Hamshahri corpus document

DOC ID : H-771225-44208S1

Date of Document: 1999-03-16

نوروز را همراه باشيم كاوشي در ريشه ها و باورهاي مردم جهان درباره نوروز باستاني پيش درآمد نوروز بزرگترين آغاز آغاز است رويش و بالندگي، آغاز بيداري طبيعت و پاياني بر قهر و كدورت... اما به راستي همه مظاهر و زيبايي عيد نوروز - اين عيد بزرگ ما ايرانيان -در شكوفايي طبيعت تجلي مي يابد. شكوفه هاي درختان، سبزه ها و جويبارها بهار را بشارت مي دهند و چرخه زندگي، فصل هاي گوناگون و زيبا را پديد مي آورد. مروري بر باورهاي مردم جهان درباره نوروز، نمايانگر آن است كه ملت ها و اقوام گوناگون به نوعي، بيداري طبيعت و آغاز فصل بهار كه عيد بزرگ ما ايرانيان است را جشن مي گيرند. گراميداشت مواهب الهي و زيبايي ها و بركات طبيعت برخاسته از يك حس مشترك جهاني است. در آستانه سال نو با خود پيمان ببنديم كه به سهم خويش از آلودگي هوا، آب، خاك و نابودي گونه هاي زيستي جلوگيري كنيم. روز اول فروردين، يا هرمزد روز، نزد ايرانيان آغاز سال نو وجشني بزرگ و باستاني به نام نوروز است. اين زماني است كه روز و شب برابرند، طبيعت دوره سرما را پس گذارده موسمي معتدل، را شروع مي كند و زمين از خواب زمستاني بيدار شده، جنب و جوش حيات را از سرمي گيرد. سعدي گويد: آدمي نيست كه عاشق نشود فصل بهار هر گياهي كه به نوروز نجنبد حطب است نوروز چگونه بوجود؟ آمد جشن نوروز سرگذشتي بسيار شيرين و دل انگيز دارد گه گاه خاستگاه خويش را از دنياي پرعظمت دين مي گيرد، گه گاه به جهان خيال انگيز افسانه ها برمي گردد، و بالاخره خود را در شرايط طبيعي و آسماني مي يابد. برخي از فرزانگان ايراني را راي بر اين است كه خداوند در اين روز عالم را آفريد و هر هفت كوكب در تدوير بودند و اوجات در نقطه اول حمل، آدم ابوالبشر نيز در اين روز خلقت يافت. نوروز، روز يكتاپرستي گروهي از انديشمندان برآنند كه نوروز نمادي از يكتاپرستي ايرانيان است زيرا ايرانياني كه در عهد تهمورث، به گفته برخي از خاورشناسان ستاره پرست بودند در عهد جمشيد مزداپرست شدند. در تاريخهاي كهن ايران آمده است كه در اين روز جمشيد نزديكان خود را به نزد خويش فرا خواند و به آنان سنت هاي نيكو آموخت. جمشيد گفت كه چون خداوند شما را آفريده است، از اين رو بايد كه پروردگار را سپاس گوئيد. تن و بدن خود را با آبهاي پاكيزه شستشو دهيد و يكديگر را دوست بداريد، و مردم اين روز را نوروز نام نهادند. نوروز، نقطه اوج برج حمل گروهي بر اين باورندكه پيدايش نوروز به دليل موقع طبيعي آن بوده است. ايرانيان باستان سال را به دو فصل تابستان بزرگ و زمستان بزرگ تقسيم مي كردند كه در واقع تقسيم طبيعي و اقليمي سال در نجد مرتفع ايران بوده است. نجوم دانان ايراني همين موضوع را به گونه ديگري و در قالب كلمات نجومي بيان كرده اند: نوروز روز اول ماه فروردين است كه آفتاب به نقطه اول برج حمل مي رسد و بهار آغاز مي گردد. نوروز افسانه اي برخي گويند كه فلسفه نوروز اين است كه جمشيد جم (به گفته عربها