Hamshahri corpus document

DOC ID : H-780218-44562S1

Date of Document: 1999-05-08

شاهكار از ياد رفته نگاهي به ترجمه سرگذشت ژيل بلاس ترجمه ميرزا حبيب اصفهاني نوشته: مسعود رضوي اشاره: ميرزا حبيب اصفهاني، عمدتا با ترجمه كتاب حاجي بابا اصفهاني شناخته شده است. پس از آن وي را با اشعارش كه تخلص دستان داشت و از آن پس نيزبه عنوان مبداء دستورنويسي جديد با كتابهاي دستور سخن و دبستان سخن كه اتفاقا مبدع واژه دستور به جاي گرامر و صرف و نحو نيز بود، شناخته شده است. اما از ترجمه رمان سرگذشت ژيل بلاس اثر آلن رنه لوساژ كمتر سخن رفته است. اين رمان، به تازگي با مقدمه ها و زيرنويسهاي مطابقه اي و توضيحي و معنايي غلامحسين ميرزا صالح توسط انتشارات معين و مازيار در 718 صفحه به چاپ رسيده است. با توجه به اهميت آثار ميرزا حبيب و نيز جايگاه از ياد رفته اين رمان در ادبيات منثور و داستاني معاصر، نكاتي در مقاله حاضر مطرح شده است كه مي تواند خوانندگان را به آشنايي بيشتر با آن ترغيب كند. طرفه آن كه به نظر مي رسد هنوز راهي دراز تا تدوين تاريخ تحليلي ادبيات داستاني و بازنمود ارزشهاي ناديده آن فراروي ناقدان و پژوهندگان ادب فارسي قرار داشته باشد! گروه ادب و هنر در آستانه ورود به قرن جديد هجري خورشيدي، تحولات فرهنگي شگرفي در حال رخ دادن بود كمي پيشتر، در چنبره انقلاب مشروطه، علم و فرهنگ و هنر و ادب، از هيئت سرمايه اي ويژه خواص به درآمده و از طريق جرايد و روشنفكران، به گروه قابل توجهي از مردم منتقل شده در بود نتيجه، در اواخر قرن اخير و اوايل قرن جديد، ماهيت و محتوا، و صورت و شكل فرهنگ ايراني يكسره دستخوش دگرگوني و تحولي عميق شد. اين تحول، در واقع، سررشته اي به قدمت دارالفنون داشت. از آن پس بود كه پديده اي به نام كتابهاي درسي جديد را مي بينيم و از همين جا نگرش به ادبيات فارسي، نخستين سنگ بناي تربيت علمي قلمداد شد. توجه به ادبيات و زبان فارسي نيز سبب شد تا نگاه نقادانه و سخن سنجي هاي مبتني بر معيارهاي جديد، همراه با تمايل به گرامر و صرف و نحو مخصوص فارسي (دستور زبان ) رشد يابد و برخي ملاكهاي علمي در اين زمينه به كار رود. از كتابهاي درسي و تعليماتي كه بگذريم، در اين دوره، مترجمان ايراني ابتدا يك سلسله كتابهاي تاريخي، از جمله تاليفات تاريخي ولترمانند تاريخ پطر كبير و شارل دهم و اسكندر مقدوني و پس از آن تاريخ ايران تاليف سرجان ملكم انگليسي را از روي ترجمه فرانسوي آن به فارسي ترجمه كردند و بعد به ترجمه و نقل رمانهاي تاريخي و علمي پرداختند وداستانهاي سه تفنگدار كنت، دومونت كريستو، ملكه مارگو لويي، چهاردهم و پانزدهم از آثار آلكساندر دوما پدر; و بعد تلماك اثر فنلن; روبنسن كروزو اثر دوفو; ژيل بلاس اثر لوساژ; كلبه هندي اثر برناردن دوسن پير; مانن لسكو اثر پروو; مسافرت گوليوز اثر سويفت، سرگذشت حاجي بابا اصفهاني اثر جيمز موريه، و بالاخره حتي رمانهاي علمي ژول ورن و امثال اينها را به قالب فارسي در آوردند. ( ) 1 اين رمان واين رمانها را مي بايد نخستين فصل جدي در روابط ادبي ايران و غرب، و آشنايي ايرانيان با ادبيات داستاني جديد