است مانند: آباد، آباداني، آبرو و... و نيز ضربالمثلهاي بيشماري كه در آن كلمه آب نقش محوري دارد مانند: آب از جگر بخشيدن (عطا كردن ) آب، از سر گذشتن، آب نطلبيده مراد است و... - 2 تقدس نور و نياز به آتش: شايد يكي از فلسفه هاي ايجاد سقاخانه ها را بتوان نياز به محلي براي نگهداري آتش عنوان كرد، زيرا در ايام گذشته مردم آتش را اقتباس در مي كرده اند كيش زرتشت محلهايي وجود داشت كه مردم از آنجا آتش مورد نياز خود را تهيه مي كردند. از سوي ديگر در ايران، نور از جهت تقدس همسنگ آب است. در اسلام نيز امور معنوي و روحاني به نور تشبيه شده است. مانند اين حديث كه براي بيان همقدر بودن ائمه گفته شده است: همه آنها از نور واحدي هستند ضمنا روشن كردن آتش در سقاخانه ها موجب روشن شدن گذر و مشخص شدن راه مي شده است. * آداب و رسوم سقاخانه ها - 1 روشن كردن شمع روزگاري سقاخانه ها محلي بودند براي دردمندان و حاجتمندها. بنابراين، كسي كه حاجتي داشت براي برآورده شدن حاجت خود، شمع نذر سقاخانه كرده و معمولا شبهاي جمعه و يا در شام غريبان امام حسين ( ع ) در سقاخانه شمع روشن مي كرد. - 2 نذر و خيرات معمولا نذورات خوراكي و خيرات براي مردگان را در ظرفهايي چيده و در شبهاي جمعه در سقاخانه ها مي گذاشتند تا عابران بخورند و فاتحه اي براي باني آن بخوانند. - 3 دخيل بستن سقاخانه ها به دليل تقدسشان، وسيله اي براي تقرب و توسل نيز بودند. به همين دليل، دخيل بستن و قفل زدن به ميله ها و پنجره هاي مشبك سقاخانه، به منظور گشايش در گرفتاريها و مشكلات انجام مي شده، تا سقاي دشت نينوا حضرت ابوالفضل العباس ( ع ) به مشكلات نظر كرده، گره از كارها بگشايد. به ياد ساقي كوثر شدم به بزم تو سقا زشوق، بي خبر از خويش و از ولاي تو مستم - 4 ريختن پول در صندوق سقاخانه اينكار به عنوان نذر و يا صدقه انجام مي شد كه به متولي سقاخانه اختصاص داشته و يا توسط او به افراد بي بضاعت و آبرومند محل داده مي شد. از اينرو كساني كه از سقاخانه آب مي نوشيدند، نام سيدالشهدا ( ع ) را بر زبان جاري كرده، بر او و خاندانش درود مي فرستادند و گاه مبلغي پول در صندوق مي ريختند. * معماري و تزئينات سقاخانه ها سقاخانه ها به علت تقدسي كه در نزد مردم داشته اند، اغلب به شكلي زيبا ساخته و تزئين شده اند. لذا داراي تزئينات و معماري متنوعي نيز هستند كه عبارت است از: - 1 محلي براي شمع روشن كردن و منبع آب. - 2 صندوق جمع آوري نذورات - 3 پرچمهاي با شعارهاي ديني و يا شالهاي سرخ و سبز - 4 آينه و قرآن در داخل سقاخانه - 5 چراغ و فانوس در داخل سقاخانه - 6 نقاشي شمايل ائمه و خط نوشت نام آنها بر ديواره سقاخانه - 7 تزئينات كاشي كاري و خطاطي روي كاشي (با اشعار و مراثي كه در سوگ ائمه مي باشد ) * محل شماري از سقاخانه هاي قديمي تهران - 1 سقاخانه آينه واقع در ميدان بهارستان خيابان ظهيرالاسلام (يكي از زيباترين و معروفترين سقاخانه هاي تهران ) - 2 سقاخانه نوروزخان واقع در خيابان بوذرجمهري در گذر نوروزخان (اين سقاخانه در خيابان كشي هاي آن منطقه خراب شد ولي بجاي آن سقاخانه اي در همان محل احداث شد ). - 3 سقاخانه زيباي كوچه امامزاده يحيي در خيابان بوذرجمهري (كه به تعبير يكي از اهالي محل: ابن زياد محل جلوي قسمتي از آن را ديوار كشيده است ). - 4 سقاخانه اي در كنار مسجد آشيخ عبدالكريم واقع در محله سرچشمه - 5 سقاخانه آشيخ هادي واقع در چهارراه شيخ هادي (كه در آن نقشه قتل كنسول امريكا اجرا شده است ). - 6 سقاخانه اي در خيابان آذربايجان كه بسيار مورد توجه مردم محل قرار دارد. - 7 سقاخانه اي در چارسوق بزرگ بازار. حسن مستفيد