منوشلخ ) به سيرآفاق و انفس سرگرم بود و چون به ديار آذربايجان رسيد، دستور داد تا تختي مرصع برجاي بلند و روبه سمت شرق بگذارند. خود، تاج بر سر گذاشت و بر آن تخت بنشست. چون آفتاب برآمد و پرتوش بر آن تاج و تخت افتاد، پرتوي در غايت روشني پديدار شد ومردم آن روز را نوروز ناميدند. نوروز اولين روز سال برخي بر اين نظرند كه جشن نوروز زائيده احترامي است كه ايرانيان از ديرباز نسبت به اولين روز ماه يا سال داشته اند. آيا نوروز نخستين روز بهار؟ است بر پايه پژوهش هاي انجام گرفته از سوي پژوهشگران ايراني و خارجي زمان دقيق فرا رسيدن نوروز در گذران سده هاي تاريخي دستخوش دگرگونيهايي شده است. در ايران باستان نوروز را در نخستين روز بهار و آغاز برج حمل جشن مي گرفتند. در دوران ساسانيان زمان برگزاري جشن نوروز با گردش سال تغيير مي كرد، در نخستين سال تاريخ يزدگردي، مبدا سلطنت يزدگرد همزمان بود با شانزدهم خريدان رومي (ژوئن فرنگي ) و اوايل تابستان. در حالي كه در ايران عهد باستان جشن نوروز از آغاز فروردين تا سيزده نوروز بود، در عهد ساسانيان جشن نوروز به مدت يك ماه ادامه داشت. پژوهشهاي انجام شده نشان مي دهد كه توده مردم در دوره ساساني جشن نوروز را به مدت سيزده روز برپا مي داشتند اما دربار پادشاه ساساني يك ماه جشن مي گرفت. شايد بتوان گفت كه تقسيم نوروز به نوروزعامه و نوروز خاصه ناشي از همين موضوع است. از زمان يزدگرد به اين سو، جشن نوروز هر چهار سال يكبار، يك روز عقب مي ماند. به طوري كه در سال 392 هجري قمري نوبت جشن نوروز به اول ماه حمل رسيد. در سال 467 هجري قمري نوروز به 23 حوت افتاد. در اين سال به فرمان ملكشاه سلجوقي تقويم جلالي نوشته شد و تاريخ فرا رسيدن نوروز را در روز اول بهار تثبيت كردند، از اين رو قرار شد كه هر چهار سال يك روز به تعداد روزهاي سال افزوده شود و سال چهارم را 366 روز حساب كنند. پس از گذشت 28 سال به جاي اينكه به آخرين سال اين دوره يك روز بيافزايند، اين روز را به نخستين سال دوره بعد، يعني دوره نهم اضافه كنند. به اين ترتيب، سال جلالي به سال شمسي واقعي بسيار نزديك شد كه 365 روز و 5 ساعت و 48 دقيقه و 64 ثانيه است. نوروز در دوره اسلامي يكي از ويژگيهاي بسيار جالب نوروز در اين است كه همواره از حرمت ديني برخوردار بوده است. در دين زرتشت نوروز، اهميت ديني داشت در دوره هاي اسلامي نيز احاديث و رواياتي كه در باب اهميت نوروز به وجود آمد، مايه بقاي آن گرديد. خلفاي اموي، به شيوه پادشاهان ساساني، اين جشن را برپا مي داشتند تا هداياي نوروزي را از ايرانيان دريافت دارند. به گفته جرجي زيدان در زمان معاويه ارزش هداياي نوروزي ايرانيان به پنج تا ده ميليون درم مي رسيد. چون نوبت به خلفاي عباسي رسيد كه وزيران ايراني چون خاندان برمكي داشتند، و با توجه به اهميت سياسي سلسله هاي ايراني طاهريان و صفاريان، جشن نوروز از نو رونق گرفت. نقش نوروز در موسيقي و حيات اجتماعي مردم ايران از آنجا كه نواختن موسيقي در مراسم نوروز بسيار رايج بود، نوعي از موسيقي