Hamshahri corpus document

DOC ID : H-780208-44468S2

Date of Document: 1999-04-28

زيبايي اصفهان مرهون زايشهاي زاينده رود * آب زاينده رود به وسيله نهرهايي كه مادي ناميده مي شود به شعبه هاي مختلف براي آبياري زمينهاي اطراف تقسيم مي شد * براساس طومار شيخ بهايي كه بر مبناي محاسبات دقيق علمي تهيه شده، آب زاينده رود براي آبياري زمينهاي اطراف به سهم 33 تقسيم مي شده و اين تقسيم بندي هنوز هم به قوت خود باقي است زاينده رود اين رود هميشه زايا و پربركت براي آنان كه اصفهان را از نزديك ديده اند و يا در كتابها درباره آن خوانده اند، نامي آشناست. رودي كه بدون شك، سرزندگي اصفهان، اين شهر شاخص در ايران و جهان، در گرو جريان خروشان آن در ديروز و امروز تاريخ است. رودخانه پربركتي كه از سلسله جبال زاگرس و ارتفاعات زردكوه بختياري سرچشمه مي گيرد و با گذر از چندصد كيلومتر مسير پرپيچ و خم، در باتلاق گاوخوني نهان مي شود تا از جاي ناشناخته ديگري سربرون آورد، جايي كه جز پديدآورنده اين طبيعت ناشناخته، هيچكس آن جا را نمي شناسد. زنده رودي كه در فصولي از سال براي پرندگان مهاجر خوان كرم مي گسترد و با سيراب كردن اراضي حاصلخيز پايين دست خود به طبيعت اطراف زيبايي و طراوت مي بخشد. زاينده رود گاهي بر اثر بي مهري آسمان كم آب و با بي توجهي بهره گيران مستقيم و غيرمستقيم از آن نازيبا و آلوده مي شود و با تغيير رنگ خود، مردم و مسئولان را به ياري مي طلبد. اما زاينده رود كه برخي زنده رودش نيز خوانده اند، با شناسنامه اي كهن، زايشهايي داشته و دارد كه مادي (منسوب به قوم ماد ) از جمله آنها است و شيخ بهايي دانشمند عهد صفوي كه طراحي و نظارت بر بسياري از آثار تاريخي اصفهان را برعهده داشته سهم است، عمده اي در بهره گيري علمي از مادي دارد. وي چگونگي تقسيم آب زاينده رود را كه به طومار شيخ بهايي معروف است با طرحهاي دقيق علمي مبتني بر محاسبات رياضي و دقت هاي جغرافيايي انجام داده آن چنان كه پس از قرنها، باز هم در برخي از مناطق اصفهان اجرا مي شود. براساس تحقيقات به عمل آمده در تاريخ اصفهان، اين شهر از نخستين قرارگاههاي آرياييها بوده است و قدمت اين شهر به سال 1300 پيش از اسلام مي رسد و اين زماني بوده است كه اصفهان به بركت زاينده رود به حد قابل توجهي از عمران و آباداني رسيده بود. مادي؟ چيست مادي كه در هيچ جاي ديگر ايران رايج و شناخته شده نيست، عبارت از نهرهاي بزرگي است كه در روزگاران قديم براي آبياري اراضي از دو طرف رودخانه زاينده رود منشعب مي شده است. اين انشعاب كه در روزگار حكومت مادها در پيش از اسلام يعني 700 سال قبل از ميلاد مسيح صورت گرفته نشان مي دهد كه تقسيم آب زاينده رود از زمانهاي ديرين مدنظر بوده و اين نيز آمده است: بايد گفت كه شيخ بهايي در اصلاح و تنظيم آب زاينده رود بطور علمي سهم عمده اي دارد، اقدامي كه از 400 سال قبل تاكنون با داشتن مبناي علمي همواره مورد توجه و اجرا بوده است. براساس تحقيقات به عمل آمده از سوي سازمان آب منطقه اي اصفهان مبدا تقسيم آب زاينده رودتوسط شيخ بهايي پل قديمي كله است كه در پي آن بلوكهاي ايشان، گركن، النجان، ماربين، برزرود، جي، كراج، براآن و رود شتين قرار داشته است. برمبناي طرح شيخ بهائي ميزان آب رسيده به پل كله به 33 سهم تقسيم مي شده كه اين تقسيم با رعايت نيازها و وضعيت جغرافيايي صورت گرفته است. شايد ذكر اين نكته ضروري باشد همانگونه كه اماكن مورد نظر شيخ بهائي بوده، زمان نيز از حيطه توجهش دور نمانده است. بر اين اساس وي با توجه به اين كه از اول فروردين تا 75 روز زاينده رود به دليل سيلابي بودن نيازي به تقسيم آب نداشته و آب به صورت سركرده بين بلوكهاي ياد شده تقسيم مي شده، طراحي خود را انجام داده است. به گونه اي كه تقسيم آب را از نيمه خرداد تا آخر آبان ماه يا آن طور كه در طومار آمده است از نيمه جوزا تا اول قوس تعيين كرده بود و از آن پس يعني ماههاي آذر، دي، بهمن، اسفند كه نياز كشت به آب كم است، باز رودخانه آزاد مي شده است، بنابراين در تقسيم بندي شيخ بهائي كل مدت زماني كه رودخانه تحت كنترل بوده از نيمه دوم خرداد تا آخر آبانماه يعني روز 165 بوده است به گونه اي كه اگر عدد را 165 بر 33 سهم ذكر شده تقسيم كنيم عدد 5 به دست مي آيد. يعني اينكه هر سهم برابر 5 روز كل آب رودخانه را در اختيار داشته است. پايه تقسيم بندي شيخ بهائي سهم است و سهم نسبت است نه مقدار و مي توان نتيجه گرفت هدف او در اين تقسيم بندي آب، براساس قلت و كثرت بطور متناسب بوده چرا كه اگر بر حسب مقدار تعيين مي گرديد، نه اراضي بالا دست و نه زمينهاي پايين دست آبياري نمي شدند. اصفهان - خبرنگار همشهري