دانست. چه آنكه تا پيش از اين، به ندرت رمان و قصه اي جدي، از غربيان به فارسي درآمده و آن هم فقط در حد تفنن و فراغت برخي از اشرافزادگان اگر با معيارهاي ترجمه و نقد امروزين به اين آثار بنگريم، البته رعايت دقايق ترجمه و بازگرداندن ارزشهاي ادبي آن به زبان فارسي، با ضعفهاي پرشمار همراه بود. در مجموع، اين ترجمه ها نشان مي داد كه هنوز نثر فارسي در سيطره آداب كلاسيك نثر نويسي است و آرايه هاي اصلي خود را از گنجينه شعر كلاسيك، امثال عامه و امكانات ادبي نظير تسجيع و ترصيع و انواع تناسبها وام بحث مي گيرد در اينجاست كه آيا اين كار تا چه حد با روح زيباشناختي و ارزشهاي ادبي رمان همخواني داشت و درمجموع به سود ادبيات فارسي و رمان بود يا؟ خير شكي نيست كه آغاز اين جنبش نوين ادبي، آغازي مبارك و ارجمند بوده و عليرغم كاستي هاي بسيار، ارزشهاي پرشمار نيز همراه داشته است، اما آنچه به طور كلي مي توان از نهضت ترجمه ادبيات داستاني، در اين دوره برداشت نمود، تقسيم مترجمان و آثار مترجم به دو دسته است - 1 گروهي كه امكانات زبان و نثر كلاسيك فارسي را با تكلفي خالي از ذوق و با كم دقتي اما سرشار از فضل فروشيهاي نابجا خرج مي كردند و- 2 گروهي كه دست به بازآفريني آثار معمولي و يا شاهكارهاي ادب غربي در لباس فاخر ادبيات منثور فارسي زدند. ميرزا حبيب اصفهاني، بي گمان بزرگترين چهره گروه اخير است و ترجمه هاي حاجي بابا اصفهاني و ژيل بلاس بزرگترين نمونه هاي بازآفريني آثار ادبيات داستاني غربي در متعالي ترين صورت زبان فارسي است. اگر با نگاهي فراتر از مدرنيسم، هم امروز، به اثري همچون ترجمه ژيل بلاس بنگريم، آن را برتر از كثيري از ترجمه هاي ممتاز رمان در زبان فارسي مي يابيم و شگفت آن كه با وجود چنين سنت استواري در ترجمه ادبيات داستاني، چنان كه بايد و شايد، پسينيان نتوانستند آن را تداوم شايد بخشند علت العلل اين انحطاط در نخستين دهه هاي قرن جاري - تا- 1340 سيطره فرهنگ سوز ادبيات رئاليسم سوسياليستي و تفكر كمونيستي و چپ گرا بر ادب ايران بوده باشد! اين موضوع نيازمند پژوهشي مستقل است. ژيل بلاس اثري بود از نوع رمانهاي مكتب پيكارسك (Picaresque) كه نوعي داستان نگاري در ادبيات اسپانياي قرون وسطي كه شخصيتهاي داستان اراذل و اوباش بودند. ( ) 2 نويسنده نامدار اين اثـــر آلـــن رنـــ -ه لـ - وساژ (Sage Renele Alain) يكي ازبرجسته ترين رمان نويسان فرانسه است، چنانكه باكنر تراويك در تاريخ ادبيات جهان مي گويد كه معمولا آلن رنه لوساژ ( ) 16681747 را نخستين رمان نويس فرانسوي معرفي مي نمايند. شيطان لنگ ( ) 1707 او تقريبا فاقد طرح است، اما به بازكاوي دقيق سرشت انسان مي پردازد; و اثر يكپارچه ديگرش ژيل بلاس ( - 1715 ) 1735 يك رمان پيكارسك واقعي است كه ماجراهاي قهرمان آواره اش را پيگيري مي كند. ( ) 3 به غير از ميرزا حبيب، چند تن ديگر از رجال اهل فرهنگ ايران نيز به ترجمه و انتشار ژيل بلاس اقدام كردند. از جمله محمد طاهر ميرزا ( ) 4 كه به قول يحيي آرين پور از مترجمين خوب اين دوره ( ) 5 بود. و نيز حاجي محسن خان مشيرالدوله از ديگر مترجمان آن بود. و ظاهرا