مذهبي يا باستاني وجود داشت كه در جشن نوروز اجرا مي شد. اين نغمه هاي موسيقي شبيه فرم موسيقي دياتونيك مصر قديم و كليساي مسيحي بوده است و گوشه هايي از آنها هنوز در موسيقي كنوني ايران ديده مي شوند: نوروز اصل: يكي از آوازهاي شش گانه قديم نوروز بزرگ: نام نغمه اي در موسيقي در دوره ساساني پرداخت مالياتها از روز اول نوروز آغاز مي شد و به اصطلاح امروز ماخذ سال مالي اين بود رسم در دوره اسلامي نيز ظاهرا مرسوم بوده. همچنين اهميت اجتماعي نوروز را مي توان در سيماي جغرافيايي و نام اشخاص سرشناس يافت، به طور مثال، نام بسياري از روستاهاي ايران با نوروز شروع مي شود، مانند روستاي نوروز آباد كه روستائي با اين نام در شهرهاي مراغه و ايلام و باختران وخرم آباد و مشهد و نيشابور وجود دارد. نامهاي نوروز بيگ (سيزدهمين خان از خوانين دشت قبچاق ) و نوروز احمد (از اميران ازبك ماوراءالنهر ) و امثال آن بسيار وجود دارد. نوروز علي بيك نام يكي از ايلات آذربايجان كه در سبلان اقامت دارند. نوروز يا بهاره در ساير كشورهاي جهان از نظر روانشناسي، جشن نوروز يا عيد بهار را، بايد جشن طبيعي بشر به شمار آورد. بشر زاده طبيعت است و چون در بهار طبيعت از نو زنده مي شود و جامه بهاري به تن مي كند، براي همگان عيد است. از اينرو مي بينيم كه در ساير كشورهاي جهان نيز نوروز به نوعي برگزار مي شود: - در ميان قبايل ابتدايي آفريقايي رسم است كه پس از پايان موسم باران (آغاز بهار ) به مناسبت فرا رسيدن بهار جشن مي گيرند و مراسم مخصوص انجام مي دهند در برخي از قبايل، در اين مناسبت، شب را در مزرعه به سر مي برند. - بيشتر اعياد مذهبي اروپا در حقيقت همان جشن بهاري است و اگر در تاريخ آن اندك اختلافي ديده مي شود ناشي از علل جغرافيايي است كه هر چه رو به شمال برويم، بهار ديرتر فرا مي رسد. از ميان اين جشن هاي بهاري، بايد از جشن عيد ماه مه (Day May) نام برد. اين جشن در انگلستان برگزار مي شود. - جشن هولي ( Holi)در هند را نيز بايد در شمار اين اعياد بهاره دانست اين جشن، در ماه مارس (نيمه دوم اسفند ) برگزار مي شود. سه يا چهار روز پيش از فرا رسيدن آن هندوان بدن خود را با آب و گلاب و زعفران مي شويند. - بيست و پنج روز پيش از فرا رسيدن نوروز، جو و گندم و برنج وعدس و باقلا و كنجاله و ارزن و ذرت و لوبيا و نخود و كنجد و ماش مي كاشتند و آن را در روز ششم نوروز مي كندند و به اطراف مي پراكندند. فلسفه اين كار اين بود كه هر يك از اين حبوبات كه بارورتر شود، در آن سال محصول آن فراوانتر خواهد بود. - برافروختن آتش كه نشانه احترام و پرستش اهورمزدا بود، چرا كه آتش را مظهر اهورمزدا مي دانستند. - در بامداد نوروز به صورت يكديگر آب مي پاشيدند كه اكنون به صورت پاشيدن گلاب در آمده است. سفره عيد و هفت سين از سنت هاي بسيار رايج و دلپذير نوروزي كه هنوز هم با شدت بيشتر رايج است گستردن سفره عيد مي باشد. در سفره عيد، رسم چنان بوده وهست كه گذشته از شيريني و آجيل، بايد هفت خوراكي معمولا سنجد، سپستان، سبزي، سمنو، سماق، سركه، سيب