Hamshahri corpus document

DOC ID : H-771225-44206S1

Date of Document: 1999-03-16

فرهنگ وآداب و رسوم چهارشنبه سوري، آئيني كهن مردم; كه هنوز هم برگزار مي شود * در پاره اي از مناطق مختلف ايران زمين، آتش افروزي در چهارشنبه سوري رنگ مذهبي گرفته است. روستاييان اطراف اردبيل، آتش افروزي چهارشنبه سوري را به قيام امير مختار ثقفي نسبت مي دهند آتش افروزي در عيدها و جشن ها از سنت هاي خاص اقوام آريائي است، ايرانيان در اكثر جشن ها مانند، سده، سوري، ميرنوروزي و نوروز، آتش مي افروختند. آتش افروزي در جشن ها هيچ گونه ارتباطي با دين و آئين خاصي ندارد، يكي از كهن ترين جشن هاي ايرانيان جشن سوري است كه از سابقه و نحوه برگزاري آن آگاهي چنداني وجود ندارد. كهن ترين سندي كه در آن به برگزاري جشن سوري و قدمت آن اشاره شده، كتاب تاريخ بخارا است كه در سده چهارم ه -. ق نوشته شده است. در بخشي از اين كتاب آمده است: ... چون شب سوري چنان كه عادت قديم است، آتشي عظيم افروختند... روز برگزاري جشن سوري مشخص نيست، ولي بي شك در روزهاي پاياني سال و پيش از عيد نوروز گرفته مي شد. در سال 350 ه -. ق. منصوربن نوح ساماني بر تخت سلطنت جلوس كرد. در روزهاي پاياني سال به جوي موليان رفت و چون شب سوري فرا رسيد، دستور برگزاري آن را داد. آتش عظيمي افروختند. شعله آتش به قدري بود كه كاخ سلطنتي بسوخت. در تاريخ بخارا نوشته شده است: .. چون امير رشيد (عبدالملك بن نوح بن نصربن احمدبن اسماعيل ساماني ) از ستور بيفتاد و بمرد، در شب غلامان به سرا اندر آمدند و به غارت مشغول شدند، خاصگان و كنيزان منازعت كردند و سراي را آتش زدند تا همه بسوخت... و، چون امير سديد منصوربن نوح به ملك به نشست، اندر ماه شوال سال به سيصد و پنجاه به جوي موليان، فرمود آن سرايها را ديگر بار عمارت كردند.. آنگاه امير سديد به سراي به نشست، هنوز سال تمام نشده بود كه چون شب سوري چنان كه عادت قديم است، آتش عظيم افروختند، پاره اي آتش بجست و سقف سراي درگرفت، و ديگر باره جمله سراي بسوخت... جشن سوري در سده هاي بعد تبديل به جشن چهارشنبه سوري شد، چون تازيان روز چهارشنبه را روز نحس و بدشگون مي پنداشتند و از سفر در اين روز پرهيز مي كردند، از اين رو براي از بين بردن بدشگوني آخرين چهارشنبه سال، جشن سوري را در اين روز تثبيت كردند و از آن پس در سراسر ايران زمين، جشن سوري در آخرين سه شنبه اسفندماه به نام چهارشنبه سوري گرفته شد. برخي از مراسم جشن چهارشنبه سوري مانند آتش افروزي در سراسر ايران زمين يكسان اجرا ولي مي شود در پاره اي از شهرستانها مراسم خاص آن منطقه برگزار مي گردد. در جو پشت گيلان، در عصر آخرين سه شنبه اسفند ماه در ميدان وسيع روستا جشن گل گل چهارشنبه و مراسم عروسي غوله اجرا مي شود. در شيراز مردم به زيارت حضرت شاه چراغ مي روند، در تهران، فالگوش نشيني، قاشق زني، بخت گشايي، فال گرفتن با كوزه، باطل كردن سحر و جادو، پختن آش ابودردا و آش بيمار، گذراندن كودك نحس از زير نقارخانه و تقسيم آجيل چهارشنبه سوري اجرا مي شد. تهراني ها اعتقاد داشتند كه اگر در روز چهارشنبه سوري، كوزه نو آب نديده اي را از بام خانه به زمين بياندازند و قضا بشكنند، و بلا از آن خانواده دور خواهد شد. در پاره اي از مناطق مختلف ايران زمين، آتش افروزي در چهارشنبه سوري رنگ مذهبي گرفته است. روستاييان اطراف اردبيل، آتش افروزي چهارشنبه سوري را به قيام امير مختار ثقفي نسبت مي دهند و معتقدند كه: هنگامي كه مختار ثقفي به خونخواهي حضرت امام حسين (ع ) قيام كرد، دستور داد بر فراز پشت بامها آتش بيافروزند تا با اين آتش، ياران حضرت آگاه شوند كه مختار قيام كرده و مردم در ميدان شهر گرد آيند و نبرد را آغاز كنند. برخي ديگر بر اين عقيده اند كه چون مختار ثقفي بر دشمنان چيره شد، دستور داد به نشانه اين پيروزي بر پشت بامها آتش بيفروزند و سرور و شادماني كنند. در خور (مركز خور و بيابانك ) جشن، چهارشنبه سوري در چهارشنبه آخر ماه صفر انجام مي پذيرد. آنان مي گويند مختار ثقفي مي خواست روز پنج شنبه اي (كه آخرين پنج شنبه ماه صفر بود ) براي انتقام جويي قيام كند، اما شروع قيام را يك روز جلو انداخت و براي آن كه شيعيان با خبر شوند، گفت كه يارانش بر بام ها آتش بيفروزند. در آذربايجان، جوانان جعبه هاي كوچكي با كاغذهاي رنگين به شكل كجاوه مي ساختند و با ريسماني از روزن بام خانه يا از كنار پنجره ها مي آويختند. صاحبخانه شيريني و خشكباري را كه قبلا فراهم كرده بود، در كجاوه اي مي ريخت و صاحب كجاوه آن را بالا مي كشيد. از ديگر رسمهاي چهارشنبه سوري، شال اندازي بود. جوانان خصوصا آنهائي كه نامزد داشتند، بدون آنكه ديده و يا شناخته شوند، شال هاي خود را از بام خانه نامزدشان مي آويختند. صاحبخانه شيريني و گاهي هديه اي در شال مي پيچيد و گره مي زد و صاحب شال آنرا برمي داشت. پاره اي از اين آئين ها، هنوز هم در برخي از شهرها و روستاها برگزار مي شود. آندرانيك هويان