تني چند، كه آرين پور از آنها به ديگران تعبير كرده نيز به ترجمه اين داستان دست يازيده بوده اند. ( ) 6 مقايسه ترجمه ميرزا حبيب و ساير ترجمه هايي كه در دسترس است و حتي ترجمه برخي ديگر از آثار مكتب پيكارسك به زبان فارسي، كه در دهه هاي بعد انجام شد، بي ترديد اهميت ويژه اين ترجمه و فاصله بعيد آن را با ديگران نشان مي دهد، همچنانكه ترجمه حاجي بابا نيز همچنين است. از شگفتيهاي روزگار آن كه ترجمه ژيل بلاس، مدتي منسوب به ميرزاآقا خان كرماني شده و برخي محققان نيز به اشتباه افتاده بودند، سبب را اين بود كه متني پاكنوشت به خط ميرزاآقاخان تحرير شده و اين اشتباه علي رغم تاكيد اكيد ميرزاآقاخان در يادداشت پاياني كتاب صورت گرفته كه در 15 تشرين الاول رومي مطابق غره جمادي الاولي 1312 در اسلامبول صورت گرفته بود. متن يادداشت چنين است: ترجمه كتاب ژيل بلاس از روي خط اديب مرحوم حبيب افندي دانشور اصفهاني بر حسب فرموده جناب دولتماب اجل اكرم حسين رضا پاشا وزير عدليه دام اجلاله العالي به خط احقر عبادعبدالحسين الشهير به ميرزاآقاخان كرماني. ( ) 7 يك بار نيز، يكي از نويسندگان نام آور آن عصر، يعني دكتر محمدخان كرمانشاهاني، موءلف برخي كتابهاي درسي و معروف به كفري به نام خود در سال 1323 ه -. ق به چاپ رساند اما طبق تحقيقات استاد مجتبي مينوي اين، سرقت ادبي كشف و احقاق حق ميرزا حبيب متحقق شد. وي در اين زمينه با نگاهي سبك شناسانه نوشت: ترجمه ژيل بلاس، اگر چند كمي غليظتر از ترجمه حاجي باباست، بي شباهت به نثر ميرزا حبيب نيست. با اين همه من نمي توانم خود را قانع كنم كه مرد بافضل و كمالي مثل دكتر محمد كرمانشاهي بي هيچ نيازي محصول زحمت ديگران را ربوده و بر خود بسته باشد. درباره اهميت ژيل بلاس و جايگاه آن در ادبيات فرانسه، سخن بسيار گفته شد، اما علي رغم نظرات مخالف و موافق، اين اثر كه حاصل 25 سال كار مداوم لوساژ است همواره اهميت خود را حفظ كرده، ولتر درباره آن قضاوتي منفي داشت و معتقد بود تقليدي از يك رمان اسپانيايي به نام زندگاني يكه سوار اثر ماركوس دواوبره گن اسپينل است. اين اظهار نظر جدال ادبي را در محافل ادبي فرانسه دامن زد، اما منتقدان برجسته ديگري به دفاع برخاسته و نظر ولتر و همفكران او را ابطال كردند. از جمله فرانسوا دونوف شاتو در رساله اي تحت عنوان بررسي مقدماتي در سال 1820 يعني در سپيده دم دوران رمانتيسم فرانسوي آن را بي اعتبار و چنين ادعايي نظريه ] [ولتر را مسخره خواند. ( ) 9 ادامه دارد پاي برگها: - 1 از صبا تا نيما يحيي آرين پور حبيبي 1356 ج 1 ص 260 - 2 تاريخ ادبيات جهان باكنر تراويك ترجمه عربعلي رضايي نشر و پژوهش فرزان روز چاپ اول 1373 ج اول ص 201 - 3 همان ص 439 - 4 شاهزاده حاجي محمد طاهر ميرزا (متولد 1250 ه - -. ق ) فرزند اسكندر ميرزا ششمين فرزند نايبالسلطنه عباس ميرزا و پدر كفيل الدوله و جد سليمان ميرزا اسكندري بود. مهدي بامداد در شرح حال رجال ايران مختصري از احوالش را ذكر كرده است. - 5 از صبا تا نيما همان ص 270 - 6 همان ص 271 - 7 سرگذشت ژيل بلاس ص 718 - 8 آرين پور همان ص 402 - 9 سرگذشت ژيل بلاس مقدمه ص 22