و سير، هفت سين را تشكيل مي داد. اگر هر يك از اين هفت خوراكي در دسترس نبود سپند ( اسپند ) و سبزه را جانشين آن مي كردند بعضي ها هم، ماهي را به مناسبت اسم عربي ماهي ( سمك ) جزو هفت سين محسوب مي داشتند. ولي گذاردن ظرفي با يكي دو تا ماهي قرمز و چند تخم مرغ پخته رنگ كرده و نان و پنير و ماست نيز از جمله عوامل سفره عيد مي بود گذاردن وهست آينه و روشن كردن چند شمع و قرآن هم درسفره عيد را اسباب شگون و ميمنت مي دانستند و مي دانند. سنت چيدن هفت سين در سفره عيد بسيار كهن به نظر مي رسد. ابوريحان بيروني در آثار الباقيه آورده است كه هفت سين عبارت از هفت قسم سبزه بود كه سر هفت استوانه در كنار خانه به نوروز سبز مي كردند. شاعري خوش ذوق و در سفره عيد هفت سين ديگر چيده و آن را براي ياران خواستار است. سرور سور و سلامت، سعادت و سبقت سلام و سلم به بزم تو هفت سين تو باد دعاهاي مخصوص تحويل سال مرحوم عبدالله مستوفي گرگاني در وصف مراسم نوروزي در ايران هفتاد سال پيش به دعاهايي كه در موقع تحويل سال خوانده مي شد، اشاره مي كند و بايد گفت كه اكنون هم آن دعاها در موقع تحويل سال خوانده مي شود. قرآن را سر سفره عيد مي گذاشتند و يا مقلب القلوب والابصار يامدبر الليل والنهار يا محول الحول و الاحوال حول حالنا الي احسن الحال مي خواندند و نيز هفت آيه قرآن كه به سلام شروع مي شود. سلام علي آل ابراهيم (آيه 109 سوره الصافات ) و سلام قولا من رب الرحيم (سوره سين آيه ) 58 و سلام علي آل ياسين (سوره الصافات آيه ) 130 و سلام علي موسي و هرون (سوره الصافات آيه ) 130 و سلام علي نوح في العالمين (سوره الصافات آيه ) 79 و سلام عليكم طبتم فادخلوها خالدين (سوره المزمر آيه ) 73 و سلام عليكم بما صبرتم فنعم عقبي الدار (سوره الرعد آيه ) 24 را در قدح چيني نوشته و با آب باران نيسان نوشته را مي شستند و از آن، به موقع تحويل مي خوردند. روحانيون از اين آب دعا در سفره عيد خود داشتند و پذيرايي عيد بعضي از آنها منحصر به همين آب بود. ورود اين آداب مذهبي در عيد نوروز به جهت حديثي است كه معلي بن خنيس از حضرت امام جعفر صادق در تجليل عيد نوروز روايت نموده و به موجب اين حديث عهد گرفتن خدا در عالم ذرء الست بربكم قالوا بلي (سوره اعراب آيه ) 172 و آرام گرفتن طوفان و نشستن كشتي نوح به كره جودي و روز بعثت پيغمبر ما و هم چنين روز فتح مكه و شكسته شدن بت ها به دست اميرالموءمنين علي ( ع ) كه در انجام اين خدمت پا بر شانه هاي پيغمبر گذاشته بود و روز عيد غدير خم و روز خلافت اميرالموءمنين علي، بعد از عثمان، همه با نوروز مصادف بوده است. در اين حديث حضرت امام صادق عليه السلام اين روز را روز اهل بيت پيغمبر و شيعيان دانسته و به جشن گرفتن آن امر فرموده و دعاهايي براي اين روز روايت شده است به طوري كه حتي مقدسين هم در اين عيد ملي، در تفريحات سالم سايرين شركت مي كردند. گزارش و پژوهش: خيرالنساء فدوي فهرست منابع دائرتالمعارف بريتانيكا لغت نامه دهخدا گاهنامه نوروز فريدون گرگاني