Hamshahri corpus document

DOC ID : H-780131-44412S2

Date of Document: 1999-04-20

آثاري بديع در حكمت الهي نگاهي به مجموعه آثار عصار و يادكردي از علامه سيدمحمدكاظم عصار تهراني (واپسين بخش ) سيدمسعود رضوي مجموعه آثار مرحوم علامه سيدمحمدكاظم عصار، شش رساله است كه برخي از آنها نوعا منحصر به فرد وبديع مي باشد. اين رساله ها كه با مقدمه ها و توضيحات استاد آشتياني و دكتر سيدحسين نصر همراه است عبارتند از: رساله وحدت وجود رساله، بداء اجابتالدعاء، في مسئلتالبداء، علم الحديث تفسير، سوره فاتحه از قرآن كريم و شذراتي در جبر و البته اختيار علاوه بر اين آثار به نوشته استاد آشتياني، معظم له بر مباحث مشكل كفايتالاصول محقق خراساني (مباحث الفاظ ) به طور مرتب حواشي عالمانه و محققانه اي نوشته اند، اين حواشي، حاكي از استقلال فكري موءلف است و موءلف در جميع مباحث مهم اصولي داراي افكار مستقل تحقيقي و در مطاوي مباحث عاليه بسيار دقيق و مستقيم الفكر و دور از تقليد... استاد بر قسمتهاي مشكل جلد دوم كفايه و رسائل شيخ اعظم انصاري (اصول عقليه ) حواشي نوشته اند و در اين حواشي بيشتر متعرض موارد اختلاف بين شيخ اعظم انصاري و محقق خراساني شده اند و در اكثر موارد در مقام انتصار از شيخ برآمده اند. (مقدمه استاد آشتياني بر مجموعه آثار، ص پنج ) اينها نمونه اي از آثار استاد است كه هريك داراي ارزشهاي ويژه اي است و برخي در شمار آثار منحصر به فرد موضوع خود مي باشند. در رساله وحدت وجود علامه، عصار نشان مي دهد كه در عرفان نظري يكي از بزرگترين دانايان روزگار بوده و احاطه ايشان عمدتا ناظر بر مكتب و عقايد عارفانه ابن عربي است و طي اين رساله قدرت و احاطه ايشان به گفته دانايان حكمت، بسيار بارز و چشمگير است. استاد عصار، در رساله بداء كه رساله علمي ايشان براي اخذ كرسي استادي در دانشگاه تهران بود، به نقد رساله اي به همين نام، اثر حاج ميرزا محمدآقازاده خراساني پرداختند و با تكيه بر استنادات فلسفه و عرفان نظري، از جمله مسئله اصالت و وحدت وجود و تشكيك مراتب وجود و... اين مسئله بحث انگيز و حساس را كه اتفاقا چنانكه بايسته است مورد تحقيق قرار نگرفته، روشن علامه ساخته اند عصار، برطبق مسلك اهل عرفان، به وحدت شخصي معتقد است و بر همين مشرب و بر همين اساس، حل كثيري از مسائل، از جمله مسئله الامر بين الامرين و مسئله بداء را قرار داده است. ( همان، ص ده ) رساله بداء به زبان عربي است كه استاد فقيد و فقيه محمود شهابي آن را به پارسي گردانده است. در مسئله بداء، همواره شبهات بسياري مطرح مي شده كه موجب زحمت محققان و اهل نظر و فكر قرار مي گرفته و مهمترين نكته اين بوده كه انتساب بداء به حقتعالي، مستلزم جهل حق به افعال خود قرار مي گرفته و عمده كوشش عالمان مصروف پاسخگويي به اين شبهه مي شده است. استاد در مطاوي تحقيقات خود اين مسئله را به طور كامل بيان و تقرير و از اشكالات جواب داده اند. ( همان، ص يازده ) اين رساله با توضيحات و مقدمه عالي حكيم بارع، استاد سيد جلال الدين آشتياني و ترجمه فقيه متاله و استاد فقيد محمود شهابي به فارسي مجددا در مجموعه آثار عصار منتشر گرديده است. كتاب علم الحديث از جمله آثار درجه اول و بديع استاد علامه عصار است كه شايد بيش از هر اثري مي تواند ارج و اوج فكري وي را بازنمايد. اين رساله كه با مقدمه دكتر سيدحسين نصر به چاپ رسيده، در پانزده فصل نگاشته شده است. اين رساله، يك مقدمه فلسفي - منطقي درباره شناخت علم و حقيقت آن دارد و سپس بحثي جالب درباره علم در زبان قرآن و اخبار مطرح كرده است. اين بحث، يكي از غني ترين بحثها درباره علم و حصول معرفت در آدمي و مرتبه آن در آيه و خبر جالب است آنكه ارتباط اين مبحث و تقدم آن بر دانش حديث، بدين صورت از ابداعات علامه فقيد است و كسي چنين بدان نپرداخته است. از نظر ايشان، اخبار و آيات و احاديث وارده، مسلم مي سازد كه علم و نور و وجود در موجود انسان يگانه اند و از همين رهگذر به بشر شرف انساني عرضه شده است. اين كتاب نيز از عرفان نظري و حكمت مشحون است و در واقع خلاصه اي از مهمترين مباحث حكمت و معارف اسلامي را استاد دربردارد عصار، پس از بحث درباره تاثير عقل در استكمال آدمي، گفتار خود را به يك دوره الهيات به معني اخص سوق مي دهند و در فصولي مملو از عصاره حكمت و عرفان اسلامي و مزين به كلمات بزرگان تقديم حقايق توحيد و معرفت واجبالوجود و علم به نبي و ولي و مبدا را تشريح مي كنند و كتاب پرارج خود را با فصلي درباره اتحاد علم و عالم و معلوم كه از اصول حكمت اسلامي است به ختم مي رسانند. (مقدمه دكتر سيدحسين نصر، مجموعه آثار عصار ص ) 146 رساله به علم الحديث زبان فارسي سليس تدوين و تحرير گرديده است. تفسير قرآن كريم، حاصل تدريس علامه عصار، طي دو سال در موءسسه وعظ و تبليغ اسلامي است، مقدمات آن در باب مسائل كلي و مقدماتي در فهم اصول اساسي انديشه قرآني و از جمله تعريف علم تفسير و بيان موضوع و غايت و مبادي آن و اثبات برتري تفسير بر جميع علوم در زمان قرآن و اخبار است. پس از آن، به تعريف و بيان حقيقت تفسير و فرق آن با تاويل پرداخته است. استاد عصار، مسائل مختلف علوم قرآني، نظير محكم و متشابه و نسخ و اعجاز قرآن و.. را تا تفسير تفصيلي كلمه مقدسه بسم الله به شيواترين و بديعترين صورت و معنا مطرح كرده و سپس بحث در سوره فاتحه و كلمه رب و انواع تربيت رسيده است. اين رساله نيز كه به فارسي استوار نگاشته شده، توسط حكيم محقق آقاي آشتياني مقدمه و شرح گرديده كه هم مقدمه فاضلانه و هم توضيحات عالمانه ايشان، ارج اثر را بسيار بيش ساخته است. علامه عصار اين رساله جليله را چنين آغاز فرموده اند: بعضي از ساده لوحها چنين تصور كرده اند، كه علم تفسير اهميتي در صفحه علوم ندارد، زيرا هركس اندك بضاعتي از علوم ادبيه و عقليه داشته باشد مي تواند، در اين ميدان تكاپو كند، سابقين هم شايد به همين خيال بوده اند و شايد به همين مناسبت هم در قرنهاي اخير، علم تفسير قرآن از بين رفته است; زيرا در سه قرن اخير دو سه تفسير كه آنها هم خلاصه گفته هاي متقدمين است، مثل تفسير صافي واصفي تفسيري كه شايان اهميت باشد ديده نشده است. شايد خيال كرده اند كه، مختصر اطلاعي از اين دو علم براي آگاهي به رموز قرآن و حقايق الهيه آن كافي است، غافل از اينكه تا نسبت به روحيات مصنف كتابي اطلاع حاصل نشود و آشنايي به افكار او نباشد، نمي توان نسبت به آن كتاب اظهار عقيده نمود و نيز بايد حال متكلم را در ضمن القاء حكم در نظر داشت. پس براي فهميدن رموز قرآني، انسان بايد با كلام قدوسي آشنا و قبلا با روحيات و معنويات عالم بالا مانوس شده باشد; آنگاه به رموز قرآني پي برد. (ص ) 319 اين نمونه نثر پاكيزه و طرح سهل و ممتنع از مسائل دشوار در نزد ايشان است. در مجموعه آثار عصار، رساله كوتاهي به نام شذراتي در جبر و اختيار آمده كه اگرچه ده صفحه بيش نيست اما در نوع خود بحثي جامع در اين مبحث كلاسيك كلامي است. اين مقاله نخستين بار در تاريخ فروردين 1348 در شماره هشتم مجله معارف اسلامي درج گرديده و در بيان معاني امربين الامرين و حديث لاجبر ولاتفويض است. ختم كلام اينكه استاد عصار، نماينده و نمايانگر تكامل و تلفيق دو مكتب حكمت و عرفان در حوزه حكمت شيعي است. نمايندگان اين مكتب در قرن گذشته حاج ملاهادي سبزواري و ملاعلي زنوزي و نيز آقامحمدرضا قمشه اي و ميرزا هاشم رشتي استاد بوده اند عصار، در ادامه همان راه، قدرت منطقي حكما و ذوق و شهود عرفا را در آثار خود ممزوج نموده و همراه با اطلاعات وسيع و فضل بسيار در علوم نقلي و معارف اهل بيت شيعه، آثاري عميق و منحصر به فرد به وجود آورده برخي است آثار او به گفته فضلاي صاحبنظر: در عمق بحثهاي گوناگون خود با بهترين آثار پيشينيان قابل مقايسه است و از كتب برجسته اسلامي دوران معاصر به شمار مي آيد و جانشيني شايسته است از براي كتب حكمي و عرفاني گذشته، همچون تمهيد القواعد ابن تركه و جامع الاسرار سيدحيدر آملي و كلمات مكنونه ملامحسن فيض كاشاني. (دكتر نصر همان ص ) 146 اين نوشته، به پاس ارج و اهميت استاد عصار و ياد آن علامه فاضل، با بهره گيري از كلام برخي اهل تحقيق نگاشته گرديد، اما جاي آن دارد كه بيش از پيش و در مقام و موضعي فراختر، حيات و احوال و آراء و اقوال اين عالم بزرگواربراي اطلاع دوستداران معارف الهي و حكمت شيعي گفته و بازگفته شود. وصلي الله علي محمد و آله الطاهرين.